III CK 510/03 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 3 listopada 2004 r., III CK 510/03

Przedłożenie oryginału lub uwierzytelnionego odpisu zapisu na

zagraniczny sąd polubowny stanowi wymaganie formalne wniosku i

przesłankę stwierdzenia wykonalności orzeczenia tego sądu na podstawie

Konwencji o uznawaniu i wykonywaniu zagranicznych orzeczeń

arbitrażowych sporządzonej w Nowym Jorku z dnia 10 czerwca 1958 r. (Dz.U.

z 1962 r. Nr 9, poz. 41).

Sędzia SN Elżbieta Skowrońska-Bocian (przewodniczący)

Sędzia SN Jan Górowski (sprawozdawca)

Sędzia SN Maria Grzelka

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku "J.M." Ltd V.M. przy uczestnictwie

Przedsiębiorstwa Handlowo-Produkcyjnego "I.", sp. z o.o. w L. o stwierdzenie

wykonalności wyroku zagranicznego sądu polubownego, po rozpoznaniu w Izbie

Cywilnej w dniu 3 listopada 2004 r. na rozprawie kasacji wnioskodawcy od

postanowienia Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 22 maja 2003 r.

oddalił kasację i zasądził od wnioskodawcy na rzecz uczestnika kwotę 1200 zł

tytułem kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Spółka J.M. Ltd z siedzibą w V. na Malcie wniosła o stwierdzenie w Polsce

wykonalności wyroku sądu polubownego wydanego w dniu 24 stycznia 2000 r. w

Londynie przeciwko Przedsiębiorstwu Handlowo-Produkcyjnemu "I.", sp. z o.o. z

siedzibą w L. Wnioskodawca dołączył do wniosku wyrok wraz z tłumaczeniem przez

tłumacza przysięgłego na język polski, notarialne poświadczenie podpisu arbitra i

podpisu notariusza wraz z jego legalizacją, a także zaświadczenie sądu

angielskiego z dnia 23 stycznia 2001 r., że wyrok sądu polubownego ma moc

prawną i jest wykonalny w Zjednoczonym Królestwie wraz z tłumaczeniem na język

polski. Wnioskodawca nie załączył natomiast do wniosku oryginału ani

uwierzytelnionego odpisu umowy o poddanie sporu pomiędzy stronami sądowi

polubownemu. Wniósł o zobowiązanie na podstawie art. 248 § 1 k.p.c. oraz § 37 pkt

2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 stycznia 2002 r. w sprawie

szczegółowych czynności w sprawach z zakresu międzynarodowego postępowania

cywilnego oraz karnego w stosunkach międzynarodowych (Dz.U. Nr 17, poz. 164)

arbitra, który wydał wyrok sądu polubownego oraz dłużnika o wydanie sądowi

odpisu umowy czarteru z dnia 2 lipca 1999 r., która miała zawierać zapis na sąd

polubowny.

Dłużniczka "I.", sp. z o.o. wniosła o oddalenie wniosku i zaprzeczyła, że zawarła

umowę czarteru i że strony łączył zapis na sąd polubowny.

Postanowieniem z dnia 13 lutego 2003 r. Sąd Okręgowy oddalił wniosek

podnosząc, że do oceny dopuszczalności stwierdzenia wykonalności wyroku sądu

polubownego mają zastosowanie przepisy Konwencji o uznawaniu i wykonywaniu

zagranicznych orzeczeń arbitrażowych sporządzonej w Nowym Jorku w dniu 10

czerwca 1958 r. (Dz.U. z 1962 r. Nr 9, poz. 41 – dalej: „Konwencja”). Sąd podkreślił,

że osoba dochodząca uznania orzeczenia sądu arbitrażowego lub stwierdzenia

jego wykonalności powinna, zgodnie z art. IV Konwencji, przedłożyć wraz z

wnioskiem także oryginał umowy pisemnej o poddanie sporu pod rozstrzygnięcie

sądu polubownego lub uwierzytelniony odpis takiej umowy. (...) W konsekwencji

uznał, że wnioskodawca nie spełnił wymagań przewidzianych w art. IV Konwencji i

wyraził pogląd, iż od obowiązku przedłożenia umowy zawierającej klauzulę

arbitrażową nie zwolniło go złożenie innego dokumentu, tj. kopii oświadczenia

przedstawiciela brokera – "P.F.G." sp. z o.o., powołującego tę klauzulę i

przytaczającego jej brzmienie. Do zachowania przesłanek określonych w art. IV

Konwencji, zdaniem Sądu, nie mogło także prowadzić późniejsze wystąpienie na

podstawie art. 248 § 1 k.p.c. z wnioskami o nakazanie dłużnikowi złożenia umowy

zawierającej klauzulę arbitrażową lub o zobowiązanie do tego arbitra wydającego

orzeczenie. Sąd Okręgowy zauważył, że art. 248 § 1 k.p.c. skonstruowany został

dla potrzeb postępowania dowodowego, w którym nakazanie złożenia dokumentu

związane jest z dowodzeniem faktu istotnego dla rozstrzygnięcia sprawy, nie zaś z

przezwyciężeniem trudności w jego zdobyciu wynikającym z obowiązków mających

źródło w zasadach dopuszczalności wystąpienia z żądaniem uzyskania

wykonalności orzeczenia.

