III CK 472/03 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CK 472/03

POSTANOWIENIE

Dnia 3 listopada 2004 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian (przewodniczący)

SSN Jan Górowski (sprawozdawca)

SSN Maria Grzelka

Protokolant Bożena Kowalska

w sprawie z wniosku A.Ś.

przy uczestnictwie O.Ś., R.Ś., P.Ś. i A.Ś.

o stwierdzenie nabycia spadku,

po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej w dniu 3 listopada 2004 r.,

na rozprawie

kasacji uczestniczki O.Ś.

od postanowienia Sądu Okręgowego w K.

z dnia 22 maja 2003 r., sygn. akt [...],

oddala kasację.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 15 maja 2001 r. Sąd Rejonowy w K. stwierdził, że

spadek po S.Ś., zmarłym dnia 29 marca 2000 r. w K. i tam ostatnio zamieszkałym

nabyły na podstawie ustawy z dobrodziejstwem inwentarza żona O.Ś. oraz

wnuczka A.Ś. po ½ części.

Sąd ustalił, że spadkodawca S.Ś. zmarł 29 marca 2000 r. w miejscu

zamieszkania w K. W chwili śmierci pozostawał w związku małżeńskim z O.Ś. Był

dwukrotnie żonaty. Pierwsza żona B.Ś. zmarła 1988 r. Z tego związku pochodzi

jedyny syn spadkodawcy, także już nie żyjący K.Ś. Spadkodawca nie miał więcej

dzieci, w tym pozamałżeńskich, czy przysposobionych. Syn spadkodawcy K.Ś.

zmarł 15 czerwca 1989. Jego spadkobiercami są żona G.Ś. i córka A.Ś.

W dniu 28 listopada 1997 r. spadkodawca sporządził własnoręczny

testament, który nie wyczerpuje całości spadku. Spadkodawca oświadczył w nim,

że przeznacza oznaczone przedmioty majątkowe na rzecz swojej żony O.Ś. oraz

wnuczki A.Ś. zaznaczając, że ta ostatnia może objąć przeznaczoną jej część

spadku wyłącznie po osiągnięciu 21 lat. Na wypadek wcześniejszej śmierci A.Ś. lub

też odrzucenia przez nią spadku spadkodawca zastrzegł, że część jej przypadającą

zapisuje na rzecz bratanków: R.Ś., P.Ś. oraz A.Ś.

W skład spadku po S.Ś. nie wchodzi gospodarstwo rolne.

Testament

spadkodawcy

nie

wyczerpuje

całego

spadku.

Wartość

przedmiotów pominiętych w testamencie jest znaczna i gospodarczo istotna,

albowiem spadkodawca nie objął swym rozporządzeniem samochodu osobowego

honda, wartościowych ruchomości (mebli, telewizora, kamery), kwoty 30 000 zł,

oraz 4000 $. Wyliczenie gotówki nie było wyczerpujące albowiem zainteresowanym

nie znany był stan tych kont.

Sąd Rejonowy wskazał, że w sprawie należało rozstrzygnąć, czy wolą

spadkodawcy było powołanie do spadku O.Ś. i A.Ś. w oznaczonych częściach, czy

też ustanowienie zapisów na rzecz tych osób. Zauważył, że jeżeli spadkodawca

przeznaczył oznaczonym osobom poszczególne przedmioty majątkowe – ustawa

nakazuje je traktować jako spadkobierców powołanych do całego spadku w

częściach ułamkowych odpowiadających stosunkowi wartości przeznaczonych im

przedmiotów (961 k.c.). Reguła ta jednak ma zastosowanie tylko wówczas, gdy

przedmioty majątkowe wymienione w testamencie wyczerpują prawie cały spadek.

Tymczasem skoro spadkodawca pominął wiele wartościowych przedmiotów

mających istotne gospodarcze znaczenie, to nie rozporządził całym spadkiem w

rozumieniu tego przepisu. W rezultacie przyjął, że S.Ś. w testamencie ustanowił

zapisy na rzecz O.Ś. i A.Ś., a zapis na rzecz wnuczki, zgodnie z zasadą wyrażoną

w art. 975 k.c. uczyniony został z zastrzeżeniem terminu zawieszającego

oznaczonego jako ukończenie przez A.Ś. 21-go roku życia.

Podkreślił, że taka wykładnia testamentu odzwierciedla rzeczywistą wolę

spadkodawcy, a poza tym zwrócił uwagę, że przy przyjęciu, iż testament z dnia

28 listopada 1997 r. stanowi powołanie do spadku spadkobierców nie zaś

ustanowienie zapisów, rozporządzenie na rzecz A.Ś., uczynione z zastrzeżeniem

terminu, można by było uznać za nieważne (art. 962 k.c.). Z treści testamentu

wynika bowiem, że bez tego zastrzeżenia spadkodawca nie powołałby jej do

spadku.

Apelację uczestniczki O.Ś. Sąd Okręgowy oddalił postanowieniem z dnia 22

maja 2003 r., ustalając dodatkowo, że wartość nieruchomości, co do której

spadkodawca dokonał rozporządzeń w testamencie, wynosiła na dzień otwarcia

spadku 456 000 zł, a w dacie sporządzenia testamentu wartość ta była większa o

około 15 %. Pozostały majątek spadkodawcy, tj. samochód osobowy honda,

ruchomości pozostawione w domu przy ul. D. 14 miały wartość około 20 000 zł, a w

dacie sporządzenia testamentu o około 15 % większą . Ponadto spadkodawca

dysponował środkami pieniężnymi, których wartość w chwili otwarcia spadku

wyniosła około 46 000 zł.

