III CK 61/03 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 4 czerwca 2004 r., III CK 61/03

Wnuk spadkodawcy nie jest wyłączony od dziedziczenia gospodarstwa

rolnego z tej tylko przyczyny, że jego wstępny, który spadek odrzucił, nie

dziedziczyłby gospodarstwa rolnego z powodu braku kwalifikacji rolniczych.

Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący)

Sędzia SN Tadeusz Domińczyk (sprawozdawca)

Sędzia SA Zbigniew Cendrowski

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Heleny K. przy uczestnictwie Genowefy P.,

Henryki D., Zofii B., Józefy M., Janiny W., Zbigniewa P., Marii Z., Ireny B., Marcina

S., Zofii P., Adama P. i Ireneusza K. o stwierdzenie nabycia spadku, po

rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 4 czerwca 2004 r. kasacji

wnioskodawczyni od postanowienia Sądu Okręgowego w Zamościu z dnia 11

września 2002 r.

oddalił kasację.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 10 maja 2002 r. Sąd Rejonowy w Hrubieszowie

stwierdził, że spadek po zmarłej w dniu 9 kwietnia 1973 r. Feliksie P. nabył na

podstawie ustawy mąż Marcin P. w 1/4 części oraz zstępni Helena K., Janina W.,

Genowefa P., Józefa M., Marian P., Mieczysław P. i Zbigniew P. po 3/36 części, a

wchodzące w skład tego spadku gospodarstwo rolne mąż Marian P. w 1/4 części

oraz zstępni Henryka D., Zofia B., Genowefa P. i Zbigniew P. po 3/16 części, a

spadek, w tym także gospodarstwo rolne, po Marianie P., zmarłym dnia 3 lutego

2000 r., nabyła w całości wnuczka Anna Z.; spadek po Mieczysławie P., zmarłym

dnia 6 lipca 1975 r., nabył ojciec Marcin P. w 3/8 części oraz rodzeństwo Helena K.,

Henryka D., Zofia B., Janina W., Genowefa P., Józefa M., Marian P. i Zbigniew P.

po 5/64 części; spadek po Marcinie P., zmarłym dnia 18 lipca 1979 r., nabyli zstępni

Helena K., Henryka D., Zofia B., Janina W., Genowefa P., Józefa M., Marian P. i

Zbigniew P. po 1/8 części, z tym że pozostałe po nim gospodarstwo rolne

dziedziczą Henryka D., Zofia B., Genowefa P., Maria P. i Zbigniew P. po 1/5 części

– w każdym przypadku na podstawie ustawy.

W wyniku rozpoznania apelacji uczestniczki Anny Z. Sąd Okręgowy

zaskarżonym postanowieniem zmienił postanowienie Sądu Rejonowego w części

stwierdzającej dziedziczenie gospodarstwa rolnego po Feliksie P. przez wskazanie

jako spadkobierców męża Marcina w 1/4 części oraz zstępnych Henryki D., Zofii B.,

Genowefy P., Zbigniewa P. i Mariana P. po 3/20 części. Sąd Okręgowy oddalił

natomiast apelację wnioskodawczyni Heleny K., w której domagała się zmiany

postanowienia Sądu Rejonowego w przedmiocie stwierdzenia dziedziczenia

gospodarstwa rolnego po Marianie P. przez wyłączenie z dziedziczenia wnuczki

spadkodawcy Anny Z. i powołanie w to miejsce Genowefy P. i Zofii T. – sióstr

spadkodawcy, po 1/2 części.

Sad Okręgowy ustalił, powołując się na zeznania świadków, że Marian P. był

związany pracą w spadkowym gospodarstwie rolnym i tym samym zachował prawo

dziedziczenia tego gospodarstwa.

Marian P. był rozwiedziony. Jedyną jego spadkobierczynią była córka Maria Z.,

która spadek odrzuciła. Z kolei córka Marii Z., Anna Z., w chwili otwarcia spadku po

Marianie P. liczyła 13 lat. Wobec odrzucenia spadku przez matkę dochodzi ona do

spadku gospodarstwa rolnego jako małoletnia, na podstawie art. 1059 w związku z

art. 1020 k.c.

Postanowienie Sądu Okręgowego w części oddalającej apelację

wnioskodawczyni Heleny K., tj. kwestionującej postanowienie Sądu Rejonowego w

zakresie stwierdzającym dziedziczenie gospodarstwa rolnego przez Annę Z.,

wnioskodawczyni zaskarżyła kasacją. Naruszenia prawa materialnego

wnioskodawczyni upatrywała w wadliwej wykładni art. 931 § 2, art. 1020, 1060 i

1062 § 1 i 2 k.c. „przez stwierdzenie praw do dziedziczenia gospodarstwa rolnego

pozostałego po Marianie P. na rzecz Anny Aleksandry Z. w sytuacji, gdy wstępny, tj.