Zażalenie wnioskodawcy Sąd Apelacyjny w Lublinie oddalił wskazując, że

wnioskodawca wbrew postanowieniom Konwencji nie przedłożył oryginału bądź

uwierzytelnionego odpisu umowy zawierającej klauzulę arbitrażową . Według Sądu

drugiej instancji brak ten mógł być uzupełniony w toku dalszego postępowania,

niemniej wnioskodawca nie wyraził woli przedłożenia umowy, a ciążący na nim w

tym zakresie obowiązek usiłował przerzucić na sąd i na dłużnika.

W kasacji opartej na podstawie naruszenia przepisów postępowania, tj. art. 3

Konwencji, art. 248 w związku z art. 13 § 2, art. 328 § 2 w związku art. 378 § 2 oraz

art. 13 § 2 i art. 148 § 2 w związku z art. 397 § 2 i art. 13 § 2 k.p.c., wniósł o

uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje: (...)

Konwencja, regulując problematykę uznawania i wykonywania zagranicznych

orzeczeń arbitrażowych, określa przede wszystkim przesłanki, jakie mają być

spełnione, aby mogło nastąpić uznanie lub wykonanie orzeczenia arbitrażowego

(art. V ust. 1 i 2). Ponadto wskazuje dokumenty, jakie wnioskodawca powinien

przedstawić wraz z wnioskiem o uznanie lub wykonanie orzeczenia arbitrażowego

(art. IV) i zawiera unormowanie dotyczące umowy o poddanie sprawy pod

rozstrzygnięcie sądu polubownego (art. II). Nie zawiera natomiast szczegółowych

postanowień dotyczących przebiegu postępowania, poza ogólną normą wynikającą

z art. III, wskazującą na właściwość prawa państwa uznania lub wykonania

orzeczenia, z zastrzeżeniem, że samo postępowanie nie może być poddane

warunkom istotnie uciążliwszym niż wymagane dla krajowych orzeczeń

arbitrażowych.

Z wykładni językowej i systemowej wynika, że zawarte w art. III in fine

zastrzeżenie nie dotyczy wymogów wynikających z samej Konwencji, która stanowi

lex specialis, lecz odnosi się do innych przepisów prawa wewnętrznego,

dotyczących postępowania w przedmiocie uznania lub stwierdzenia wykonalności

zagranicznego orzeczenia arbitrażowego. W tym stanie rzeczy, skoro

wnioskodawca nie przedłożył wraz z wnioskiem oryginału ani uwierzytelnionego

odpisu umowy o poddanie sporu pod rozstrzygnięcie sądowi polubownemu, tj. nie

spełnił wymagania określonego w art. IV ust. 1 pkt b Konwencji, należało

rozstrzygnąć kwestię, jakie powinno wywołać to skutki dla biegu postępowania

toczącego się według kodeksu postępowania cywilnego.

W literaturze oraz judykaturze (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 6

czerwca 1977 r., II CZ 45/77, OSNC 1978, nr 3, poz. 51) dominuje pogląd, że

wymaganie dołączenia do wniosku o uznanie orzeczenia dokumentów (art. 1147 §

2 k.p.c.) stanowi warunek formalny tego wniosku, a wobec tego jego niespełnienie

uzasadnia zwrot wniosku na podstawie art. 130 § 1 i 2 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.

Skoro Konwencja nie zawiera pod tym względem żadnych unormowań

szczególnych, które wyłączałyby tę regulację, to należy przyjąć, że Przewodniczący

powinien w ramach badania wniosku o stwierdzenie wykonalności wyroku sądu

polubownego w Londynie wezwać wnioskodawcę do jego uzupełnienia przez

złożenie brakującego dokumentu w terminie tygodniowym pod rygorem zwrotu

wniosku i w razie niezastosowania się do wezwania zarządzić jego zwrot.

Popełnione uchybienie i nadanie sprawie biegu wyłoniło dalszą kwestię, a

mianowicie, jak rozstrzygnąć wniosek, do którego nie dołączono jednego z

wymaganych dokumentów.

Stosowanie rygoru zwrotu pisma procesowego (art. 130 § 1 k.p.c.) dopuszczalne

jest tylko przed nadaniem mu biegu (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

22 sierpnia 1974 r., II CZ 133/74, nie publ.). Gdy to nastąpiło, nie można już

dokonać zwrotu wniosku, nawet jeżeli wnioskodawca nie dołączył do wniosku

umowy o poddanie sprawy pod rozstrzygnięcie sądu polubownego. Z tego względu

powstaje kwestia, czy istniała podstawa do merytorycznego rozpoznania sprawy,

czy też miał zastosowanie art. 177 § 1 pkt 6 k.p.c., zgodnie z którym należało

wezwać wnioskodawcę do przedłożenia umowy o poddanie sprawy pod osąd sądu

polubownego lub jej uwierzytelnionego odpisu, a niewykonanie tego zarządzenia

potraktować jako przeszkodę do nadania sprawie dalszego biegu i postępowanie w

sprawie zawiesić (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 19 października

1988 r., I CZ 111/88, nie publ.).

