III CK 586/04 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CK 586/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 maja 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Stanisław Dąbrowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Antoni Górski

SSN Barbara Myszka

w sprawie z powództwa "W.(…)" - sp. z o. o. w K.

przeciwko R.(...) - sp. z o.o. w K.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 12 maja 2005 r., kasacji strony

powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 22 kwietnia 2004 r., sygn. akt I ACa

(...),

oddala kasację; zasądza od strony powodowej na rzecz strony pozwanej 1200

(tysiąc dwieście) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Strona powodowa – W. (...) Spółka z o. o. w K. domagała się zasądzenia od

strony pozwanej R.(...) Spółki z o. o. w K. kwoty 39.676,56 zł z ustawowymi odsetkami

od dnia wniesienia pozwu i kosztami postępowania. W uzasadnieniu podała, że strony

zawarły umowę o remont drogi dojazdowej do hotelu Piast. Strona pozwana jako

wykonawca nie przystąpiła do robót, co było powodem odstąpienia od umowy przez

powoda jako zamawiającego.

Na dochodzoną kwotę składają się:

- 19.376,56 zł – różnica pomiędzy wynagrodzeniem, które powód zapłacił

następnemu wykonawcy robót, a tym które strony uzgodniły w umowie

- 20.300 zł – z tytułu dodatkowych strat powoda związanych z opóźnieniem w

wykonaniu remontu oraz utrudnieniami w korzystaniu z drogi.

Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z dnia 30 grudnia 2003 r. oddalił powództwo. Sąd

ten poczynił następujące ustalenia faktyczne: Strona powodowa jest użytkownikiem

wieczystym nieruchomości położonej w K. Na rzecz każdoczesnego właściciela

(użytkownika) tej nieruchomości została ustanowiona służebność drogi koniecznej przez

sąsiednią nieruchomość gminną, obecnie w dzierżawie F.(...) Spółki z o. o. w K. Powód

podjął się remontu drogi i w tym celu w dniu 19 lipca 2003 r. zawarł umowę ze stroną

pozwaną. Zakres prac określał załącznik do umowy. Koszt wykonania remontu strony

ustaliły na kwotę 60.000 zł, termin zakończenia prac na dzień 31 lipca 2002 r. Zgodnie z

postanowieniami umowy zamawiający miał przekazać wykonawcy front robót.

Zamawiający udzielił wykonawcy pełnomocnictwa do występowania przed wszystkimi

organami administracji w sprawach związanych z wykonaniem umowy.

W dniu 23 lipca 2002 r. pracownicy pozwanego przybyli na miejsce robót wraz ze

sprzętem budowlanym. Nie doszło jednak do rozpoczęcia remontu wobec sprzeciwu

przedstawiciela Spółki F. (...) – dzierżawcy nieruchomości, przez którą przebiega droga.

Na

miejsce

zdarzenia

została

wezwana

policja. Wobec stanowczej postawy

przedstawiciela dzierżawcy strona pozwana zwróciła się do powoda o protokolarne

przekazanie terenu budowy. W odpowiedzi powód wezwał kontrahenta do wykonania

umowy wyrażając pogląd, że teren robót został mu już przekazany w formie ustnej, co

wobec braku wymogu szczególnej formy jest skuteczne i nakłada na wykonawcę

obowiązek przystąpienia do prac. W kolejnej wymianie korespondencji pozwany wezwał

powoda do zgłoszenia planowanego remontu właściwym organom gminy, oraz

przedłożenia oświadczenia spółki F.(...), że wyraża zgodę na remont ponadto wyjaśniał

powodowi, że treść łączącej ich umowy nie upoważnia do przyjęcia, że to pozwany w

oparciu o udzielone mu pełnomocnictwo obowiązany jest dokonać zgłoszenia remontu,

organom nadzoru budowlanego (co sugerował powód). W dniu 2 sierpnia 2002 r. strona

powodowa pisemnym oświadczeniem odstąpiła od umowy z pozwanym. Roboty zostały

wykonane przez innego wykonawcę w późniejszym terminie.

