III CK 491/04 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CK 491/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 21 kwietnia 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Strus (przewodniczący)

SSN Gerard Bieniek

SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa J. C.

przeciwko J. G.

o zapłatę,

po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej w dniu 21 kwietnia 2005 r., na rozprawie kasacji

pozwanego od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 2 czerwca 2004 r., sygn. akt I ACa

(…),

oddala kasację.

Uzasadnienie

Po

rozpoznaniu

sprzeciwu

pozwanego

od

nakazu

zapłaty

wydanego

w postępowaniu upominawczym Sąd pierwszej instancji wyrokiem z dnia 29 stycznia

2004 r. uwzględnił powództwo w całości, zasądzając od pozwanego na rzecz powoda

kwotę 50 tys. zł wraz z ustawowymi odsetkami i kosztami procesu.

Apelację pozwanego oddalił Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 2 czerwca 2004 r.

Według ustaleń przyjętych przez Sąd odwoławczy za podstawę orzekania powód

przedstawił pisemne oświadczenie pozwanego, którym ten ostatni zobowiązał się

zapłacić powodowi kwotę 50 tys. zł w terminie do 30 grudnia 2002 r., a pozwany ani w

sprzeciwie od nakazu zapłaty, ani w toku procesu, nie zgłaszał zarzutów dotyczących

zobowiązania, ani nie przeczył podawanej przez powoda przyczynie podpisania

zobowiązania, a mianowicie rozliczenia wielu łączących strony umów i porozumień. Za

zasadne

uznał

Sąd

Apelacyjny

stanowisko

Sądu

Okręgowego,

że

pisemne

zobowiązanie pozwanego z dnia 4 maja 1999 r. było właściwym, ustalającym uznaniem

długu, będącym umową, a causą którego to uznania była likwidacja stanu niepewności

związanego z wzajemnymi rozliczeniami stron. Fakt uznania długu przez pozwanego

uzasadniał - w ocenie Sądu Apelacyjnego - ocenę, że powód udowodnił istnienie

dochodzonego roszczenia. Sąd Apelacyjny podkreślił, że skutkiem uznania właściwego

jest dopuszczalność traktowania faktów, z których dług wynika, jako przyznanych przez

pozwanego, a zatem dłużnik kwestionujący istnienie zobowiązania wyrażonego w

oświadczeniu o uznaniu długu musi udowodnić własne twierdzenie, czego pozwany nie

uczynił, bo nie zgłaszał żadnych zarzutów dotyczących powstania zobowiązania

objętego uznaniem.

Sąd Apelacyjny stwierdził nadto bezzasadność zarzutu naruszenia art. 518 § 1

pkt 1 k.c. wobec trafności ustalenia, że pozwany nie wstąpił w prawa zaspokojonego

wierzyciela powoda, tj. banku kredytującego, bowiem już po ustanowieniu hipoteki i

zaspokojeniu banku pozwany dokonał pisemnego uznania długu, uznając swój

obowiązek spłaty części kredytów zaciągniętych przez powoda oraz spłaty kredytów

osób trzecich. Spłacając kredyt w zakresie objętym uznaniem pozwany wykonywał

swoje osobiste zobowiązanie wynikające z uznania długu, co uniemożliwiało

zastosowanie art. 518 § 1 pkt 1 k.c., a w konsekwencji i uznanie za zasadny

zgłaszanego zarzutu potrącenia, uznał Sąd Apelacyjny, stwierdzając zarazem, że

uznanie potwierdzało istnienie zobowiązania pozwanego wobec powoda z tytułu

dokonanego przez strony rozliczenia.

Kasacja pozwanego od powyższego wyroku zawiera zarzuty mieszczące się w

obu podstawach kasacyjnych.

Zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. uzasadniono przekroczeniem ram

swobodnej oceny dowodów przez uznanie, że powód udowodnił swoją wierzytelność

wobec pozwanego w następstwie błędnej oceny dowodów, bezpodstawnej odmowy

uznania za wiarygodne wyjaśnień pozwanego (omyłkowo napisano „powoda”) oraz

bezzasadnego pominięcia okoliczności przytoczonych przez pozwanego w jego piśmie z

dnia 21 stycznia 2004 r.

Zarzut naruszenia art. 6 k.c. oraz art. 232 k.p.c. uzasadniono przyjęciem przez

Sąd, że to na pozwanym spoczywa ciężar wykazania, że powodowi nie przysługiwała

wobec pozwanego wierzytelność dochodzona pozwem i że powód nie ma obowiązku jej

wykazania. Z kolei zarzut naruszenia art. 224 § 1 k.p.c. uzasadniono niedostatecznym

wyjaśnieniem stanu faktycznego i bezzasadnym przyjęciem dostatecznego wyjaśnienie

okoliczności faktycznych. W ocenie skarżącego Sąd naruszył art. 354 k.c. w zw. z art.

