III CK 458/03 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CK 458/03

POSTANOWIENIE

Dnia 14 września 2004 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Barbara Myszka

SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian

w sprawie z wniosku Mariana K.

przy uczestnictwie Hanny K.

o zmianę postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku,

po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu niejawnym

w dniu 14 września 2004 r.,

kasacji wnioskodawcy od postanowienia Sądu Okręgowego w Z.

z dnia 5 czerwca 2003 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie oraz postanowienie Sądu

Rejonowego

w

K. z

dnia

marca

2003

r.,

znosząc

postępowanie przeprowadzone przed tym Sądem i przekazuje

sprawę wskazanemu Sądowi Rejonowemu do ponownego

rozpoznania.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 5 czerwca 2003 r. Sąd Okręgowy w Z. oddalił

apelację wnioskodawcy Mariana K. od postanowienia Sądu pierwszej instancji,

którym tenże oddalił jego wniosek o zmianę postanowienia o stwierdzenie nabycia

spadku po spadkodawcy Janie K.

W kasacji wnioskodawca, powołując się na naruszenie przez Sąd Okręgowy

prawa procesowego, w szczególności art. 386 § 2 w związku z art. 379 pkt 4 i art.

48 § 3 k.p.c., a także art. 382 w zw. z art. 679 § 1 k.p.c., które to uchybienia miały

wpływ na wynik sprawy, domaga się uchylenia zaskarżonego postanowienia Sądu

drugiej instancji i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania. Zdaniem

skarżącego, Sąd ten nieprawidłowo przyjął, że postępowanie przed Sądem

pierwszej instancji nie było – stosownie do art. 379 pkt 4 k.p.c. – dotknięte

nieważnością postępowania, aczkolwiek w sprawie orzekał sędzia, który wydał

postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku, objęte wniesionym na podstawie

art. 679 § 1 k.p.c. wnioskiem o zmianę.

Uchylając zaskarżone postanowienie wraz z postanowieniem Sądu pierwszej

instancji i przekazując równocześnie temu Sądowi sprawę do ponownego

rozpoznania, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja zasługuje na uwzględnienie.

Stosownie do wskazanego w zarzucie art. 48 § 3 k.p.c., sędzia, który brał

udział w wydaniu orzeczenia objętego skargą o wznowienie, nie może orzekać co

do tej skargi. Powstaje zatem zagadnienie, czy postępowanie o zmianę

prawomocnego postanowienia o stwierdzenie nabycia spadku jest w swojej istocie

postępowaniem o charakterze wznowieniowym. Skarżący w kasacji na to pytanie

odpowiada pozytywnie, argumentując, że art. 48 § 3 k.p.c. stosowany

w postępowaniu nieprocesowym z mocy art. 13 § 2 k.p.c. odpowiednio odnosi się

także do wszczętego na podstawie art. 679 § 1 k.p.c. postępowania o zmianę

prawomocnego postanowienia o stwierdzenie nabycia spadku.

Przeciwne stanowisko zajął w zaskarżonym kasacją postanowieniu Sąd

Okręgowy. Z rozbudowanego i pogłębionego wywodu zawartego w uzasadnieniu

tego postanowienia wynika, że za chybioną należy uznać konstrukcję zarzutu

nieważności postępowania, opartego jedynie na analogii pomiędzy postępowaniem

prowadzonym na podstawie art. 679 k.p.c. a postępowaniem ze skargi

o wznowienie postępowania (art. 399 i nast. k.p.c.). Są to bowiem dwie różne

i niezależne od siebie procesowe możliwości pozainstancyjnego wzruszenia

prawomocnego orzeczenia. Unormowania dotyczące wymienionych postępowań są

szczegółowe w takim stopniu, że w postępowaniu o zmianę prawomocnego

postanowienia o stwierdzenie nabycia spadku nie powinno wchodzić w rachubę

stosowanie analogii z postępowania ze skargi o wznowienie postępowania. Według

Sądu Okręgowego: „szczególny tryb obu postępowań wyklucza wykładnię

rozszerzającą”. Skoro bowiem art. 48 § 3 k.p.c. dotyczy wyłączenia sędziego tylko

w sprawie ze skargi o wznowienie postępowania, to przepis ten należy wykładać

ściśle.

