III CK 561/04 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CK 561/04

POSTANOWIENIE

Dnia 11 maja 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Gerard Bieniek (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSA Andrzej Struzik (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku M. H. i R. H.

przy uczestnictwie M. H., D. K., W. K., A. F., Skarbu Państwa - Prezydenta Miasta K. i J.

B. o wpis w księdze wieczystej, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 11 maja 2005 r., kasacji wnioskodawczyni R. H. od postanowienia Sądu

Okręgowego w K. z dnia 1 lipca 2004 r., sygn. akt II Ca (...),

uchyla zaskarżone postanowienie, a także postanowienie Sądu Rejonowego w K.

z dnia 16 lutego 2004 r., sygn. akt Dz. Kw. (...) i sprawę przekazuje Sądowi

Rejonowemu w K. do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach

postępowania apelacyjnego i kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 16 lutego 2004 r. sygn. Dz.Kw. (...) Sąd Rejonowy w K.

oddalił wniosek M. H. i R. H. o wpis w prowadzonej przez tamtejszy Sąd księdze

wieczystej nr (...) w części przekraczającej udział we współwłasności nieruchomości

księgą tą objętej wynoszący 177/342 części. Apelację wnioskodawczyni R. H. od

powyższego orzeczenia oddalił Sąd Okręgowy w K. postanowieniem z dnia 1 lipca 2004

r. sygn. II Ca (...). Uzasadniając to orzeczenie Sąd drugiej instancji przytoczył za Sądem

Rejonowym, iż wnioskodawczynie domagały się wpisania na rzecz M. H., R. H. i M. H.

prawa własności nieruchomości w równych udziałach, a to w miejsce dotychczasowych

udziałów D. K., W. K., H. W., J. B. i K. D. na podstawie postanowienia Sądu

Rejonowego w K. z dnia 24 listopada 2000 r. zapadłego w sprawie sygn. akt I Ns (...) o

zasiedzenie. Właścicielami nieruchomości objętej wnioskiem są M. H., M. H. i R. H. po

104/342 części oraz A. F. w 20/228 częściach. Sąd wskazał, że A. F została wpisana do

księgi wieczystej jako współwłaścicielka nieruchomości w dniu 21 maja 1999 r. na

podstawie postanowienia Sądu Rejonowego w K. z dnia 24 sierpnia 1965 r. sygn. II Ns

(...) oraz umowy darowizny z dnia 2 marca 1999 r., stosownie do której nabyła udział we

współwłasności w 20/228 częściach od J. B. Zdaniem Sądu drugiej instancji

wnioskodawczynie nie wykazały żadnym tytułem prawnym, by treść tej umowy została

zmieniona lub orzeczeniem Sądu uznano tę umowę za bezskuteczną, zaś daty nabycia

prawa własności przez zasiedzenie przez wnioskodawczynie są wcześniejsze od

czynności prawnej kupna-sprzedaży udziały A. F. W konsekwencji, skoro rozpoznając

wniosek o wpis w księdze wieczystej sąd bada jedynie treść i formę wniosku,

dołączonych do wniosku dokumentów oraz treść księgi wieczystej, nie bada zaś

przesłanek zasiedzenia,

dokonując

wpisu

w oparciu

o właściwe

dokumenty,

jednoznacznie przesądzające własność, stosownie do art. 626 9 k.p.c. wniosek podlegał

oddaleniu.

Postanowienie powyższe zaskarżyła kasacją wnioskodawczyni R. H. zarzucając

mu naruszenie art. 6299 k.p.c. poprzez błędne przyjęcie, iż zachodzą przeszkody do

wpisu prawa własności zgodnie z treścią wniosku opartego o brzmienie postanowienia z

dnia 24 listopada 2000 r., naruszenie art. 626 8 § 2 k.p.c. poprzez nieprawidłowe

zbadanie treści księgi wieczystej i w konsekwencji ustalenie, iż A. F. figuruje w niej jako

właściciel udziału wynoszącego 20/228 części w oparciu o postanowienie Sądu

Rejonowego w K. z dnia 24 sierpnia 1965 r. sygn. II Ns (...) oraz umowę darowizny z

dnia 2 marca 1999 r., a także naruszenie art. 328 k.p.c. poprzez brak wskazania w treści

uzasadnienia Sądów obu instancji metody wyliczenia wysokości udziałów, ponad które

Sądy odmówiły wpisu. W konkluzji skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego

postanowienia Sądu II instancji oraz uchylenie postanowienia Sądu I instancji i

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rozpoznając kasację zwrócić uwagę należy, iż stosownie do art. 3 ustawy z dnia

22 grudnia 2004 roku o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy

– Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. z 2005 r. Nr 13, poz. 98) do jej

rozpoznania stosuje się przepisy kodeksu postępowania cywilnego obowiązujące przed

dniem 6 lutego 2005 r.