353 k.c. poprzez bezzasadne przyjęcie, że pozwany naruszył ich dyspozycje. Zarzut

naruszenia art. 518 § 1 pkt 1 k.c. pozwany skierował wobec Sądu pierwszej instancji,

kwestionując przyjęcie, że pozwany nie wstąpił w prawa zaspokojonego wierzyciela

powoda.

W uzasadnieniu kasacji pozwany akcentuje, że uznanie długu nie może być

uznane za czynność prawną o charakterze abstrakcyjnym, a powód nie wyjaśnił

przyczyny złożenia przez pozwanego przedmiotowego oświadczenia woli z dnia 4 maja

1999 r.

Powód w piśmie nazwanym „odpowiedź na kasację” wniósł o oddalenie kasacji i

zasądzenie kosztów postępowania odwoławczego, twierdząc, że pozwany zobowiązał

się oddać powodowi dochodzoną kwotę za pokwitowaniem, nie powoływał się na wady

swego oświadczenia woli, ani nie przedstawił pokwitowania jej zwrotu powodowi, ani też

nie twierdził, aby takie pokwitowanie kiedykolwiek otrzymał.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja nie została oparta na usprawiedliwionych podstawach.

Zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. wskutek wadliwej oceny dowodów może być

postawiony Sądowi drugiej instancji także wtedy, gdy nie prowadził on dowodów we

własnym zakresie, jednakże Sąd Najwyższy władny jest podważyć tę ocenę tylko

wówczas, gdyby - w świetle dyrektyw płynących z art. 233 § 1 k.p.c. –ocena ta okazała

się rażąco wadliwa albo w sposób oczywisty błędna, a to z kolei mogło mieć istotny

wpływ na wynik sprawy postanowienie SN z dnia 16 października 1997 r., II CKN

393/97, niepubl.; postanowienie SN z dnia 17 kwietnia 1998 r., II CKN 704/97, OSNC

1998/12/214).

Tymczasem skarżący uzasadnia zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c.

niewyjaśnieniem przez oba Sądy sprzeczności, między stanowiskiem pozwanego

zawartym w sprzeciwie od nakazu zapłaty, a treścią wyjaśnień powoda co do tego, czy

pozwany spłacił kredyt w wysokości 680 tys. zł, o którym mowa w oświadczeniu

pozwanego z dnia 4 maja 1999 r., czy też uczynił to sam powód. Tymczasem

wyjaśnienie

tej

ewentualnej

sprzeczności

nie

było

okolicznością

istotną

dla

rozstrzygnięcia tej sprawy, bowiem powód nie domaga się w niej od pozwanego

spełnienia zobowiązania do spłaty bankowi kredytu, o czym jest mowa na wstępie

dokumentu zawierającego zobowiązanie pozwanego z dnia 4 maja 1999 r., lecz żąda

zapłaty kwoty 50 tys. zł, do zwrotu której, w terminie do 30.12.2002 r., pozwany

zobowiązał się w końcowej części swego oświadczenia, nie wiążąc przyrzeczenia jej

spłaty z istnieniem jakiegokolwiek kredytu bankowego.

Zarzuty naruszenia art. 6 k.c. i art. 232 k.p.c., uzasadnione błędnym obciążeniem

pozwanego ciężarem dowodu braku wierzytelności przysługujących powodowi wobec

pozwanego, również okazały się chybione. Po pierwsze przepis art. 232 k.p.c. nie

rozstrzyga o rozkładzie ciężaru dowodu, a jest źródłem ustawowego obowiązku stron

wskazywania dowodów dla stwierdzenia tych faktów, z których wywodzą one skutki

prawne. O tym, na której ze stron sporu spoczywa ciężar udowodnienia określonych

faktów, a więc jak przedstawia się rozkład ciężaru dowodowego, rozstrzyga art. 6 k.c., a

nie przepis art. 232 k.p.c. Jednakże wbrew stanowisku skarżącego, Sąd odwoławczy nie

dopuścił się również naruszenia art. 6 k.c., trafnie uznając w okolicznościach niniejszej

