III CK 483/03 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CK 483/03

POSTANOWIENIE

Dnia 3 listopada 2004 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian (przewodniczący)

SSN Jan Górowski

SSN Maria Grzelka (sprawozdawca)

Protokolant Bożena Kowalska

w sprawie z wniosku S.W. i B.J.

przy uczestnictwie E.D., J.D. i Skarbu Państwa - Prezydenta Miasta N.

o zniesienie współwłasności,

po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej w dniu 3 listopada 2004 r.,

na rozprawie

kasacji wnioskodawców od postanowienia Sądu Okręgowego w N.

z dnia 13 marca 2003 r., sygn. akt I[...],

uchyla zaskarżone postanowienie i sprawę przekazuje Sądowi

Okręgowemu w N. do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem

wstępnym

z dnia

czerwca

2002

r. wydanym

w postępowaniu o zniesienie współwłasności, Sąd Rejonowy w N. oddalił wniosek

S.W. i B.J. o stwierdzenie, że J.W. nabył z dniem 1 stycznia 1977 r. przez

zasiedzenie na prawach małżeńskiej wspólności majątkowej udziały po 3/12 we

współwłasności nieruchomości położonej w N. objętej księgą wieczystą nr [...]. Sąd

Rejonowy

ustalił,

że

w

1942

roku

małżonek

wnioskodawczyni,

J.W.,

wraz z pierwszą żoną A. nabyli aktem notarialnym od A.H. i A.K. udział wynoszący

1/2 we własności w/w nieruchomości, a w 1943 roku wzięli w dzierżawę na 30 lat

pozostałą część nieruchomości. Czynsz został zapłacony z góry w formie

świadczeń w naturze i w gotówce. Jako współwłaściciel, a zarazem dzierżawca,

J.W. wynajmował lokale na parterze budynku, płacił podatki, dbał o remonty oraz

zlecał administrowanie budynkiem. Po śmierci A.W., J.W. w 1968 roku zawarł

związek

małżeński

wnioskodawczyni

z wnioskodawczynią.

zleciła

administrację

Po

osobie

jego

śmierci

trzeciej,

w

1978

roku

doprowadziła

do

wyprowadzenia się kilku lokatorów, a w 1999 roku podjęła negocjacje odnośnie

sprzedaży całej nieruchomości występując wobec kandydatów na nabywców jako

wyłączna właścicielka. Do wyzbycia się przez wnioskodawczynię jej praw nie

doszło. W wyniku spadkobrania po A.H., zmarłej w 1958 roku, A.K., zmarłym w

1996 roku, A.W. i J.W., a także w wyniku umów sprzedaży względnie darowizny,

zawartych w 1999 roku, współwłaścicielami przedmiotowej nieruchomości stali się

Skarb Państwa w 6/12 częściach, S.W. w 6/24 częściach, E.D. i J.D. na prawach

małżeńskiej wspólności ustawowej w 3/24 częściach i B.J. w 3/24 częściach. W

księdze wieczystej nr [...] nadal wpisani są, jako współwłaściciele, A.H. w 3/12

częściach i A.K. w 3/12 częściach. Sąd Rejonowy uznał za bezpodstawne

twierdzenia wnioskodawczyni, że mąż jej wraz z pierwszą żoną, a następnie ona

sama z mężem, byli samoistnymi posiadaczami całej nieruchomości co miałoby

skutkować zasiedzeniem udziału we współwłasności przysługującego tytularnie

A.H. i A.K. Jako niewiarygodny odrzucił Sąd Rejonowy, powołany przez

wnioskodawczynię dowód w postaci kopii umowy z dnia 15 września 1943 roku

zawartej przez A.K. z małżonkami A. i J.W., mający zaświadczać, według twierdzeń

wnioskodawczyni, o nieformalnej sprzedaży małżonkom W. także pozostałego

udziału we własności nieruchomości. Za przesądzające uznał Sąd Rejonowy

ustalenie, że kopia ta nosi ślady podrabiania w części odnoszącej się do znamion

umowy dzierżawy, przez ich usunięcie, co wynika, w szczególności, z porównania

tej kopii z kopią umowy przedłożoną przez uczestników postępowania J. i E.D.

Ponadto, Sąd Rejonowy uznał za istotną okoliczność, że J.W. w swoim testamencie

potraktował jako swój majątek tylko 1/2 część nieruchomości, a nie także pozostałą

część, a także fakt, iż A.K. był adwokatem i wiedział jaką formę należałoby

zachować w przypadku zamiaru przeniesienia własności pozostałej części

nieruchomości.