W oparciu o ustalenia Sądu pierwszej instancji oraz własne ocenił, że

testamentem z dnia 28 listopada 1997 r. spadkodawca ustanowił zapisy.

Pełnomocnik uczestniczki O.Ś. w kasacji opartej na podstawie naruszenia

prawa materialnego, tj. niewłaściwego zastosowania art. 931 k.c. i nie

zastosowanie art. 961 k.c. oraz na mającym wpływ na wynik sprawy naruszeniu

prawa procesowego, a to art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 k.p.c., wniósł

o uchylenie zaskarżonego postanowienie i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzut naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 k.p.c., jeżeli dotyczy nie

ustosunkowania się do zarzutów apelacji, jest nieprawdziwy, skoro Sąd Okręgowy

odniósł się do zarzutu obrazy art. 961 k.c. Kasacja jest środkiem sformalizowanym

i dlatego też odwołanie się do zarzutów apelacji bez ich wyartykułowania w samej

skardze kasacyjnej nie czyni zadość nawet formie tego środka odwoławczego.

Należy przypomnieć, że zarzuty kasacyjne powinny być przedstawione tak

szczegółowo, aby Sąd Najwyższy

bez poszukiwań w pismach procesowych miał

w nich omówienie wytkniętej wady.

Z przedstawionego przez Sąd Okręgowy wyliczenia wartości środków

pieniężnych, co do których spadkodawca w testamencie nie poczynił rozporządzeń,

na kwotę 46 000 zł wynika, że dokonał przeliczenia kwoty 4 000 $ na 16 000 zł.

Wbrew stanowisku skarżącego nie oparcie tego przeliczenia dolarów na złotówki na

dokumencie bankowym nie stanowiło istotnego uchybienia mającego wpływ na

wynik sprawy. Powołanie bowiem oficjalnego kursu NBP nie mogło wpłynąć

w istotny sposób na ogólną wartość majątku nie objętego przedmiotowym

testamentem.

Nie zakwestionowanie przez skarżącego ustaleń faktycznych skutkowało tym, że

Sąd Najwyższy był związany nie tylko ich uzupełnieniem dokonanym przez Sąd

drugiej instancji, ale także recypowaną podstawą faktyczną Sądu Rejonowego,

a w tym stwierdzeniem, że spadkodawca w chwili sporządzania testamentu

dysponował wyższymi środkami pieniężnymi (7100 $). Ustalona podstawa

faktyczna pozwalała dojść do wniosku, że zaskarżone postanowienie pomimo nie

do końca trafnego uzasadnienia odpowiada prawu.

Po

pierwsze

bowiem

Sąd

pierwszej

instancji

dokonywał

wykładni

przedmiotowego testamentu na podstawie art. 948 k.c., a Sad drugiej instancji

wykładnię tę podzielił.

O tym, czy przedmioty majątkowe przeznaczone

w testamencie jednej lub kilku osobom wyczerpują prawie cały spadek decyduje

stosunek ich wartości objętych rozporządzeniem spadkodawcy oraz w testamencie

pominiętych, z chwili sporządzenia testamentu (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 28 października 1997 r., I CKN 276/97, OSNC 1998, nr 4, poz.

63 i uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 16 września 1993 r., III CZP 122/93, OSP

1994, nr 10, poz. 177).

Artykuł 961 k.c.

ma charakter normy interpretacyjnej. Jeżeli z treści

testamentu ustalonej zgodnie z dyrektywami wynikającymi z art. 948 k.c. wynika, że

chodzi o ustanowienie zapisobiercy a nie o powołanie spadkobiercy, przepis ten nie

znajduje w ogóle zastosowania. Jak trafnie podniesiono w literaturze ustawodawca,

mając na uwadze motywacje działań osób sporządzających akt ostatniej woli

przyjął,

że

przeznaczenie

określonej

osobie

przedmiotów

majątkowych

wyczerpujących prawie cały spadek jest przejawem woli uczynienia tej osoby

swoim następcą prawnym pod tytułem ogólnym, a więc spadkobiercą. O tym, czy

przedmioty przeznaczone w testamencie oznaczonej osobie wyczerpują prawie

cały spadek decyduje rzeczywiście porównanie ich wartości z wartością

przedmiotów pominiętych. Jeżeli przedmioty majątkowe pominięte mają wartość

znaczniejszą w relacji do rzeczy i praw objętych testamentem, to wówczas

stosowanie art. 961 k.c. jest wyłączone. Decyduje tu zobiektywizowana wartość

gospodarcza. Nie chodzi więc tu o znikomą wartość tych przedmiotów jak wskazał

to Sąd Okręgowy, lecz o wartość mającą gospodarcze znaczenie.

Pominięcie jednak w testamencie tak istotnych składników majątkowych, jak

samochód osobowy, wyposażenie domu, a przede wszystkim znacznych środków

pieniężnych pozwała ocenić, że wartość pominiętych w rozporządzeniu w ostatniej

woli spadkodawcy aktywów majątkowych była znaczna w relacji do majątku

objętego testamentem i miała gospodarcze znaczenie.

W tym stanie rzeczy brak było podstaw do zastosowania art. 961 k.c. lecz

należało zastosować do dziedziczenia po spadkodawcy art. 931 k.c.

Z tych względów kasacja uległa oddaleniu (art. 39312 k.p.c.).