Supreme Court allows inheritance of agricultural land by siblings despite irregular work patterns.

Sygn. akt III CK 597/04

POSTANOWIENIE

Dnia 22 czerwca 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Iwona Koper (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSN Jan Górowski (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku M. M.

przy uczestnictwie K. F. o stwierdzenie nabycia spadku, po rozpoznaniu na rozprawie w

Izbie Cywilnej w dniu 22 czerwca 2005 r., kasacji wnioskodawcy od postanowienia Sądu

Okręgowego w S. z dnia 6 maja 2004 r., sygn. akt V Ca (…),

zmienia zaskarżone postanowienie i postanowienie Sądu Rejonowego w G. z dnia

16 lutego 2004 r. sygn. akt I Ns 453/03 w ten sposób, że:

1) stwierdza, że spadek po A. M. zmarłym dnia 20 lipca 1988 r. w S. na

podstawie ustawy, także w odniesieniu do gospodarstwa rolnego, nabyli

żona H. M. oraz dzieci K. F. i M. M. po 1/3 części;

2) stwierdza, że spadek po H. M. zmarłej dnia 8 grudnia 1989 r. w S. na

podstawie ustawy, także w odniesieniu do gospodarstwa rolnego, nabyły

dzieci K. F. i M. M. po 1/2 części.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 16 lutego 2004 r. Sąd Rejonowy w G. stwierdził, że

spadek po A. M. zmarłym dnia 20 lipca 1988 r. w S. i tam ostatnio stale zamieszkałym

na podstawie ustawy nabyli: żona H. M. córka K. F. i syn M. M. po 1/3 części z tym, że

wchodzące w skład spadku gospodarstwo rolne na podstawie ustawy nabyły H. M. i K.

F. po ½ części oraz, że spadek po H. M. zmarłej dnia 8 grudnia 1989 r. w S. i ostatnio

stale tam zamieszkałej na podstawie ustawy nabyły dzieci: K. F. i M. M. po ½ części, z

tym, że wchodzące w skład spadku gospodarstwo rolne nabyła w całości córka K. F.

Sąd ten ustalił, że spadkodawca A. M. zmarły 20 lipca 1998 r. nie pozostawił

testamentu, a jako spadkobierców ustawowych pozostawił żonę H. M. oraz dzieci K. F. i

M. M.

Spadkodawczyni H. M. zmarła w dniu 8 grudnia 1989 r. bez pozostawienia

testamentu i jako spadkobierców ustawowych pozostawiła córkę K. F. i syna M. M.. Nikt

z tych spadkobierców nie odrzucił spadku i nie zrzekł się dziedziczenia.

W skład spadków wchodziło gospodarstwo rolne położone w S. o pow. 10,09 ha,

nabyte z dniem 4 listopada 1971 r. na podstawie ustawy z dnia 26 października 1971 r.

o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. 27, poz. 250) przez małżonków

H. i A. M., na prawach wspólności ustawowej.

W chwili śmierci A. M. gospodarstwo to prowadziła jego żona H. M. Trzynaście

dni przed śmiercią spadkodawcy zmarł syn A. i H., a brat zainteresowanych M. M. Miał

40 lat i był kawalerem. Mieszkał wraz z rodzicami i prowadził wraz z nimi spadkowe

gospodarstwo rolne. W chwili otwarcia spadku w gospodarstwie był koń, 3-4 krowy i

około 40 sztuk trzody chlewnej.

Przy codziennym prowadzeniu gospodarstwa nie była konieczna pomoc

wnioskodawcy i uczestniczki. M. M. i K. F. z mężem, pomagali natomiast w

gospodarstwie przy większych pracach takich jak: wykopki, żniwa, omłoty, wywożenie

obornika. Po śmierci ojca częstotliwość przyjazdów wnioskodawcy do spadkowego

gospodarstwa nie zwiększyła się i przez pewien czas „podobnie” utrzymywała się po

śmierci matki. M. M. przyjeżdżał około 2 razy na miesiąc, a w porze zimowej rzadziej. W

gospodarstwie spadkowym do śmierci H. M. nadal była prowadzona produkcja rolna,

choć ograniczona została ilość inwentarza. Nadal wnioskodawca i uczestniczka z

mężem uczestniczyli w głównych pracach w gospodarstwie jak wykopki, żniwa,

sianokosy i omłoty. Wnioskodawca M. M. od 1978 r. mieszkał w O., tj. około 60 km od

spadkowego gospodarstwa i tam pracował jako kierowca w zakładach mleczarskich.

