III CK 48/05 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CK 48/05

POSTANOWIENIE

Dnia 12 października 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Strus (przewodniczący)

SSN Iwona Koper (sprawozdawca)

SSN Tadeusz Żyznowski

w sprawie z wniosku M. O.

przy uczestnictwie A. C. i T. C.

o stwierdzenie nabycia spadku po R. C., po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 12 października 2005 r., kasacji uczestnika T. C. od postanowienia Sądu

Okręgowego w N. z dnia 23 września 2004 r., sygn. akt I Ca (…),

oddala kasację.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 11 maja 2004 r. Sąd Rejonowy w Z. stwierdził, że spadek

po R. C., wraz z wchodzącym w jego skład gospodarstwem rolnym nabyły na podstawie

ustawy dzieci spadkodawcy M. O. i A. C. po 1/2 cz. każde z nich.

Sąd Rejonowy ustalił, że spadkodawca, który zmarł 23 listopada 1999 r. w chwili

śmierci był rozwiedziony, posiadał dwoje dzieci z małżeństwa w osobach wymienionych

wyżej oraz pozamałżeńskiego syna T. C. Spadkodawca zawarł w dniu 17 kwietnia 1998

r. z T. C. umowę na podstawie której ten zrzekł się dziedziczenia po swoim ojcu. W tym

samym dniu strony zawarły umowę darowizny na rzecz T. C. kwoty 20.000 zł. T. C., z

zachowaniem terminu określonego w art. 88 § 2 k.c. złożył oświadczenie o uchyleniu się

od skutków prawnych oświadczenia woli o zrzeczeniu się dziedziczenia, jednak - jak

przyjął Sąd -wobec niewykazania błędu, ani podstępu spadkodawcy, na które się

powoływał, oświadczenie to jest nieskuteczne. Sporządzony przez spadkodawcę w dniu

22 wrzenia 1999 r. testament szczególny nie spełniał warunków określonych w art. 952

§ 1 k.c.

Sąd Okręgowy w N. oddalił apelację uczestnika T. C. od powyższego

postanowienia nie podzielając podniesionych w niej zarzutów naruszenia art. 670 § 1

k.p.c., 202 k.p.c. i 234 k.p.c. oraz art. 6 k.p.c. i art. 6 k.c. Odnosząc się do nich wskazał,

iż wbrew stanowisku apelującego sąd spadku w ramach art. 670 § 1 k.p.c. jest nie tylko

uprawniony ale wręcz zobowiązany do badania z urzędu, kto jest spadkobiercą, a co za

tym idzie w sytuacji gdy uczestnik T. C. nie wystąpił z powództwem o ustalenie, że

czynność prawna zrzeczenia się spadku, jako zdziałana pod wpływem błędu była

nieważna, Sąd Rejonowy, był zobligowany do rozstrzygnięcia tej kwestii w

postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku. Nadto wyraził pogląd, że ciężar

wykazania tej okoliczności obciążał - zgodnie z art. 6 k.c. - apelującego, który pomimo

istniejącej umowy zrzeczenia się dziedziczenia chciał wykazać swoje prawo do

dziedziczenia. Sąd Okręgowy nie dopatrzył się też nieprawidłowości w zakresie oceny

dowodów przez Sąd pierwszej instancji, akceptując zarówno przesłanki tej oceny jak i

wnioski jakie na tej podstawie sformułował Sąd Rejonowy odnośnie do wiarygodności

i mocy poszczególnych dowodów.

W kasacji od postanowienia Sądu Okręgowego uczestnik postępowania T. C.

przytoczył obie ustawowe podstawy. Zarzucił naruszenie przepisów postępowania

polegające na:

- przyjęciu, z uchybieniem art. 13 § 1 k.p.c., art. 189 k.p.c. i 201 § 2 k.p.c., że na mocy

art. 670 § 1 k.p.c. Sąd Rejonowy był uprawniony do badania czy merytorycznie

zasadnym było oświadczenie woli uczestnika o uchyleniu się od skutków oświadczenia

woli złożonego pod wpływem błędu, podczas gdy był uprawniony jedynie do badania

przesłanek skuteczności oświadczenia tj. czy zachowana została nakazana przepisami

forma i termin, a ustalenie, że czynność zrzeczenia się spadku nie została dokonana

pod wpływem błędu mogło być dokonane wyłącznie w trybie procesu na mocy art. 189

k.p.c.;

