III CK 438/04 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CK 438/04

POSTANOWIENIE

Dnia 24 lutego 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący)

SSN Marek Sychowicz

SSA Dariusz Zawistowski (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku I. K.

przy uczestnictwie A. W., B. K., J. Ł., T. K., J. W., A. B., E. W., Z. W., I. K., S. W.,

Skarbu Państwa - Prezydenta Miasta T., Gminy Miasta T., Spółdzielni Mieszkaniowej w

T., T.(…) sp. z o.o. w T. i Zakładu Energetycznego S.A. Oddziału w T.

o stwierdzenie nabycia własności,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 24 lutego 2005 r.,

kasacji wnioskodawczyni i uczestniczki A. W. oraz kasacji uczestniczek B. K. i J. Ł. od

postanowienia Sądu Okręgowego w T. z dnia 27 kwietnia 2004 r., sygn. akt I Ca (…),

uchyla

zaskarżone

rozpoznania

Sądowi

postanowienie

Okręgowemu

i

przekazuje

w

T. sprawę

pozostawiając

do

ponownego

temu

Sądowi

rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Wnioskodawczyni I. K. domagała się stwierdzenia, że jej rodzice J. i T. C. nabyli

na prawach wspólności ustawowej małżeńskiej własność opisanego we wniosku

gospodarstwa rolnego, na podstawie przepisów ustawy z dnia 26 października 1971 r. o

uregulowaniu własności gospodarstw rolnych.

Uczestnicy postępowania T. K., M. W. i I. K. wnieśli o oddalenie wniosku, zaś

pozostali uczestnicy postępowania poparli treść wniosku.

Sąd Rejonowy w T. postanowieniem z dnia 28 marca 2003 r. wniosek oddalił.

Sąd ten ustalił, że gospodarstwo będące przedmiotem postępowania stanowiło

własność małżonków J. i G. W. G. W. zmarła 27 lutego 1946 r., a gospodarstwo po jej

śmierci prowadził J. W. oraz siedmioro dzieci. W 1956 r. J. W. dokonał z tego

gospodarstwa darowizny dwóch działek budowlanych na rzecz córki I. K. J. W. zmarł

14 grudnia 1957 r. Przed śmiercią nie dokonywał żadnych nieformalnych darowizn na

rzecz swoich dzieci i ich małżonków. Po jego śmierci gospodarstwo nie zmieniło profilu,

a jego prowadzenie przejęły dzieci oraz T. C. W 1971 r. wszyscy oni prowadzili

gospodarstwo. Od 1978 r. gospodarstwo dotknął proces jego wywłaszczania. Miało ono

nieuregulowany stan prawny i spadkobiercy małżonków W. wystąpili o objęcie

nieruchomości postępowaniem uwłaszczeniowym. W jego toku zeznali, że J. C.

otrzymała całe gospodarstwo na podstawie nieformalnej umowy darowizny od rodziców

w 1960 r. Na tej podstawie wydano w dniu 27 listopada 1981 r. akt własności

gospodarstwa rolnego na rzecz J. C. W 1974 r. gospodarstwo opuścił M. W., a w 1981 r.

uczyniła to również T. K. Prowadzenie gospodarstwa przejęli wówczas małżonkowie C..

W 1986 r. przed Sądem Rejonowym w T. toczyło się postępowanie spadkowe po G. i J.

W. Na skutek odwołania złożonego przez T. K. decyzja z dnia 27 listopada 1981 r. o

uwłaszczeniu, wydana na rzecz J. C., została uchylona wobec stwierdzenia jej

nieważności.

W ocenie Sądu I instancji, wniosek nie zasługiwał na uwzględnienie, gdyż

małżonkowie C. przed dniem 4 listopada 1971 r. nie byli posiadaczami gospodarstwa na

podstawie żadnej nieformalnej umowy. W tej dacie miało ono charakter gospodarstwa

rodzinnego i znajdowało się we współposiadaniu wszystkich dzieci małżonków W. Nie

zostały zatem spełnione przesłanki do nabycia jego własności w trybie ustawy z dnia 26

października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych.

Od postanowienia Sądu Rejonowego w T. apelację złożyła wnioskodawczyni i

uczestniczki postępowania A. W., B. K. i J. Ł.

Sąd Okręgowy w T. postanowieniem z dnia 27 kwietnia 2004 r. oddalił te

apelacje. Sąd ten ustalił dodatkowo na czyją rzecz nastąpiło wywłaszczenie części

gospodarstwa, zaś w pozostałym zakresie podzielił ustalenia i ocenę Sądu I instancji.

Sąd Okręgowy wezwał też do udziału w sprawie w charakterze uczestników

postępowania podmioty, które uzyskały własność części nieruchomości objętej

postępowaniem wywłaszczeniowym, uznając te osoby za zainteresowane wynikiem

toczącego się postępowania.