Oceniając skutki odstąpienia od umowy przez stronę powodową Sąd Okręgowy

wskazał, że sam fakt opóźnienia przez wykonawcę z wykonaniem robót tak dalece, że

nie jest prawdopodobne by roboty te zostały wykonane w czasie umówionych, stanowi

podstawę do odstąpienia od umowy przez zamawiającego w oparciu o przepis art. 635

k.c.

Strona, którą odstępuje od umowy wzajemnej, obowiązana jest zwrócić drugiej

stronie wszystko, co otrzymała od niej na mocy umowy, może żądać nie tylko zwrotu

tego, co świadczyła, lecz również naprawienia szkody wynikłej z niewykonania

zobowiązania (art. 494 k.c.). Do zasad odpowiedzialności stosuje się art. 471 k.c.

Dłużnik zobowiązany jest do naprawienia szkody wynikłej z niewykonania lub

nienależytego wykonania zobowiązania, chyba że niewykonanie lub nienależyte

wykonanie jest następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie po

nosi. Odpowiedzialność kontraktowa oparta jest na winie dłużnika i to winie

domniemanej. Dłużnik może zwolnić się z odpowiedzialności za szkodę w przypadku

niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania, gdy zdoła wykazać, że

niewykonanie

lub

nienależyte

okoliczności,

za

które

w

wykonanie

ramach

zobowiązania

danego

stosunku

nie

jest

następstwem

kontraktowego

ponosi

odpowiedzialność.

Za powstanie okoliczności, które spowodowały niewykonanie zobowiązania przez

pozwanego zdaniem Sądu Okręgowego pełną odpowiedzialność ponosi strona

powodowa. Strona powodowa, jako zamawiający, nie przekazała wykonawcy terenu

budowy,

co

umożliwiłoby

przystąpienie

przez

zobowiązanego

do

wykonania

umówionych prac. Strona powodowa nie wywiązała się też z obowiązku zgłoszenia

planowanego remontu właściwemu organowi nadzoru budowlanego, który to obowiązek

wynika z art. 30 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. – Prawo budowlane (Dz. U. z

2000 r. Nr 106, poz. 1126 z późn. zm.). Rozpoczęcie robót przy braku takiego

zgłoszenia naraziłoby wykonawcę na odpowiedzialność karno-administracyjną. Są

Okręgowy odwołał się też do treści art. 18 ustawy Prawo budowlane, zgodnie z którym

do obowiązków inwestora należy zorganizowanie procesu budowy. Zawiera się w tym

również konieczność uzyskania stosownych pozwoleń budowlanych bądź dokonania

innych czynności administracyjno-prawnych wymaganych przez prawo budowlane.

Obciążenie tymi obowiązkami wykonawcy nie jest wykluczone, ale wymagałoby w tym

przedmiocie umowy szczególnej. Analizując treść łączącej strony umowy na tle

okoliczności jej zawarcia na zasadach określonych w art. 65 § 2 k.c. nie sposób zgodzić

się z powodem, że to na pozwanym spoczywał obowiązek zgłoszenia organom

administracyjnym robót objętych umową. Zwłaszcza nie wskazuje na to treść

pełnomocnictwa zawarta w § 8 umowy z dnia 19 lipca 2002 r.

Apelacje strony powodowej od powyższego wyroku Sąd Apelacyjny oddalił

wyrokiem z dnia 22 kwietnia 2004 r. Sąd Apelacyjny uznał wyrok Sądu pierwszej

instancji za prawidłowy zarówno jak chodzi o ustalenia faktyczne jak i wnioski prawne.

Ocena ustaleń faktycznych Sądu Okręgowego prowadzi do wniosku, że powód nie

wykonał względem pozwanego obowiązków wynikających z umowy. Powodowi nie

przysługuje roszczenie odszkodowawcze, albowiem to nie pozwany lecz powód ponosi

odpowiedzialność za niewykonanie umowy.

Kasacja powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego oparta została na obu

podstawach wymienionych w art. 3931 k.p.c.

W kasacji zarzucono naruszenie prawa materialnego: art. 65 § 1 i § 2 k.c., 353 §

1 k.c., 353 k.c., 354 § 1 i § 2 k.c., 471 k.c., 472 k.c., 476 k.c., 483 § 1 k.c., 484 § 1 k.c.,

491 § 1 k.c., 494 k.c. poprzez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie

polegające na przyjęciu, że:

Strona

pozwana

posiadała

uprawnienie

do

niewykonania

zobowiązania

wynikającego z zawartej ze stroną powodową umowy, z uwagi na sprzeciw osoby

trzeciej nie będącej stroną wymienionej umowy.

