III CK 431/04 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CK 431/04

POSTANOWIENIE

Dnia 9 lutego 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Iwona Koper (przewodniczący)

SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca)

SSN Henryk Pietrzkowski

w sprawie z wniosku J. K.

przy uczestnictwie K. K., H. K. i Z. F.

o podział majątku wspólnego,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 9 lutego 2005 r., kasacji

uczestniczki K. K. od postanowienia Sądu Okręgowego w S. z dnia 26 kwietnia 2004 r.,

sygn. akt V Ca (…),

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w S.

do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd pierwszej instancji postanowieniem wstępnym wydanym w sprawie o podział

majątku wspólnego określił nieruchomości i ruchomości wchodzące w skład majątku

dorobkowego wnioskodawcy i uczestniczki postępowania, których rozwód został

orzeczony w maju 2000 r.

W apelacji od tego postanowienia uczestniczka postępowania zarzuciła

naruszenie art. 45 § 1 k.r.o. w zw. z art. 1038 § 1 k.c. przez pominięcie w postanowieniu

wstępnym pasywów majątku wspólnego w postaci nakładów poczynionych przez

uczestniczkę postępowania z jej majątku odrębnego i stwierdzenie przez Sąd, że

przedmiotem podziału mogą być jedynie aktywa majątku wspólnego.

Sąd drugiej instancji uwzględnił w części apelację w ten sposób, że orzekając

reformatoryjnie w pkt. I lit. a) – c) sentencji rozszerzył listę składników majątku

wspólnego o kolejne ruchomości, a w pkt. I d) o określoną w nim wierzytelność,

natomiast w pkt. II sentencji oddalił apelację w pozostałej części.

W ocenie Sądu odwoławczego trafne są ustalenia Sądu I instancji, w odniesieniu

do składu majątku wspólnego, przedmiotem podziału którego są jedynie prawa

majątkowe (aktywa), a podział nie obejmuje długów (pasywów). Sąd ten stwierdził, że

nakłady poczynione przez uczestniczkę postępowania z jej majątku odrębnego na

majątek wspólny nie wchodzą w skład majątku wspólnego, a jedynie będą one

podlegały rozliczeniu w dalszym toku postępowania.

Przeciwko zaliczeniu do majątku dorobkowego pieniędzy zgromadzonych na

kontach bankowych przesądził fakt likwidacji tych lokat jeszcze w latach 1991 – 1994 r.,

a zatem te wartości pieniężne nie istniały już w chwili ustania wspólności ustawowej,

stwierdził Sąd odwoławczy.

Za trafne uznał Sąd II instancji ustalenia Sądu Rejonowego, że w skład majątku

dorobkowego nie wchodzi równowartość ceny samochodu m-ki „P.(…)” oraz

równowartość

ceny

mieszkania.

Sąd

ten

uznał,

że

twierdzenia

uczestniczki

postępowania o zakupie samochodu przez wnioskodawcę na nazwisko brata,

a mieszkania na nazwisko matki, nie znajdują oparcia w zebranych dowodach, w tym w

treści zeznań obiektywnych świadków, za których nie mogą być uznani śwd. F. F. i śwd.

A. F. (brak i bratowa) czy śwd. H. K., której mąż pozostawał w konflikcie z

wnioskodawcą. Nadto Sąd odwoławczy zaaprobował dokonaną przez Sąd Rejonowy

negatywną ocenę zeznań tych świadków, potwierdzając, że z zeznań ich nie wynika w

sposób jednoznaczny do kogo należały środki pieniężne przeznaczone na zakup

samochodu i mieszkania, a w szczególności czy były to środki pieniężne pochodzące z

majątku wspólnego.

Uzasadniając rozstrzygnięcie w części uwzględniającej apelację Sąd Okręgowy

stwierdził, że fakt zabrania agregatu z chłodni dużej przez uczestniczkę postępowania

nie wyklucza uznania za składnik majątku dorobkowego wierzytelności odpowiadającej

wynagrodzeniu za korzystanie przez H. K. z chłodni dużej bez agregatu.

Postanowienie Sądu drugiej instancji uczestniczka postępowania zaskarżyła

kasacją w części, a mianowicie co do punktu I lit. a), b) i punktu II sentencji

postanowienia.

W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej skarżąca zarzuciła błędną wykładnię

przepisu art. 45 § 1 k.r.o. w zw. z art. 1038 § 1 k.c. poprzez nie objęcie postanowieniem

wstępnym wymienionych nakładów i wydatków na wspólną nieruchomość, poczynionych

przez uczestniczkę z jej majątku odrębnego oraz przez brak ustalenia czy takie nakłady i

wydatki istniały.