Postanowienie

Sądu

Okręgowego

w

T. zostało

zaskarżone

kasacją

wnioskodawczyni oraz uczestniczek postępowania A. W., B. K. i J. Ł. Wnioskodawczyni

oraz uczestniczka postępowania A. W. jako jej podstawy wskazały:

-

nieważność postępowania wynikającą z pozbawienia części uczestników

postępowania możności obrony swych praw, z uwagi na ich wezwanie do udziału

w sprawie dopiero w toku postępowania przed Sądem II instancji

-

naruszenie przepisów postępowania art. 382 k.p.c. w związku z art. 233 § 1

k.p.c., art. 378 § 1 w związku z art. 391 k.p.c. i art. 328 § 2 k.p.c. oraz art. 5 § 1 i 3

ustawy z dnia 26 marca 1982 r. o zmianie ustawy Kodeks Cywilny oraz o uchyleniu

ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych ( Dz. U. Nr 11, poz. 81 ) w

związku z art. 609 i 610 k.p.c.

-

naruszenie prawa materialnego art. 1 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 26 października

1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych

Wskazując na powyższe podstawy kasacyjne wniosły one o uchylenie

zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi

II instancji.

Uczestniczki postępowania B. K. i J. Ł. zarzuciły zaś:

-

naruszenie przepisów postępowania art. 382 k.p.c. w związku z art. 233 § 1

k.p.c. oraz art. 378 § 1 w związku z art. 328 § 2 k.p.c.

-

obrazę art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu

własności gospodarstw rolnych

-

nieważność postępowania na podstawie art. 379 pkt. 5 k.p.c.

W oparciu o te zarzuty uczestniczki postępowania wniosły o uchylenie

zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi

II instancji ewentualnie uchylenie tego postanowienia oraz postanowienia Sądu

Rejonowego w T. z dnia 28 marca 2003 r. i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania temu Sądowi.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

Fakt, że w obu kasacjach zawarto w części te same zarzuty zezwala na ich

łączne

rozpoznanie.

Dotyczy

to

w

pierwszym

rzędzie

zarzutu

nieważności

postępowania. Zarzut ten nie zasługiwał na uwzględnienie, bowiem wbrew odmiennej

ocenie skarżących nieważność postępowania nieprocesowego nie może wynikać z

samego wezwania uczestnika postępowania do udziału w sprawie dopiero na etapie

postępowania przed Sądem II instancji. Taka możliwość wynika wprost z brzmienia art.

510 § 1 k.p.c. Podstawy nieważności postępowania nie można upatrywać w samym

fakcie wezwania określonej osoby do udziału w postępowaniu nieprocesowym po

zakończeniu postępowania przed Sądem I instancji. Można ją rozważać na gruncie art.

379 k.p.c. W rozpoznawanej sprawie mogła wchodzić w grę jedynie podstawa

wynikająca z treści art. 379 pkt 5 k.p.c. Wymaga jednak podkreślenia, że żadna z osób

wezwanych przez Sąd II instancji do udziału w sprawie nie tylko nie podnosiła nawet, że

została pozbawiona możliwości obrony swoich praw, lecz nie wskazała też żadnych tego

rodzaju okoliczności, które mogłyby uzasadniać ocenę, iż w rozpoznawanej sprawie

późniejsze wezwanie ich do udziału w sprawie miało wpływ na możliwość podjęcia

skutecznej obrony. W szczególności brak jest jakichkolwiek podstaw dla stwierdzenia,

że osoby te miały zamiar podjęcia takiej formy obrony swoich praw, która wymagała

dokonania jej oceny już przez Sąd I instancji, a pominięcie tego etapu postępowania

pozbawiło zainteresowanych jego wynikiem możliwości poddania kontroli instancyjnej

ich linii obrony, i tym samym doprowadziło do pozbawienia ich możliwości należytej

obrony swoich praw.

Rozważając z kolei zarzuty dotyczące dokonanej przez Sąd II instancji oceny

zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego należy podzielić ocenę skarżących,

że była ona wadliwa. Ocena ta jest wynikiem przede wszystkim sposobu rozpoznania

przez Sąd II instancji zarzutów zawartych w obu apelacjach. Dotyczyły one obrazy

przepisów postępowania, a w szczególności art. 233 § 1 i 328 § 2 k.p.c. oraz dokonania

ustaleń sprzecznie z treścią materiału dowodowego. Została też przedstawiona długa

lista dowodów, które w ocenie skarżących zostały pominięte przy rozstrzyganiu sprawy

przez Sąd I instancji. Tak rozbudowane zarzuty apelacji zostały w istocie pominięte przy

ich rozpoznaniu. Sąd II instancji stwierdził bowiem jedynie lakonicznie, że dał wiarę

dowodom z dokumentów znajdujących się w aktach sprawy, a w dalszej części

uzasadnienia podał dodatkowo, że w jego ocenie Sąd I instancji „prawidłowo ocenił

zebrany materiał dowodowy i trafnie przyjął, iż pomiędzy ojcem J. W. a jego córką J. C. i

zięciem T. C. nie miała miejsca nieformalna darowizna przedmiotu postępowania”.