Strona powodowa nie ma względem strony pozwanej roszczenia o zapłatę

odszkodowania w wysokości objętej żądaniem pozwu pomimo tego, iż jak ustalono w

ramach niniejszego postępowania F.(...) Sp. z o. o. nie była stroną zawartej umowy o

wykonanie remontu drogi, oraz zdaniem strony powodowej w żadnym razie nie miała

uprawnienia – wynikającego z określonego stosunku materialnoprawnego – do

sprzeciwiania się realizacji przedmiotowej umowy zawartej przez strony.

Strona powodowa nie poniosła określonej w pozwie szkody, wynikającej z

konieczności zawarcia kolejnej umowy o wykonanie remontu z innym wykonawcą, za

zapłatą wyższego wynagrodzenia, mimo że strony w umowie zastrzegły karę umowną

na wypadek niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania.

Strony w zawartej umowie nie uzgodniły tego, że to na stronie pozwanej będzie

ciążył w ramach udzielonego pełnomocnictwa obowiązek wypełnienia wszelkich

obowiązków wynikających z przepisów prawa budowlanego w szczególności dokonania

we właściwym urzędzie zgłoszenia zamiaru rozpoczęcia prac remontowych, do

doprowadziło do błędnej wykładni postanowień umowy.

W kasacji podniesiono także zarzut naruszenia przepisów postępowania, co

miało mieć istotny wpływ na wynik sprawy:

Art. 233 § 1 przez dowolną ocenę i brak wszechstronnego rozważenia materiału

dowodowego, poczynienie ustaleń sprzecznych z zebranym materiałem dowodowym,

zwłaszcza przez przyjęcie, iż strona powodowa nie dopełniła wszelkich ciążących na

niej z mocy umowy obowiązków, wbrew złożonym w tym zakresie zeznaniom

pracownika strony pozwanej – świadka K. P., w konsekwencji powstanie błędu w

ustaleniach faktycznych po legającego na przyjęciu, iż zgromadzony w niniejszej

sprawie materiał do dowodowy uzasadnia pogląd, iż nie było zamiarem stron

zobowiązanie pozwanej Spółki do dokonania wszelkich wymaganych prawem czynności

o charakterze formalnym, niespełnienie przez stronę pozwaną świadczenia nastąpiło z

przyczyn leżących po stronie powodowej, nie nastąpiło przekazanie terenu robót,

sprzeciw Spółki F.(...) fizycznie uniemożliwił realizację umowy, o czym miał świadczyć

m.in. przyjazd Policji, Spółka F.(...) miała uprawnienie do wniesienia sprzeciwu w

niniejszej sprawie, oraz że konieczne było protokolarne przekazanie terenu robót, a w

konsekwencji, że wykonawca uprawniony był do powstrzymania się od spełnienia

własnego świadczenia, strona powodowa nie dopełniła wszelkich ciążących na niej z

mocy umowy obowiązków, wbrew zeznaniom pracownika strony pozwanej świadka K.

P. w tym zakresie.

Art. 328 § 2 k.p.c. poprzez nienależyte wyjaśnienie w uzasadnieniu podstawy

prawnej wyroku, a zwłaszcza ustalenie, że Spółka F.(...) miała uprawnienie do

wniesienia sprzeciwu, oraz że konieczne było protokolarne przekazanie terenu robót, a

w konsekwencji przyjęcie iż wykonawca uprawniony był do wstrzymania się od

świadczenia.

Art. 378 § 1 k.p.c. poprzez nierozpoznanie przez Sąd drugiej instancji zasadniczej

części zarzutów apelacji tj. zarzutów naruszenia art. 65 § 2 k.c., art. 233 § 1 k.p.c., art.