Jakkolwiek skarżąca, powołując art. 3931 k.p.c., nie wskazała, na której z dwóch

podstaw w tym przepisie wymienionych kasację opiera, to jednak powołane w kasacji

zarzuty dotyczą naruszenia przepisów postępowania, a zatem kasacja jest oparta na

podstawie z art. 3931 pkt 2 k.p.c.

Przepis art. 6299 k.p.c., którego naruszenie kasacja zarzuca, został błędnie

powołany, albowiem przepis taki nie istnieje. Uzasadnienie podstaw kasacyjnych

wymienia jedynie przepisy powołane w pozostałych zarzutach, a zatem nie wyjaśnia

omyłki. Sąd Najwyższy rozpoznaje sprawę w granicach podstaw kasacji (art. 393 11 § 1

k.p.c.), a zatem nie może snuć domysłów, o jaki przepis skarżącemu w istocie chodzi i

korygować ewentualnych błędów, tym bardziej w sytuacji, gdy w uzasadnieniu podstaw

kasacyjnych błędnie powołany przepis nie został skorygowany.

Zarzut naruszenia art. 328 k.p.c. nie został precyzyjnie sformułowany. Artykuł ten

dzieli się na dwie osobne jednostki redakcyjne, stanowiące odrębne przepisy. Autorka

kasacji zarzut ten odnosi do treści uzasadnienia zaskarżonego postanowienia, a zatem

nawiązuje do treści § 2 powołanego artykułu, jednakże wymagane przez przepis art.

3933 § 1 pkt 2 k.p.c. przytoczenie podstaw kasacyjnych powinno polegać na

precyzyjnym wskazaniu przepisu, którego naruszenie kasacja zarzuca. Wyżej wskazana

wadliwość kasacji, w realiach rozpoznawanej sprawy, nie może jednak spowodować

pominięcia kwestii uchybień, jakich dopuścił się Sąd drugiej instancji przy sporządzaniu

uzasadnienia zaskarżonego postanowienia. Kasacja poprawnie formułuje zarzut

naruszenia przepisu art. 6268 § 2 k.p.c., zaś jego rozpoznanie możliwe jest jedynie przy

odniesieniu się do ustaleń i wywodów prawnych zawartych w uzasadnieniu

zaskarżonego orzeczenia.

Uzasadnienie zaskarżonego postanowienia zostało sporządzone z naruszeniem

art. 328 § 2 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., a jego wadliwość niezmiernie utrudnia kontrolę

orzeczenia. Stosownie do art. 328 § 2 k.p.c. uzasadnienie powinno wskazywać

podstawę faktyczną rozstrzygnięcia, co, przy odpowiednim stosowaniu tego przepisu do

postanowień oddalających wniosek o wpis w księdze wieczystej (art. 13 § 2 k.p.c.), przy

uwzględnieniu wynikającego z art. 6268 § 2 zakresu kognicji sądu w postępowaniu

wieczystoksięgowym, oznacza konieczność wskazania dotychczasowej treści księgi

wieczystej oraz faktów wynikających z dołączonych do wniosku dokumentów w

kontekście treści tego wniosku i dotychczasowego wpisu. Takich ustaleń w

uzasadnieniu postanowienia Sądu Okręgowego brak, nie ma ich także w uzasadnieniu

postanowienia Sądu Rejonowego. Sposób, w jaki przedstawiono dotychczasowy wpis w

księdze wieczystej, nie pozwala zrozumieć kto, w jakich częściach i na jakiej podstawie

został wpisany oraz jak wygląda następstwo prawne po poprzednio wpisanych

współwłaścicielach nieruchomości. Uzasadnienie nie wskazuje, iż oddalenie wniosku o

wpis dotyczy jedynie jego części, nie przedstawia stanu przed częściowym

uwzględnieniem wniosku oraz po dokonaniu wynikającego stąd wpisu. Stąd wywód

uzasadnienia jest zupełnie niezrozumiały i niemożliwym jest li tylko na jego podstawie

zbadanie, czy kasacja poprawnie przytacza fakty. Kontrolę tę uniemożliwia i ta

okoliczność, że z dołączonej do akt kopii księgi wieczystej wynika, że w księdze tej