Podkreślić należy, że Sąd Okręgowy nie negował faktu, że postępowanie

przed Sądem pierwszej instancji było prowadzone przez sędziego, który wydał

kwestionowane postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku i że sędzia ten wydał

także postanowienie zaskarżone w niniejszej sprawie apelacją.

Jeżeli chodzi natomiast o podstawowy wątek, to nie umniejszając ciężaru

argumentacji

Sądu

Okręgowego

w

odniesieniu

do

sposobu

rozwiązania

omawianego problemu, Sąd Najwyższy uważa, że na aprobatę zasługuje jednak

stanowisko skarżącego.

Rozważając problem ewentualnej sprzeczności z przepisami prawa składu

orzekającego w postępowaniu przed Sądem Rejonowym w niniejszej sprawie,

należy przede wszystkim zwrócić uwagę na wyrok Trybunału Konstytucyjnego

z dnia 20 lipca 2004 r., SK 19/02, którym stwierdzono, że art. 48 § 1 pkt 5 w zw.

z art. 401 pkt 1 i art. 379 pkt 4 k.p.c. w zakresie, w jakim ogranicza wyłączenie

sędziego z mocy samej ustawy tylko do spraw, w których rozstrzyganiu brał udział

w instancji bezpośrednio niższej, jest niezgodny z art. 45 ust. 1 Konstytucji RP.

W kasacji wprawdzie chodzi o inną kwestię, niemniej jednak jest ona zbliżona do

kwestii będącej przedmiotem przytoczonej wypowiedzi Trybunału Konstytucyjnego.

Poza tym nie bez znaczenia pozostaje to, że treść uzasadnienia wskazanego

wyroku Trybunału Konstytucyjnego, chociaż niekiedy kontrowersyjna, ma jednak

w wielu fragmentach walor uniwersalny.

Trybunał Konstytucyjny m.in. dobitnie zaakcentował ratio legis instytucji

wyłączenia sędziego z mocy ustawy, podkreślając, że ma ona na celu eliminowanie

wszelkich

przyczyn,

mogących

skutkować

w

otoczeniu

jakimikolwiek

wątpliwościami co do bezstronności i obiektywizmu sędziego w rozpoznawaniu

określonej sprawy. Dlatego też z obiektywnego punktu widzenia za stronniczy może

być uznany sąd, w składzie którego zasiada sędzia, który uczestniczył we

wcześniejszej fazie postępowania i z tej przyczyny mógłby nabrać wewnętrzne

przekonanie co do oceny dowodów i okoliczności faktycznych.

Poszukując odpowiedzi na postawione uprzednio pytanie, zwrócić też należy

uwagę na argument Trybunału Konstytucyjnego, że normy wyłączające z mocy

prawa od orzekania sędziego, który orzekał w niższej instancji, mają charakter

typowo gwarancyjny, gdyż tego typu wyłączenia nie są uzależnione od wykazania,

że orzekanie w niższej instancji miało faktyczny wpływ na treść orzeczenia

wydanego w instancji wyższej z udziałem sędziego, który orzekał także poprzednio.

Przedstawione wywody prowadzą do przekonania, że przy wykładni art. 48

§ 3 k.p.c. należy bezwzględnie zastanowić się, czy wskazana w nim przesłanka

wyłączenia sędziego powinna odnosić się tylko do sytuacji wyraźnie w tym

przepisie przewidzianej, a więc jedynie w odniesieniu do wcześniejszego

uczestnictwa sędziego w wydaniu orzeczenia objętego skargą o wznowienie.

Trzeba

podkreślić,

że

zagadnienie

wyłączenia

sędziego

w

związku

z postępowaniem ze skargi o wznowienie objęte jest również regulacją art. 413

k.p.c., w myśl którego sędzia, którego udziału lub zachowania się w procesie

poprzednim dotyczy skarga, wyłączony jest od orzekania w postępowaniu ze skargi

o wznowienie.

Na

ten

aspekt

zagadnienia

należało

zwrócić

uwagę,

gdyż – stosownie do art. 39311 § 1 k.p.c. – w granicach zaskarżenia Sąd Najwyższy

bierze z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania.