328 § 2 k.p.c. oraz błędu w ustaleniach faktycznych polegającego na przyjęciu, iż

sprzeciw Spółki F.(...) fizycznie uniemożliwił realizację umowy, o czym miał świadczyć

m.in. przyjazd Policji, Spółka F.(...) miała uprawnienie do wniesienia sprzeciwu w

niniejszej sprawie, oraz że wykonawca uprawniony był do powstrzymania się od

spełnienia świadczenia, strona powodowa nie dopełniła wszelkich ciążących na niej z

mocy umowy obowiązków, wbrew zeznaniom pracownika strony pozwanej - świadka K.

P. w tym zakresie i uzasadnienie ich nierozpoznania stwierdzeniem, iż pozostałe zarzuty

apelacji są bezprzedmiotowe.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Pierwszy zarzut kasacji dotyczy przyjęcia przez Sąd Apelacyjny, że strona

pozwana miała uprawnienie do niewykonania zobowiązania. Zarzut jest bezzasadny,

gdyż Sąd Apelacyjny wcale nie przypisał stronie pozwanej uprawnienia do niewykonania

zobowiązania uznał natomiast, że niewykonanie zobowiązania jest następstwem

okoliczności za którą ponosi odpowiedzialnosć strona powodowa, a nie pozwana.

Drugi zarzut dotyczy przyjęcia, że strona powodowa nie ma względem strony

pozwanej roszczenia o zapłatę odszkodowania. Powód odstąpił od umowy. Stosownie

do art. 494 k.c. odstępującemu od umowy przysługuje roszczenie odszkodowawcze. Do

odpowiedzialności odszkodowawczej z art. 494 k.c. ma zastosowanie art. 471 k.c.

Zgodnie z art. 471 k.c. dłużnik może zwolnić się od odpowiedzialności wykazując, że

niewykonanie zobowiązania jest następstwem okoliczności, za które odpowiedzialności

nie ponosi. Sąd Apelacyjny podzielił ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji, że

przyczyną niewykonania przez pozwanego zobowiązania remontu drogi była odmowa

zezwolenia na wejście ekipy remontowej wraz ze sprzętem, przez osobę trzecią

władającą nieruchomością, po której przebiega droga. W ocenie Sądów obu instancji

okoliczność ta obciążała wyłącznie powoda, a w żadnym stopniu pozwanego, gdyż

umowa stron nakładała na powoda obowiązek przekazania terenu robót pozwanemu.

Przy poczynionych ustaleniach faktycznych ocena, że powód wykazał okoliczność

zwalniającą go od odpowiedzialności za szkodę nie narusza art. 471 k.c., art. 494 k.c.

ani innych przepisów prawa materialnego, przytoczonych w kasacji.

Następny zarzut, odnoszący się do zagadnienia wykazania przez powoda szkody

dochodzonej pozwem, jest chybiony, ponieważ wysokość szkody poniesionej przez

powoda nie może mieć znaczenia wobec egzoneracji pozwanego.

Kolejny zarzut dotyczy zagadnienia, która ze stron miała obowiązek zgłoszenia

władzy administracyjnej zamiaru wykonywania robót budowlanych. Okoliczność ta

mogła mieć o tyle istotne znaczenie, że z materiału dowodowego wynika, że

przedstawiciele osoby trzeciej władającej gruntem, tj. Spółki F.(...) odmowę wpuszczenia

ekipy remontowej na grunt uzasadniali brakiem legitymacji w postaci dowodu zgłoszenia

robót, więc być może, gdyby takie zgłoszenie dokonane zostało w odpowiednim czasie,

teren robót zostałby udostępniony.

W umowie stron jasno zostało określone, że przekazanie terenu budowy stanowi

obowiązek powoda. Wprawdzie w § 8 pkt 3 umowy powód udzielił pozwanemu

pełnomocnictwa do występowania przed wszelkimi organami administracyjnymi w

sprawach związanych z wykonaniem umowy, ale Sąd Apelacyjny ma rację, że brak jest

podstaw do wnioskowania z faktu udzielenia tego pełnomocnictwa, że pozwany

zobowiązał się do dokonania czynności przygotowawczej jaką było zgłoszenie zamiaru

wykonywania robót właściwemu organowi. Należy nadto zauważyć, że umowa została

przez strony zawarta 19 lipca 2002 r. Zgodnie z § 4 umowy powód miał przekazać teren

robót pozwanemu w dniu 22 lipca, a pozwany zobowiązał się do wykonania całości

robót do dnia 31 lipca. Wedle art. 30 ust. 5 ustawy – Prawo budowlane do wykonywania

robót budowlanych można przystąpić, jeżeli w terminie 30 dni od dnia doręczenia

zgłoszenia właściwy organ nie wniesie, w drodze decyzji, sprzeciwu. Biorąc pod uwagę

powyższe terminy powód powinien dokonać zgłoszenia w odpowiednim czasie przed

zawarciem umowy. Nie można domniemywać, że pozwany przyjął na siebie obowiązek,

który powinien być wykonany przez drugą stronę umowy, jeszcze przed jej zawarciem.