Należy zwrócić uwagę, że przyczyną zawieszenia postępowania na podstawie

art. 177 § 1 pkt 6 k.p.c. nie może być nieprzedstawienie dowodu, gdyż w takich

wypadkach ma zastosowanie art. 233 § 2 k.p.c. (por. postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia 7 lutego 1968 r., I PZ 2/68, OSNCP 1968, nr 11, poz. 190, z

dnia 28 listopada 1968 r., II CZ 185/68, OSNCP 1969, nr 7-8, poz. 144, z dnia 3

lipca 1969 r., II CZ 69/69, OSNCP 1970, nr 4, poz. 68, z dnia 4 maja 1973 r., II CZ

53/73, OSNCP 1974, nr 2, poz. 35). Umowa o poddanie sporu pod rozstrzygnięcie

sądu polubownego ma charakter środka dowodowego, gdyż służy wykazaniu, że

strony łączył zapis na sąd polubowny, na podstawie którego zostało wydane

orzeczenie arbitrażowe, a warunkiem stwierdzenia wykonalności orzeczenia

zagranicznego sądu polubownego jest m.in. wykazanie przez wnioskodawcę, że

strony łączyła taka umowa (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 22

sierpnia 1974 r., II CZ 133/74). Ponieważ zgodnie z art. IV ust. 1 lit. b Konwencji to

wnioskodawca powinien przedstawić wraz z wnioskiem oryginał lub należycie

uwierzytelniony odpis umowy o arbitraż, na nim spoczywa ciężar dowodu

wykazania istnienia takiej umowy.

Nawiązując do zrzutów kasacji trzeba odpowiedzieć, czy art. 248 w związku z art.

13 § 2 k.p.c. mógł zostać wykorzystany celem uzyskania przedmiotowego

dokumentu będącego środkiem dowodowym. Stosowanie tego przepisu może

wchodzić w rachubę, gdy niezbędny dokument znajduje się przede wszystkim w

posiadaniu strony. Wprawdzie wnioskodawca twierdził, że umowa czarteru znajduje

się we władaniu dłużnika, lecz ten nie tylko nie przyznał tej okoliczności, lecz

zarzucił, iż umowa nie została zawarta i zapisu nie było. W tym stanie rzeczy, skoro

skarżący nawet nie uprawdopodobnił, że przedmiotowy dokument znajduje się w

posiadaniu strony przeciwnej, to już z tej przyczyny nie było podstawy do

stosowania omawianego przepisu.

Poza tym art. 248 k.p.c. stanowiąc, że każdy jest obowiązany przedstawić na

zarządzenie sądu w oznaczonym terminie i miejscu dokument znajdujący się w jego

posiadaniu i stanowiący dowód faktu istotnego dla rozstrzygnięcia sprawy, jest

przepisem ogólnym, od którego kodeks postępowania cywilnego przewiduje wyjątki

(por. art. 485 § 1, art. 1147 § 2 lub art. 1153 k.p.c.). Gdy więc przepis szczególny

nakłada na określony podmiot obowiązek przedstawienia dokumentów

stanowiących środki dowodowe, to nie jest uzasadnione stosowanie art. 248 k.p.c.

Z tego względu w postępowaniu o stwierdzenie wykonalności zagranicznego

orzeczenia arbitrażowego art. 248 k.p.c. nie ma zastosowania w takim zakresie, w

jakim art. IV ust. 1 lit. b Konwencji, jako lex specialis, nakłada na wnioskodawcę

obowiązek przedstawienia oryginału lub uwierzytelnionego odpisu umowy o

poddanie sporu pod rozstrzygnięcie sądu polubownego. W postępowaniu o uznanie

lub stwierdzenie wykonalności orzeczenia arbitrażowego, toczącym się na

podstawie Konwencji, umowa o poddanie sprawy pod rozstrzygnięcie sądu

polubownego stanowi więc przesłankę uwzględnienia wniosku.

Chybiony był zarzut naruszenia art. 328 § 2 w związku z art. 387 § 2 i art. 13 § 2

k.p.c., chociażby z tego względu, że wbrew stanowisku skarżącego Sąd drugiej

instancji wskazał podstawę rozstrzygnięcia (przepis na podstawie którego oddalił

zażalenie), a także choć w skróconej formie przedstawił, z powołaniem się na

przepisy Konwencji, przyczynę oddalenia wniosku. (...)

Z tych względów kasację należało oddalić (art. 39312 k.p.c.).