- przyjęciu, z naruszeniem art. 232 k.p.c. i art. 234 k.p.c., że pomimo istnienia

wiążącego sąd domniemania prawnego strona korzystająca z domniemania obciążona

jest obowiązkiem udowodnienia okoliczności, których domniemanie dotyczy, podczas

gdy obowiązek ten ciąży na stronie przeciwnej;

- przyjęciu, z naruszeniem art. 233 k.p.c., że Sąd Rejonowy nie dopuścił się uchybień w

zakresie oceny dowodów nie dając wiary dowodom przedstawionym przez skarżącego,

mimo stronniczości tego Sądu przejawiającej się w bezprawnym zobowiązaniu

uczestnika do złożenia powództwa o ustalenie, co stanowiło naruszenie art. 5 k.c., a

następnie podjęcie czynności odwrotnych do wskazań udzielonych uczestnikowi.

W oparciu o podstawę naruszenia przepisów prawa materialnego uczestnik

sformułował zarzut błędnej wykładni art. 88 k.c. polegającej na przyjęciu, że osoba

uchylająca się od skutków oświadczenia woli złożonego pod wpływem błędu

zobowiązana jest błąd udowodnić, podczas gdy dla skuteczności takiego oświadczenia

wystarczające jest złożenie go w formie pisemnej i doręczenie go adresatowi przed

upływem terminu określonego w art. 88 § 2 k.c.

We wnioskach kasacyjnych domagał się uchylenia zaskarżonego postanowienia

oraz poprzedzającego go postanowienia Sądu Rejonowego i przekazania sprawy temu

Sądowi do ponownego rozpoznania, bądź zmiany postanowienia Sądu Okręgowego i

stwierdzenia, że spadek po R. C. wraz z gospodarstwem rolnym nabyły na podstawie

ustawy dzieci spadkodawcy tj. wnioskodawczyni i uczestnicy po 1/3 części każde z nich.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia woli złożonego pod wpływem

błędu dokonuje się w drodze pozasądowej. Jeżeli wadliwe oświadczenie woli zostało

złożone innej osobie, to wówczas, zgodnie z art. 88 § 1 k.c., uchylenie się od jego

skutków należy złożyć jego adresatowi. Uprawnienie to ma charakter prawa

podmiotowego, a jego wykonanie kształtuje stosunki między stronami prowadząc do

nieważności czynności prawnej. Przepisy o uchyleniu się od skutków wadliwego

oświadczenia woli maj ą zastosowanie o ile ustawa nie zawiera innych przepisów

szczególnych (np. art. 80 k.r.o.).

Możliwość skorzystania z uprawnienia do uchylenia się od skutków prawnych

wadliwego oświadczenia zależy wyłącznie od decyzji składającego to oświadczenie,

druga strona nie może przeszkodzić powstaniu skutków uchylenia, ani też zapobiec

unieważnieniu czynności prawnej. Jeżeli jednak druga strona trwa przy stanowisku, że

uchylenie się jest bezpodstawne, wówczas możliwe jest rozstrzygnięcie przez sąd, czy

było ono uzasadnione. Rozstrzygniecie sądu ma charakter deklaratywny i może

nastąpić zarówno w oddzielnym postępowaniu (w sprawie o stwierdzenie nieważności

czynności prawnej w wyniku uchylenia się od skutków oświadczenia woli) jak i w

każdym postępowaniu, w którym skuteczność oświadczenia woli ma znaczenie dla

rozstrzygnięcia o zgłoszonym w nim żądaniu (orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 3

września 1945 r., IC 241/45, OSN 1945-46, poz. 3 i z dnia 29 września 1948 r., Wa C

157/48, OSN 1949, poz. 42 oraz uchwała Sądu Najwyższego z dnia 6 marca 1967 r., III

CZP 7/67, OSNC 1967, nr 10, p. 171). Przedmiotem oceny sądu jest zasadność

i podstawy uchylenia się od skutków oświadczenia woli. W razie sporu sąd bada czy

spełnione zostały przesłanki błędu prawnie doniosłego i czy uchylenie się od skutków

oświadczenia woli nastąpiło w sposób prawem przewidziany.