Według oceny Sądu Rejonowego stan faktyczny nie pozwalał przyjąć, że

wnioskodawca stale pracował w spadkowym gospodarstwie rolnym bezpośrednio przy

produkcji rolnej. Podkreślił, że sporadyczna dorywcza praca nie jest stałą bezpośrednią

pracą przy produkcji rolnej, dającą podstawę do dziedziczenia gospodarstwa rolnego na

podstawie art. 1059 pkt 1 k.c.

Od tego postanowienia apelację wniósł wnioskodawca M. M., którą Sąd

Okręgowy w S. oddalił postanowieniem z dnia 6 maja 2004 r. Sąd ten podzielił ustalenia

faktyczne Sądu Rejonowego i jego argumentację prawną. Dodatkowo jednak ustalił, że

żadne z trojga dzieci wnioskodawcy w chwili śmierci dziadków nie pracowało stale przy

produkcji rolnej, ani nie posiadało kwalifikacji rolniczych. Podkreślił, że w istotnym dla

dziedziczenia czasie wnioskodawca nie pracował stale bezpośrednio przy produkcji

rolnej. Pomoc udzielana rodzicom w takich pracach w gospodarstwie jak żniwa,

sianokosy wykopki, nawożenie, czy omłoty nie przybrała, jego zdaniem, postaci stałej

pracy w gospodarstwie rolnym w znaczeniu przepisów o dziedziczeniu gospodarstw

rolnych, lecz była pracą dorywczą nie dającą uprawnienia do dziedziczenia

gospodarstwa rolnego. Sąd Okręgowy uznał także, że w świetle zeznań wnioskodawcy

jest rzeczą oczywistą, że żadne z dzieci wnioskodawcy (wnuków spadkodawców) nie

spełniało przesłanek do dziedziczenia gospodarstwa po dziadkach określonych w art.

1060 k.c.

Wnioskodawca w kasacji opartej na podstawie naruszenia prawa materialnego, tj.

na naruszeniu art. 1059 k.c. w zw. z art. 160 § 1 k.c. oraz na naruszeniu przepisów

prawa procesowego mającym wpływ na wynik sprawy, a to art. 233 § 1 k.p.c., art. 382

k.p.c. w zw. z art. 328 § 2 k.p.c., art. 670 § 2 k.p.c. w zw. z art. 510 § 1 i 2 k.p.c. w zw. z

art. 176 Konstytucji wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzut obrazy art. 233 § 1 k.p.c. i art. 382 k.p.c. w zw. z art. 328 § 2 k.p.c. był już

chybiony z tego względu, że skarżący w żaden sposób nie starał się wykazać, iż

wskazywane uchybienie mogło wywrzeć wpływ na wynik sprawy.

W postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku sąd między innymi bada z

urzędu, czy w skład spadku wchodzi gospodarstwo rolne, oraz którzy spośród

spadkobierców powołanych do dziedziczenia z ustawy odpowiadają wymaganiom

niezbędnym do jego dziedziczenia.

Krąg osób jakie powinny wziąć udział w postępowaniu o stwierdzenie nabycia

spadku określa art. 669 k.p.c., który nie został w kasacji przytoczony jako naruszony, co

już zwalnia Sąd Najwyższy od szczegółowych rozważań tej kwestii. Można jednak

zauważyć, że wnioskodawcą w tych sprawach może rzeczywiście być szeroki krąg osób

uprawnionych, tj. osoba która uważa się za spadkobiercę lub przez innych jest za

spadkobiercę uważana, nabywca spadku, osoba, która posiada ze spadkobiercą

wspólne prawa lub obowiązki, spadkobierca tych osób, wierzyciel tych osób, wierzyciel

spadku, wierzyciel spadkobiercy lub dłużnik spadku (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 12 stycznia 1983, III CRN 218/82, OSNCP 1983, nr 8), a także

potencjalni spadkobiercy ustawowi lub testamentowi. W charakterze uczestnika w tym

postępowaniu Sąd ma jednak obowiązek wezwać do udziału w sprawie osobę, gdy

występuje realna szansa dziedziczenia przez nią spadku. Można by więc rozważać

zasadność zarzutu zaniechania wezwania do udziału w sprawie dzieci wnioskodawcy

tylko wtedy, gdyby wchodziło w rachubę prawdopodobieństwo dziedziczenia przez nie

gospodarstwa po dziatkach. Tymczasem to na podstawie przesłuchania samego

wnioskodawcy Sąd drugiej instancji wykluczył ich uprawnienia.