Tymczasem wynikający z brzmienia art. 378 § 1 k.p.c. obowiązek rozpoznania sprawy w

granicach

apelacji

winien

być

rozumiany

jako

nakaz

rozważenia

wszystkich

podniesionych w apelacji zarzutów. Zwracał już na to uwagę Sąd Najwyższy w

uzasadnieniu postanowienia z dnia 21 sierpnia 2003 r., III CKN 392/01, OSNC 2004, nr

10, poz. 161. Brak należytego rozpoznania zarzutów apelacji przez Sąd II instancji

stanowił obrazę art. 378 § 1 k.p.c., a niedostateczna ocena tych zarzutów przez Sąd II

instancji uniemożliwia kontrolę kasacyjną zaskarżonego postanowienia , co przemawiało

już za koniecznością jego uchylenia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania w

oparciu o treść art. 393 § 1 k.p.c.

Wobec zawartych w kasacjach zarzutów naruszenia prawa materialnego art. 1

ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych

poprzez jego błędną wykładnię należy jednak dodatkowo nadmienić, że skarżący

zasadnie twierdzili, iż dla oceny zasadności wniosku należy uwzględnić stan istniejący

na dzień 4 listopada 1971 r. tj. moment wejścia w życie wskazanej wyżej ustawy. Miał to

na uwadze co do zasady także Sąd Okręgowy, jednakże zawarte w uzasadnieniu

zaskarżonego wyroku stwierdzenie, że należy uczynić w tym względzie zastrzeżenie „chociażby tylko dla określenia wszystkich zainteresowanych wynikiem postępowania”

oraz użycie sformułowania, że „przedmiot postępowania o uwłaszczenie wymieniony w

żądaniu musi w chwili zamknięcia rozprawy istnieć” uzasadniały wątpliwości skarżących

co do poprawności oceny żądania wniosku z tego punktu widzenia. W sytuacji, gdy

oddalenie wniosku było podyktowane innymi przyczynami, kwestia ta wymagała zajęcia

stanowiska przez Sąd Najwyższy przy rozpoznawaniu wniesionych kasacji.

Wymaga też podkreślenia, że przy ustaleniach wskazujących przynajmniej na

współposiadanie gospodarstwa przez rodziców wnioskodawczyni w dniu 4 listopada

1971 r., zasadność oddalenia wniosku w całości wydaje się co do zasady wątpliwa.

Tego rodzaju rozstrzygnięcie mogłoby uzasadniać jedynie ustalenie, że stan posiadania

J. i T. C. odpowiadał w dniu 4 listopada 1971 r., stanowi prawnemu (por. uzasadnienie

postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 22 lutego 1996 r., II CRN 8/96). Dla takiej

oceny nie jest jednak wystarczające ustalenie samego kręgu spadkobierców właściciela

i posiadaczy, nawet w przypadku, gdy krąg tych osób jest jednakowy. Jest bowiem

zrozumiałe, że zakres posiadania takiej samej liczby osób będących współwłaścicielami

nie musi pokrywać się z wielkością ich udziałów.

W rozstrzyganej zaś sprawie próba odwołania się do oceny stanu prawnego

nieruchomości, będącego wynikiem dziedziczenia, jest utrudniona wobec faktu, że

według ustaleń dokonanych przez Sąd Okręgowy postępowanie o stwierdzenie nabycia

spadku po G. W. toczyło się dwukrotnie, w 1958 r. i 1986 r. W konsekwencji istnieją dwa

prawomocne postanowienia, sprzeczne w swojej treści, stwierdzające sposób

dziedziczenia po G. W., co przy rozpoznaniu sprawy nie powinno być pominięte. Należy

też zwrócić uwagę na twierdzenia wnioskodawczyni i uczestniczki postępowania A. W.,

że w skład nieruchomości której dotyczy wniosek, wchodziły działki stanowiące majątki

odrębne małżonków W., zaś ustalenie, że nieruchomości stanowiła ich majątek wspólny

było wadliwe. Wyjaśnienie tej kwestii miało zatem istotne znaczenie dla ustalenia, jaki

był rzeczywisty stan prawny nieruchomości na dzień 4 listopada 1971 r.

Z omówionych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji, na podstawie art.

§ 1 k.p.c. (przed zmianą).