Nieważność

przedmiotowej

umowy o

zrzeczeniu

się

dziedziczenia

po

spadkodawcy w wyniku uchylenia się przez uczestnika T. C. od jego oświadczenia woli

prowadziłaby do przywrócenia mu pozycji spadkobiercy ustawowego. Z uwagi na treść

art.

§

k.p.c.,

zgłoszenie

przez

pozostałych

spadkobierców

zarzutu

bezpodstawności uchylenia się przez uczestnika od skutków prawnych tego

oświadczenia, zobowiązywało sąd spadku do rozpoznania tego zarzutu w postępowaniu

o stwierdzeniu nabycia spadku.

Wbrew stanowisku skarżącego, nie doszło przy tym do naruszenia przepisów art.

13 § 1 i art. 201 § 2 k.p.c.. Nie można bowiem w takiej sytuacji mówić o rozpoznaniu

sprawy w niewłaściwym tj. nieprocesowym trybie, skoro jej przedmiotem było

stwierdzenie nabycia spadku przynależne do postępowania nieprocesowego, a jedynie

doszło w niej do rozpoznania zarzutu, który o ile miałby postać powództwa podlegałby

rozpoznaniu w procesie.

Podstawy uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia złożonego pod

wpływem błędu określa art. 84 k.c.. Kasacja nie podnosi zarzutu jego naruszenia przez

Sąd Okręgowy. Skarżący nie odnosi się wprost do kwestii istnienia tych podstaw,

natomiast w ramach zarzutu naruszenia art. 232 i 234 k.p.c. podnosi, że na skutek w

błędnego przyjęcia, że ciężar ich wykazania obciążał skarżącego, doszło do

nieuwzględnienia jego twierdzenia o nieważności zrzeczenia się, a w wyniku tego do

wykluczenia go z dziedziczenia.

Wyrażona w art. 6 k.c. zasada nakłada ciężar udowodnienia na twierdzącego, a

nie

przeczącego.

W

pewnych

jednak

przypadkach

ustawa

przerzuca

ciężar

udowodnienia na przeczącego. Sytuacja taka zachodzi przy domniemaniach prawnych.

W

razie

bowiem

zaprzeczenia

domniemaniu

zaprzeczający

powinien

swoje

zaprzeczenie udowodnić przez wykazanie za pomocą środków dowodowych istnienie

stanu przeciwnego, niż wynika z domniemania.

Domniemania prawne wynikają z przepisów prawa materialnego. Przepisy te nie

ustanawiają jednak domniemania skuteczności oświadczenia o uchylenia się od

skutków prawnych oświadczenia woli złożonego pod wpływem błędu, na które powołuje

się skarżący. W myśl ogólnej reguły wynikającej z art. 6 k.c. ciężar udowodnienia

faktów, którym zaprzeczali pozostali uczestnicy postępowania - uzasadniających jego

twierdzenie o skutecznym z punktu widzenia przesłanek określonych w art. 84 k.c.

uchyleniu się od wadliwego oświadczenia woli, obciążał uczestnika.

Względy powyższe przesądzają zarazem o uznaniu za bezzasadny zarzutu

naruszenia przepisu art. 88 § 2 k.c.

Jako bezskutecznie zgłoszony, z punktu widzenia możliwości dokonania kontroli

zaskarżonego orzeczenia pod tym kątem, ocenić nadzy zarzut naruszenia art. 233 k.p.c.

który nie wskazuje zarówno przyczyn zarzucanej wadliwości oceny dowodów,

poprzestając w tym względzie na ogólnym stwierdzeniu o stronniczości Sadu, jak i

konkretnych dowodów z których oceną wiąże to uchybienie.

W tym stanie rzeczy, pozbawiona usprawiedliwionych podstaw kasacja podlegała

oddaleniu stosownie do art. 39312 k.p.c. w zw. z art. 3 ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r. o

zmianie ustawy kodeks postępowania cywilnego...(Dz. U. z 2005 r. Nr 13. poz. 98).