sprawy, że na pozwanym spoczywał ciężar dowodu wykazania braku jego długu wobec

powoda. Rację ma Sąd odwoławczy gdy twierdzi, że skutkiem procesowym uznania

właściwego jest dopuszczalność traktowania faktów, z których dług wynika, jako

przyznanych przez pozwanego (art. 230 k.p.c.), co w okolicznościach tej sprawy

oznacza przyznanie pozwanego, że źródłem jego zobowiązania wobec powoda jest

wynik dokonanego rozliczenia z tytułu wiążących strony stosunków prawnych. Jeśli

natomiast pozwany, mimo dokonania właściwego uznania długu, kwestionuje powstanie

lub dalsze istnienie zobowiązania określonego w dokumencie zawierającym czynność

uznania, to w takiej sytuacji na pozwanym spoczywa ciężar udowodnienia własnego

twierdzenia, że jego zobowiązanie nie istnieje. W piśmiennictwie dominującym jest

pogląd, że skutkiem uznania jest przerzucenie ciężaru dowodu, czy też odmienne

rozłożenie ciężaru dowodu w stosunku do ogólnej reguły. W tej sytuacji Sąd odwoławczy

nie naruszył art. 6 k.c. aprobując stanowisko Sądu I instancji, że to na dłużniku

kwestionującym powstanie lub dalsze istnienie zobowiązania wyrażonego w pisemnym

oświadczeniu o uznaniu długu spoczywa ciężar udowodnienia prawdziwości takiego

własnego twierdzenia. Ponieważ – jak ustalił to Sąd odwoławczy - pozwany nie zgłaszał

żadnych dowodów zmierzających do wykazania braku dalszego bytu prawnego jego

zobowiązania przeto istniały podstawy do przyjęcia także przez Sąd drugiej instancji, że

sprawa została dostatecznie wyjaśniona do stanowczego rozstrzygnięcia, co czyni

bezzasadnym zarzut kasacji naruszenia art. 224 § 1 k.p.c., w brzmieniu obowiązującym

w dacie wydania zaskarżonego wyroku.

Również bezzasadne okazały się zarzuty naruszenia art. 354 k.c. w zw. z art. 353

k.c., które skarżący opiera na twierdzeniu, że oświadczenie pozwanego z dnia 4 maja

1999 r. było jednostronnym oświadczeniem, które nie skutkowało powstaniem

zobowiązania umownego. Zarzut ten nie okazał się trafny, bowiem zasadnie przyjął Sąd

Apelacyjny, że uznanie właściwe długu jest umową, a zatem czynnością prawną

kreującą zobowiązanie.

Wyrażany w piśmiennictwie pogląd, że uznanie należy do tych nielicznych umów,

w których zobowiązanie zaciąga tylko jedna strona, a rola drugiej ogranicza się do

przyjęcia korzystnego dla niej oświadczenia, nie sprzeciwia się przyjęciu istnienia

zobowiązania w rozumieniu art. 353 k.c., co skutkuje obowiązkiem zachowania się

dłużnika w sposób określony w art. 354 § 1 k.c. Przyjęcie obu tych przepisów jako

podstawy żądania określonego zachowania się pozwanego, w postaci spełnienia wobec

powoda obowiązku zapłaty, nie uzasadnia zarzutu ich naruszenia.

Nie zasługiwał również na uwzględnienie zarzut naruszenia art. 518 § 1 pkt 1 k.c.

uzasadniony przez skarżącego błędnym przyjęciem, że pozwany nie wstąpił w prawa

zaspokojonego wierzyciela i że nie przysługuje mu wobec powoda wzajemna

wierzytelność. Zarzut ten skarżący skierował pod adresem Sądu I instancji, a nadto

uzasadnił kwestionowaniem dokonanych przez Sąd ustaleń, a nie błędną wykładnią lub

niewłaściwym zastosowaniem tego przepisu prawa materialnego w ustalonym i

będącym podstawą orzekania stanie faktycznym. Trafnie również wywiódł Sąd

Apelacyjny, że pozwany spłacając wierzyciela powoda nie nabył w ten sposób jego

wierzytelności wobec powoda z mocy art. 518 § 1 pkt 1 k.c., bowiem pozwany nie

spłacał cudzego długu, lecz - uznając swój obowiązek spłaty części kredytów

zaciągniętych przez powoda - wykonywał w istocie swoje własne zobowiązanie osobiste

wynikające z dokonanego uznania długu. Sprzeciwiało się to zastosowaniu art. 518 § 1

pkt 1 k.c., co zasadnie podkreślił Sąd odwoławczy.

Wobec braku w kasacji usprawiedliwionych podstaw Sąd Najwyższy orzekł jak w

sentencji na podstawie art. 39312 k.p.c., znajdującego zastosowanie z mocy art. 3

ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego

oraz ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. 2005 r. Nr 13, poz. 98).