Podnosząc zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. skarżący wskazuje, że jego

zdaniem, błędne jest ustalenie, że nie przekazał stronie pozwanej terenu budowy.

Skarżący twierdzi, że ustalenie to jest sprzeczne z zeznaniami świadka Krzysztofa P..

Świadek zeznał, że miał być kierownikiem budowy i w dniu 23 lipca wraz z ekipą i

sprzętem stawił się na miejscu. Przedstawiciel dzierżawcy nieruchomości – Spółki F.(...)

zabronił jakichkolwiek prac i wezwał policję. Przez kilka godzin trwały sprzeczki i

pertraktacje między przedstawicielami strony powodowej i Spółki F.(...), które nie

przyniosły rezultatu. Przedstawiciel strony powodowej domagał się „żebyśmy na siłę

robili”. Świadek nie zgodził się i ekipa remontowa odjechała. Wbrew twierdzeniom

skarżącego zeznania świadka K. P. nie tylko nie są sprzeczne z ustaleniem, że powód

nie przekazał terenu, ale potwierdzają trafność tego ustalenia i trafność oceny, że

nieprzekazanie

terenu

robót

spowodowało

niewykonanie

zobowiązania

przez

pozwanego. Wskazanie terenu z radą, aby siłą przełamać opór osoby sprzeciwiającej

się wejściu nań nie jest przekazaniem terenu.

Skarżący zdaje się przywiązywać dużą wagę do tego czy uprawniony był

sprzeciw Spółki F.(...) przeciwko przystąpieniu do remontu drogi. Kwestia ta,

podnoszona zarówno w zarzucie naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. jak i art. 328 § 2 k.p.c. i

378 § 1 k.p.c. dotyczy stosunków między powodem i Spółką F.(...). Mogłaby mieć

znaczenie, gdyby powód dochodził odszkodowania od Spółki F.(...). Okoliczność ta jest

bez znaczenia dla oceny zachowania pozwanego. Pozwany nie miał prawa oceniać

wzajemnych stosunków prawnych między powodem a Spółką F.(...). W sytuacji, w której

Spółka F.(...), władająca nieruchomością sprzeciwiła się wejściu na grunt ekipy

remontowej,

przystąpienie

pozwanego

do

remontu

drogi

byłoby

co

najmniej

samowolnym naruszeniem posiadania, a być może także norm prawa karnego.

Okoliczność, że pozwany działałby z upoważnienia powoda nie ma znaczenia, gdyż

nawet właścicielowi gruntu nie wolno samowolnie naruszać posiadania posiadacza

zależnego, a nawet posiadania osób nie mających względem niego skutecznego prawa,

tym bardziej nie wolno tego czynić osobie, której przysługuje jedynie ograniczone prawo

rzeczowe.

Zbędne jest rozważanie czy obowiązkiem powoda było protokolarne przekazanie

terenu robót pozwanemu, czy wystarczało przekazanie przez czynności faktyczne, gdyż

ewidentne jest, że do przekazania w ogóle nie doszło.

Prawidłowość ustalenia faktycznego, że powód nie przekazał terenu robót

pozwanemu nie nasuwa wątpliwości. Uzasadnienie zaskarżonego wyroku dostatecznie

wyjaśnia jego podstawę faktyczną i prawną. Sąd Apelacyjny rozpoznał sprawę w

granicach apelacji. Zatem także zarzuty kasacji dotyczące naruszenia przepisów

postępowania: art. 233 § 1, 328 § 2 i 378 § 1 k.p.c. nie są usprawiedliwione.

Z powyższych względów na mocy art. 39312 k.p.c. Sąd Najwyższy orzekł jak w

sentencji wyroku.