wcześniejszy wpis prawa własności po 5/38 części na rzecz M. H., M. H. i R. H. został

podkreślony, co zdaje się wskazywać, że prawa te zostały wykreślone, nie wiadomo

jednak kiedy i na jakiej postawie. Gdyby tak istotnie się stało, to suma udziałów

współwłaścicieli wpisana w księdze nie dawałaby całości, zaś zawarte w uzasadnieniu

postanowień Sądów obu instancji stwierdzenie, iż osoby te są współwłaścicielami

nieruchomości w 104/342 częściach, pozostawałoby w sprzeczności z treścią księgi

wieczystej.

Uzasadnienia postanowień Sądów obu instancji nie przedstawiają też treści

postanowienia Sądu Rejonowego w K. z dnia 24 listopada 2000 r. sygn. I Ns (...), które

stanowiło podstawę rozpoznawanego wniosku, ograniczając się do wskazania, iż

postanowienie to zapadło w sprawie o zasiedzenie. Treść tego postanowienia, w

kontekście podstawy nabycia własności przez uczestniczkę A. F. od jej poprzedniczki J.

B., ma kluczowe znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Sąd Najwyższy nie jest

powołany do czynienia ustaleń faktycznych i powstałej luki nie może wypełnić, a w

konsekwencji zweryfikować niekwestionowanych twierdzeń zawartych w kasacji, a

wcześniej w apelacji, iż według powołanego postanowienia M. H., M. H. i R. H. nabyły

przez zasiedzenie między innymi udział we współwłasności nieruchomości należący

wcześniej do J. B.

Zarzut naruszenia art. 6268 § 2 k.p.c. jest w pełni uzasadniony. Z argumentacji

przedstawionej w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia wynika, iż w postępowaniu

wieczystoksięgowym niedopuszczalne jest badanie skuteczności umowy stanowiącej

podstawę już dokonanego wpisu w kontekście dołączonego do później złożonego

wniosku postanowienia o stwierdzeniu nabycia własności przez zasiedzenie. Ten pogląd

jest wadliwy. Przedstawiciele doktryny prawa zajmują jednoznaczne stanowisko, iż

badanie skuteczności materialnoprawnej czynności prawnej, na podstawie której ma

nastąpić wpis, stanowi samą istotę kognicji sądu rozpoznającego wniosek o wpis i

mieści się w pojęciu „badania treści i formy wniosku, dołączonych do wniosku

dokumentów oraz treści księgi wieczystej” (art. 6268 § 2 k.p.c.). Problem postawiony w

kasacji dotyczy jednak nieco odmiennego zagadnienia, a mianowicie, czy przy

rozpoznaniu wniosku o wpis dopuszczalne jest badanie, w świetle faktów wynikających

z dokumentów do tego wniosku dołączonych, materialnoprawnej skuteczności czynności

stanowiącej podstawę wpisu dokonanego wcześniej. Problem ten był już przedmiotem

orzeczeń Sądu Najwyższego. W uchwale z dnia 22 maja 1996 r. sygn. III CZP 50/96

(publikowanej w OSNC 1996/11/141) Sąd Najwyższy wyraził pogląd, iż okoliczność, że

w księdze wieczystej ujawnieni są następcy prawni właściciela, który ustanowił

służebność gruntową, nie stanowi przeszkody do wpisania tej służebności. Z kolei w

niepublikowanym postanowieniu z dnia 20 lutego 2003 r. sygn. II CKN 1237/00 Sąd

Najwyższy stwierdził, że sąd wieczystoksięgowy powinien badać czynność materialną

stanowiącą podstawę wpisu nie tylko pod względem formalnym, ale również pod

względem skuteczności materialnoprawnej, przy czym sąd ten ma obowiązek ustalić,

czy prawo, które ma być wpisane zostało ważnie ustanowione, nie może natomiast w

ogóle zajmować się kwestią rękojmi wiary publicznej. W rozpoznawanej wówczas

sprawie pogląd ten dotyczył wpisania prawa dożywocia, ustanowionego jeszcze przez

poprzednika prawnego właścicieli wpisanych do księgi w chwili złożenia wniosku o wpis

dożywocia i był wyrazem stanowiska, iż późniejsze zbycie nieruchomości nie stanowi

przeszkody do wpisania prawa ustanowionego wcześniej. Zdaniem Sądu Najwyższego

to właśnie zakres kognicji sądu wieczystoksięgowego, wynikający z art. 46 ust. 1 ustawy