W artykule 1060 § 1 zdanie pierwsze k.c. wyrażona została zasada, że wnuk

spadkodawcy, który odpowiada którejkolwiek z przesłanek określonych w art. 1059 k.c.,

dochodzi do dziedziczenia gospodarstwa rolnego we wszystkich wypadkach gdy jego

rodzic (dziecko spadkodawcy) gospodarstwa rolnego dziedziczyć z jakiegokolwiek

powodu nie chce lub nie może. Wyjątek od tej zasady polega na tym, że ogranicza

możliwość dojścia wnuka z ustawy do dziedziczenia gospodarstwa rolnego w

wypadkach, gdy jego ojciec lub matka nie mogą dojść do dziedziczenia z powodu

niespełnienia żadnej z przesłanek określonych w art. 1059 k.c. Wówczas dojście wnuka

do dziedziczenia gospodarstwa rolnego zależało od odpowiadania rodziców w chwili

śmierci spadkodawcy warunkom wymaganym dla nabycia własności nieruchomości

rolnej. Warunkami tymi były: stała praca w jakimkolwiek gospodarstwie rolnym

bezpośrednio przy produkcji rolnej, bądź posiadanie kwalifikacji do prowadzenia

gospodarstwa rolnego (art. 160 § 1 k.c. w zw. z art. 1059 pkt. 1 k.c.).

Kwalifikacje do prowadzenia gospodarstwa rolnego uzyskiwało się wtedy przez

ukończenie

szkoły

rolniczej,

przysposobienia

rolniczego

lub

uzyskanie

tytułu

kwalifikacyjnego w zawodach rolniczych (§ 3 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z

dnia 28 listopada 1964 r. w sprawie przenoszenia własności nieruchomości rolnych

znoszenia współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw

rolnych (tekst jedn.: Dz. U. z 1983 r. Nr 19, poz. 86 ze zm.).

W tym stanie rzeczy zasadność kasacji zależała od zasadności zarzutu obrazy

art. 1059 k.c. w zw. z art. 160 § 1 pkt 1 k.c. W stanach „granicznych” ocena czy

spadkobierca w chwili otwarcia spadku stale pracował w gospodarstwie rolnym

bezpośrednio przy produkcji rolnej jest zagadnieniem skomplikowanym. Trzeba zgodzić

się ze stanowiskiem skarżącego, że judykatura w tej materii uległa pewnym zmianom. Z

biegiem lat, w związku ze zmianami społeczno gospodarczymi, odstąpiono od wykładni

zbyt rygorystycznej. Ta pierwsza nie była usprawiedliwiona już z tego względu, że

przepisy ograniczające uprawnienia spadkobierców, jako odstępujące od ogólnych

zasad dziedziczenia, powinny być wykładane zgodnie z ich celem, a mianowicie

dziedziczyć gospodarstwa rolne miały osoby zdolne do kontynuowania gospodarowania

i unowocześniania gospodarstwa rodzinnego.

Trzeba zgodzić się ze skarżącym, że brak wykonywania bieżących czynności w

obejściu

i

przy

inwentarzu

nie

wyłączał

omawianej

przesłanki

dziedziczenia

gospodarstwa rolnego. Pojęcie stałej pracy przy produkcji rolnej obejmuje bowiem każdą

pracę wykonywaną w gospodarstwie rolnym w ramach rodzinnego podziału czynności

(por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 25 listopada 1997 r., I CKN 312/97,

niepubl.). Praca ta nie musiała być też ani jedynym, ani głównym źródłem utrzymania

spadkobiercy (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 1 lutego 2000 r., III CKN

575/98 niepubl.). Przesłanka ta była więc spełniona jeżeli spadkobierca stale tj. od

szeregu lat w tym w chwili otwarcia spadku, gdy tylko zachodziła taka potrzeba

gospodarcza, wykonywał sukcesywnie czynności przy pracach polowych w spadkowym

gospodarstwie

rolnym.

Dokonane

ustalenia

faktyczne

pozwalają

przyjąć,

że

wnioskodawca wbrew ocenie Sądów obydwu instancji przesłankę tę spełniał. Za życia

bowiem zmarłego brata główny ciężar prowadzenia gospodarstwa spoczywał na jego

barkach a rodzeństwo także stale pracowało w tym gospodarstwie, to jest zawsze

wtedy, gdy tylko zachodziła taka potrzeba gospodarcza.

Z tych względów kasacja uległa uwzględnieniu (art. 39315 k.p.c. w zw. art. 3

ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy – kodeks postępowania cywilnego

oraz ustawy – prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. z 2005 r. Nr 13, poz. 98).