Maria Teresa Z., która spadek odrzuciła, nie mogła dziedziczyć gospodarstwa

rolnego z braku kwalifikacji do dziedziczenia gospodarstwa rolnego”. W ramach

drugiej podstawy kasacyjnej skarżąca zarzuciła naruszenie art. 328 § 2 k.p.c. „przez

zaniechanie podania w uzasadnieniu postanowienia przyczyn, dla których Sąd

Okręgowy pominął dorobek orzecznictwa Sądu Najwyższego w kierunku

interpretacji statusu prawnego spadkobiercy (w zakresie dziedziczenia

gospodarstwa rolnego), którego wstępny odrzucił spadek, ale nie miał kwalifikacji

do dziedziczenia gospodarstwa rolnego”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Stosownie do art. 1020 k.c., spadkobierca, który spadek odrzucił, zostaje

wyłączony od dziedziczenia, tak jakby nie dożył otwarcia spadku. Jeżeli po takim

spadkobiercy pozostali zstępni, dziedziczą oni przypadający mu udział (art. 931 § 2

k.c.). Reguła ta podlega jednak w odniesieniu do spadku obejmującego

gospodarstwo rolne ograniczeniom wynikającym z przepisów szczególnych.

Spadek po Marianie P. otwarł się dnia 3 lutego 2000 r., czyli pod rządem

kodeksu cywilnego w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 28 lipca 1990 r. o zmianie

ustawy – Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 55, poz. 321). Zmieniony tą ustawą przepis art.

1060 k.c. stanowi, że w granicach określonych w art. 931 § 2 wnuki spadkodawcy,

które w chwili otwarcia spadku odpowiadają warunkom przewidzianym w art. 1059

pkt 1 i 2, dziedziczą gospodarstwo rolne także wtedy, gdy ich ojciec lub matka nie

mogą gospodarstwa dziedziczyć dla braku warunków przewidzianych w art. 1059.

Uregulowanie to zachowało aktualność w chwili otwarcia spadku, gdyż jego

niekonstytucyjność orzeczona została wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia

31 stycznia 2001 r., G 4/99 (OTK Zb.Urz. 2001, nr 1, poz. 5) – od dnia ogłoszenia

tego wyroku w Dzienniku Ustaw, i odnosi się do spadków otwartych później. Artykuł

1059 k.c. w brzmieniu nadanym wskazaną ustawą zmieniającą, w pkt. 1 wymienia

spadkobierców stale pracujących bezpośrednio przy produkcji rolnej, a w pkt. 2

mających przygotowanie zawodowe do prowadzenia produkcji rolnej. Nowe

brzmienie art. 1060 k.c. oznacza, że wnuki spadkodawcy mogą dojść do spadku,

gdy ich wstępny nie dożył otwarcia spadku albo jest za takiego uważany, a ponadto

wtedy, gdy wstępny taki nie spełnia warunków z art. 1059 k.c.

Dalszą przesłanką dojścia do spadku gospodarstwa rolnego wnuków

spadkodawcy jest wykazanie, że oni sami stale pracują bezpośrednio przy produkcji

rolnej albo mają przygotowanie zawodowe do prowadzenia produkcji rolnej. Wnuki

spadkodawcy nie mogą natomiast doznać przeszkody w dziedziczeniu

gospodarstwa rolnego z tej tylko przyczyny, że ich wstępny, który spadek odrzucił,

nie dziedziczyłby gospodarstwa rolnego, brak bowiem podstaw do różnicowania

uprawnień zstępnych spadkobiercy do dziedziczenia w zależności od tego, czy nie

dożył on otwarcia spadku, czy też traktowany jest, jak gdyby nie dożył otwarcia

spadku. Podstawy ku temu nie daje art. 1012 k.c., a stanowisko przeciwne

wymagałoby wyraźnego uregulowania ustawowego. Nie ma wobec tego

normatywnego uzasadnienia stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w

postanowieniu z dnia 13 listopada 1990 r., III CRN 365/90 (OSNCP 1991, nr 10-12,

poz. 136) i Sąd Najwyższy w obecnym składzie go nie podziela.

W kasacji, odwołującej się do postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 13

listopada 1990 r., zaprezentowano pogląd, że „nie może gospodarstwa rolnego

dziedziczyć taki spadkobierca odrzucającego spadek, który sam by nie dziedziczył z

braku kwalifikacji, czyli nie może więcej uzyskać zstępny odrzucającego niż sam

odrzucający”. Wykazana wadliwość takiego zapatrywania, zakreślającego zarazem

granice skargi kasacyjnej, czyni kasację nieuzasadnioną. (...)

Z tych względów należało orzec, jak w sentencji (art. 39312 k.p.c.).