o księgach wieczystych i hipotece (obecnie z art. 626 8 § 2 k.p.c.) powoduje konieczność

uwzględnienia takiego wniosku, albowiem nie dopuszcza on badania, czy późniejsza

czynność doprowadziła do wygaśnięcia prawa. Z kolei w niepublikowanej uchwale z

dnia 26 listopada 1992 r. sygn. III CZP 145/92 Sąd Najwyższy stwierdził, że

dopuszczalne jest ujawnienie w księdze wieczystej prawa własności na podstawie aktu

własności ziemi wydanego wcześniej, niż zawarta umowa darowizny na rzecz innej

osoby, wpisanej jako właściciel. W uzasadnieniu tej uchwały podkreślono, że nabycie

prawa własności na podstawie art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o

uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 19, poz. 147) następowało z

mocy samego prawa a akt własności ziemi miał charakter deklaratoryjny, co

przesądzało, że skutku nabycia własności nie mógł zniweczyć inny stan późniejszych

wpisów w księdze wieczystej. Analogiczne zagadnienie prawne pojawia się w niniejszej

sprawie. Nabycie własności przez zasiedzenie ma charakter pierwotny i następuje

z mocy prawa, a postanowienie sądu stwierdzające takie nabycie ma charakter

deklaratoryjny. Umowa, stosownie do której nastąpić by miało zbycie nieruchomości

przez poprzedniego właściciela, który własność wcześniej utracił na skutek zasiedzenia

przez inną osobę, nie może wywołać skutków prawnych w postaci przejścia własności

na nabywcę, chyba że nabywca korzystałby z rękojmi wiary publicznej ksiąg

wieczystych. Tej ostatniej kwestii sąd w postępowaniu o wpis w księdze wieczystej

badać jednak nie może, co zgodnie przyjmuje tak doktryna, jak i orzecznictwo (poza

powołanymi wyżej orzeczeniami por. także niepublikowane postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 25 lipca 2001 r. sygn. I CKN 233/99, jak też uzasadnienie wyroku z

dnia 29 grudnia 1967 r. sygn. III CR 59/67 publikowanego w OSNC 1968/7/128).

Zważyć przy tym trzeba, że prawomocne postanowienie stwierdzające nabycie

własności nieruchomości przez zasiedzenie wiąże sąd wieczystoksięgowy. Wreszcie nie

sposób

zakwestionować

stwierdzenia,

iż

w

rozpatrywanym

przypadku

ocena

skuteczności prawnej czynności, w wyniku której wpisano osobę figurującą w księdze

wieczystej jako właściciel nie wymaga wyjścia poza badanie treści wniosku i

dokumentów do niego dołączonych oraz treści księgi wieczystej. W konsekwencji

stwierdzić trzeba, iż sąd nie może oddalić wniosku o wpis do księgi wieczystej nabytego

przez zasiedzenie prawa własności nieruchomości, jeżeli z treści wniosku, dołączonych

dokumentów oraz treści księgi wieczystej wynika, iż na skutek tego nabycia własność

utracił poprzednik prawny osoby wpisanej jako właściciel.

Na marginesie dostrzec należy, iż w niniejszej sprawie problem rękojmi wiary

publicznej ksiąg wieczystych w ogóle nie powstaje, skoro uczestniczka A. F. wpisana

została w księdze wieczystej na podstawie umowy darowizny (art. 6 ust. 1 ustawy o

księgach wieczystych i hipotece), a nadto, iż A. F. była uczestniczką postępowania, w

którym zapadło postanowienie o stwierdzeniu zasiedzenia, stanowiące podstawę

obecnie rozpoznawanego wniosku.

Okoliczności powyższe wskazują, iż zasadnie kasację oparto na zarzucie

naruszenia art. 6268 § 2 k.p.c., które to naruszenie mogło mieć istotny wpływ na wynik

sprawy. Skoro zarzut ten odnieść należy do orzeczeń Sądów obu instancji, jako że Sąd

Okręgowy jedynie powtórzył poglądy zaprezentowane w uzasadnieniu postanowienia

Sądu Rejonowego, stosownie do art. 39313 § 1 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. należało uchylić

zarówno zaskarżone postanowienie, jak też poprzedzające je postanowienie Sądu

pierwszej instancji i sprawę przekazać temu Sądowi do ponownego rozpoznania

pozostawiając mu orzeczenie o kosztach postępowania apelacyjnego i kasacyjnego.