Analizując zaś zasadniczy wątek, nie sposób, jak już zaznaczono,

abstrahować od istoty, funkcji i charakteru postępowania o zmianę prawomocnego

postanowienia o stwierdzenie nabycia spadku. Podstawę tego postępowania

stanowi art. 679 k.p.c. (wespół z uzupełniającymi go art. 678 i 690 § 2 k.p.c., które

jednak

jako

przepisy

szczególne

można

w

rozważaniach

pominąć).

Z nadmienionego artykułu wynika, że dowód, iż osoba, która uzyskała stwierdzenie

nabycia spadku, nie jest spadkobiercą lub że jej udział w spadku jest inny niż

stwierdzony, może być przeprowadzony tylko w postępowaniu o uchylenie lub

zmianę stwierdzenia nabycia spadku, z zastosowaniem przepisów niniejszego

rozdziału. Jednakże ten, kto był uczestnikiem postępowania o stwierdzenie nabycia

spadku, może tylko wówczas żądać zmiany postanowienia stwierdzającego

nabycie spadku, gdy żądanie opiera na podstawie, której nie mógł powołać w tym

postępowaniu, a wniosek o zmianę składa przed upływem roku od dnia, w którym

uzyskał tę możność (§ 1). Wniosek o wszczęcie takiego postępowania może

zgłosić każdy zainteresowany (§ 2). W razie przeprowadzenia dowodu, że spadek

w całości lub w części nabyła inna osoba niż wskazana w prawomocnym

postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku, sąd spadku, zmieniając to

postanowienie, stwierdzi nabycie spadku zgodnie z rzeczywistym stanem prawnym

(§ 3).

W literaturze postępowania cywilnego podnosi się, że przewidziane

w przytoczonym przepisie postępowanie umożliwia unicestwienie podstawy

domniemania, że osoba, która uzyskała stwierdzenie nabycia spadku, jest

spadkobiercą. Umożliwia ono również obalenie samych podstaw domniemania

wynikającego ze stwierdzenia nabycia spadku co do uzyskanego przymiotu

spadkobiercy. W konsekwencji w razie zmiany postanowienia umożliwia uzyskanie

przez rzeczywistego spadkobiercę nowego stwierdzenia nabycia spadku, zgodnego

z rzeczywistym stanem prawnym i wywołującego odpowiednie skutki prawne.

Prowadzi to do wniosku, że art. 679 k.p.c. zastępuje instytucję wznowienia

postępowania w tych sprawach w drodze żądania zmiany dotychczasowego

wadliwego stwierdzenia nabycia spadku.

W tej sytuacji należy także podzielić zapatrywanie wyrażone w literaturze, że

postępowanie określone w art. 679 k.p.c. zostało wprowadzone w miejsce skargi

o wznowienie postępowania i że racją jego wprowadzenia była jedynie konieczność

uproszczenia

i

odformalizowania

postępowania

o

zmianę

postanowienia

o stwierdzeniu nabycia. Nie przekreśla to jednak wznowieniowego charakteru tego

postępowania.

Skoro zaś tak, to w omawianej sytuacji należy opowiedzieć się za

rozszerzającą wykładnią art. 48 § 3 k.p.c. Oznacza to, że postępowanie przed

Sądem pierwszej instancji dotknięte jest jednak nieważnością postępowania

(art. 379 pkt 4 k.p.c.). Zaskarżone postanowienie nie mogło się zatem ostać

i podlegało uchyleniu wraz z poprzedzającym go postanowieniem Sądu

Rejonowego w K., a sprawa – przekazaniu temu Sądowi do ponownego

rozpoznania.

Wobec takiego stanu rzeczy Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji

(art. 39313 § 1 w zw. z art. 13 § 2, art. 386 § 2 i art. 39319 k.p.c.).

W związku z wydaniem wyroku kasatoryjnego i przekazaniem sprawy

Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania, z jednoczesnym zniesieniem

postępowania przeprowadzonego przed tym Sądem, nie ma oczywiście procesowej

potrzeby dokonywania przez Sąd Najwyższy oceny zasadności zarzutu skarżącego

dotyczącego naruszenia przez Sąd drugiej instancji art. 382 w zw. z art. 679 § 1

k.p.c.

W

powstałej

bezprzedmiotowy.

bowiem

sytuacji

zarzut

ten

musi

być

uznany

za