W apelacji, sporządzonej przez pełnomocnika procesowego oraz przez

samą wnioskodawczynię, skarżąca zarzuciła przede wszystkim naruszenie art. 233

§ 1 i art. 328 § 2 k.p.c. i szczegółowo przedstawiła argumenty mające – jej zdaniem

– świadczyć o wybiórczej i dowolnej ocenie konkretnych dowodów. Podkreślała

swój brak wiedzy bezpośredniej odnośnie do zaszłości sprzed ponad 50 lat

i powoływanie się na wnioski wynikające z jej fragmentarycznej znajomości

określonych zdarzeń, czym tłumaczyła zmianę swego stanowiska odnośnie do

mocy dowodowej przedłożonej przez nią kopii umowy z dnia 15 września 1943 r.

po tym, jak uczestnicy postępowania złożyli drugą kopię tej umowy.

Zaskarżonym postanowieniem Sąd Okręgowy oddalił apelację. Podzielił

ocenę materiału dowodowego dokonaną przez Sąd Rejonowy, podkreślając,

że ocena ta została podjęta po wszechstronnym rozważeniu wszystkich dowodów

i przytoczeniu

w

uzasadnieniu

przekonujących

argumentów.

Wskazał,

że

wnioskodawczyni nie może obecnie wnosić o odrzucenie swojego własnego

dowodu w postaci kopii umowy ani podważać faktu zawarcia umowy przez Józefa

Wojtynę skoro wcześniej twierdziła, że J.W. taką umowę zawarł i złożyła posiadaną

kopię. Zdaniem Sądu Okręgowego, sformułowania zawarte w umowie z dnia 15

września 1943 roku, według treści kopii złożonej przez uczestników postępowania,

wyraźnie świadczą o tym, że A.K. oddał małżonkom W. swoją 1/4 część na

prawach dzierżawy na 30 lat, co też jednoznacznie wyjaśnia zachowania J.W. w

odniesieniu do nieruchomości w następnych latach. Co do zeznań wskazanych w

apelacji świadków to nie dają one podstaw do ustalenia, że wnioskodawczyni z

mężem była w samoistnym posiadaniu nieruchomości skoro z dowodów tych

wynika, że ani mąż wnioskodawczyni ani ona sama nigdy nie zamieszkiwali

w przedmiotowej nieruchomości. Dowody z akt [...]/99 Sądu Rejonowego w N. i

[...]/00 Sądu Okręgowego w N. nie dają podstaw do ustaleń odmiennych niż

poczynione ponieważ w/w sprawy nie dotyczą okresu, w którym miałoby biec

zasiedzenie.

W kasacji wnioskodawcy zarzucili powyższemu orzeczeniu naruszenie

przepisów postępowania - art. 233, 328 § 2 i 382 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. przez

błędne przyjęcie, że ocena materiału dowodowego przeprowadzona przez Sąd

pierwszej instancji była prawidłowa jak również przez nieustosunkowanie się do

wszystkich

zarzutów

apelacyjnych.

Ponadto,

zarzucili

naruszenie

prawa

materialnego art. 172 k.c. i następnych k.c. przez ich niezastosowanie ze skutkiem

dla skarżących pozytywnym. W szczególności kwestionowali przyjęcie za podstawę

ustaleń kserokopii umowy zamiast jej oryginału. Wnosili o uchylenie zaskarżonego

orzeczenia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 339 k.c. domniemywa się, że ten, kto rzeczą faktycznie włada

jest posiadaczem samoistnym. Ciężar udowodnienia faktów, które by te

domniemanie obalały, spoczywa na stronie, która zaprzecza samoistności

posiadania.

W rozpoznawanej sprawie nie było sporne, że osobami faktycznie

władającymi przedmiotową nieruchomością od 1943 r. byli kolejno małżonkowie A. i

J.W., następnie małżonkowie S. i J.W., zaś po roku 1978 – wnioskodawczyni S.W.

W świetle art. 339 k.c. nie było uprawnione wymaganie udowodnienia przez

wnioskodawców, że wymienionym osobom towarzyszyła wola wykonywania

władania rzeczą cum sibi habendi. Z tego punktu widzenia posłużenie się przez

wnioskodawczynię pismem złożonym na karcie 281-282 akt było obojętne. Wobec

tego jednak, że pismo to bez wątpienia zawiera ślady podrabiania, jak i w

szczególności, wobec złożenia przez przeciwników wniosku pisma na tę samą

okoliczność, ale o innej treści, powstała kwestia, czy zostało obalone domniemanie

samoistności posiadania wnioskodawczyni i jej poprzedników przez wykazanie, że

osoby te objęły nieruchomość w posiadanie w charakterze dzierżawców, oraz, czy

w całym okresie władania nieruchomością osobom tym należy przypisać status

dzierżawców.

Wbrew stanowisku Sądu Okręgowego ocena, że małżonkowie A. i J.W.

objęli całą nieruchomość we władanie ze świadomością, że odnośnie do 1/2 części

przysługują im prawa jedynie posiadaczy zależnych, dokonana na tej podstawie, że

istnieje pismo na k - 309-310 była przedwczesna. Przede wszystkim, obydwa

orzekające w niniejszej sprawie Sądy nie rozważyły, czy pismo na k - 309-310

może być w ogóle potraktowane jako dowód w sytuacji, gdy nie zostało wyjaśnione,

czy jest to oryginał umowy w sensie kopii (przebitki) pierwszego egzemplarza, czy

też kserokopia, a więc odwzorowanie, przy pomocy określonej techniki, tekstu i

podpisów oryginalnych. W tym drugim przypadku, wobec braku poświadczenia za

zgodność z oryginałem, pismo na k - 309-310 nie stanowiłoby dokumentu

prywatnego (art. 245 k.p.c.) ani żadnego innego dowodu i nie mogłoby stanowić

podstawy ustaleń faktycznych (por. uchwała SN z dnia 29.III.1994 r. III CZP 37/94 –

OSNC 1994, Nr 11, poz. 206, postanowienie SN z dnia 27.II.1997 r. III CKU 7/97

(nie publ.).

Poza tym, gdyby pismo na k - 309-310 stanowiło wiarygodny dowód, to jego

treść wymagała analizy pod kątem, czy zaświadcza ono o umowie dzierżawy, czy

też, mimo użycia określenia „30 lat na prawach dzierżawy” w istocie zawiera

nieformalną

umowę

nieruchomości,

co

sprzedaży

–

gdyby się

udziału

wynoszącego

potwierdziło,

1/4

wykluczałoby

we

własności

przyjęcie,

że

domniemanie z art. 339 k.c. odnośnie do tej części (a tym bardziej co do udziału A.

H.) zostało obalone. W treści w/w pisma zwraca uwagę stosunkowo długi okres

władania „na prawach dzierżawy”, brak umówienia stawki czynszowej, zastrzeżenia

odnośnie do zwrotu przez A.K. i jego matkę sumy z góry zapłaconej w przypadku

wypowiedzenia umowy lub nieskorzystania przez małżonków W. z prawa

pierwokupu,

a

także

określenie

sumy

czynszu

jako

równowartości

1/4

nieruchomości. O innym zamiarze niż dzierżawa mogłoby też świadczyć

zachowanie się A.K., który –według zeznań niektórych świadków – nie zajmował

się swoją nieruchomością, ani za życia matki, ani w czasie trwania umówionych 30

lat, ani także po upływie tego okresu. Fakt, że sami W. nigdy nie zamieszkali na

przedmiotowej

nieruchomości

nie

miał

żadnego

znaczenia

przy

ocenie

samoistności ich posiadania.

Zarówno Sąd Rejonowy jak i Sąd Okręgowy dokonały oceny materiału

dowodowego, przyjmując założenie, że to wnioskodawcy powinni byli wykazać

samoistność posiadania. Tymczasem ustalając, że małżonkowie A. i J.W.

faktycznie zajmowali się nieruchomością, powinny były Sądy oceniać dowody

jedynie pod kątem – czy zostało obalone domniemanie z art. 339 k.c. W tym

zakresie przesądzające znaczenie miało pismo na k - 309-310. Jak wyżej

wskazano, dotychczasowej oceny tego pisma nie sposób podzielić.

Z powyższych względów należy przyznać rację skarżącym w kasacji, że

zaskarżone postanowienie narusza art. 233 i art. 328 § 2 k.p.c. i podlega uchyleniu

(art. 39313 § 1 k.p.c.). Zarzut naruszenie art. 172 k.c. należało w tej sytuacji uznać

za przedwczesny, co nie odbiera kasacji cech zasadności.

O kosztach orzeczono zgodnie z art. 108 § 2 k.p.c.