W ramach drugiej podstawy kasacyjnej, zarzut naruszenia art. 318 k.p.c. w zw. z

art. 13 § 2 k.p.c. uzasadniono wadliwym przyjęciem, że postanowienie wstępne w

sprawie o podział majątku wspólnego nie obejmuje poczynionych przez jednego z

małżonków nakładów z majątku odrębnego na majątek wspólny.

W kolei zarzut naruszenia art. 233 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. uzasadniono

nieprawidłową oceną wiarygodności dowodów w postaci zeznań następujących

świadków: I. H. i M. H. na okoliczność faktu przekazania H. K. lokalu sklepowego z

wyposażeniem; F. F., A. F. i A. K. na okoliczność źródła pochodzenia pieniędzy, za

które wnioskodawca zakupił samochód na nazwisko brata, a mieszkanie na nazwisko

matki; J. R. na okoliczność źródła pochodzenia części pieniędzy zgromadzonych na

lokatach założonych przez wnioskodawcę.

W uzasadnieniu kasacji skarżąca eksponuje zarzut naruszenia art. 45 § 1 k.r.o.,

twierdząc stanowczo, że w sprawie o podział majątku dorobkowego przepis ten zezwala

na rozliczenie pasywów majątku wspólnego w postaci nakładów dokonanych z majątku

odrębnego małżonka na majątek wspólny.

Uzasadniając zarzut

o negatywnej

ocenie

naruszenia

zeznań

świadków

art.

nie

k.p.c.

może

skarżąca

przesądzać

wywodzi,

sam

fakt

że

ich

pokrewieństwa z uczestniczką postępowania, a Sąd nie wykazał, by świadkowie ci

mówili nieprawdę.

Jako fakt bezsporny ocenia skarżąca wypłacenie pieniędzy z lokat, a następnie

wpłacenie ich przez wnioskodawcę na nazwisko matki H. K.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Kasacja zasługiwała na uwzględnienie wobec uznania za usprawiedliwioną

drugiej podstawy kasacyjnej. Rację ma strona skarżąca, że oceny wiarygodności

dowodów w postaci zeznań świadków dokonał Sąd odwoławczy z obrazą art. 233 § 1

k.p.c., wskutek dyskwalifikacji wartości dowodowej zeznań świadków: F. F., A. F. i H. K.

wobec uznania ich za nieobiektywnych świadków z tej przyczyny, że pierwszych dwoje

spośród wymienionych są najbliższymi członkami rodziny uczestniczki postępowania, a

mąż trzeciej z wymienionych osób pozostawał w konflikcie z wnioskodawcą. Więzy

rodzinne istniejące między świadkami a stroną postępowania mogą być oczywiście

jednym z elementów wpływających na konieczność dokonywania przez Sąd szczególnie

wnikliwej i ostrożnej oceny wiarygodności ich zeznań, ale nie mogą niemal

automatycznie, bez oceny innych elementów zebranego materiału, skutkować

każdorazowo dyskwalifikacją wartości dowodowej ich zeznań. Sąd odwoławczy dopuścił

się zarazem określonej niekonsekwencji w toku swego rozumowania, bowiem

dyskwalifikując wartość dowodową zeznań wymienionych świadków zaaprobował

zarazem brak stanowczej oceny Sądu pierwszej instancji wyrażającej się stwierdzeniem,

że z zeznań tych świadków nie wynika w sposób jednoznaczny do kogo należały środki

pieniężne przeznaczone na zakup samochodu i mieszkania, a w szczególności czy były

to środki pieniężne pochodzące z majątku wspólnego. Tymczasem zadaniem Sądu jest

dokonanie oceny wiarygodności i mocy dowodów w sposób jednoznaczny i stanowczy,

przy

zastosowaniu

zobiektywizowanych

kryteriów

oceny

i

na

podstawie

wszechstronnego rozważenia zebranego materiału. Obraza przepisu art. 233 § 1 k.p.c.

mogła więc mieć istotny wpływ na wynik sprawy, skoro zeznania świadków dotyczyły

spornej między stronami kwestii, a mianowicie, czy konkretne rzeczy lub ich

równowartość są składnikiem majątku wspólnego.

Zarzut kasacji naruszenia przepisu art. 318 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. o tyle

uznać należało za uzasadniony, gdy skarżąca twierdzi, że postanowienie wstępne

powinno rozstrzygać o wszystkich spornych między stronami elementach podmiotowych

i przedmiotowych masy majątku wspólnego. Szczególny charakter postanowień

wstępnych, o których mowa w art. 567, art. 618 i art. 685 k.p.c., nie sprzeciwia się

wydaniu w postępowaniu nieprocesowym postanowienia wstępnego również w innych

wypadkach, na podstawie odpowiednio stosowanego – po myśli art. 13 § 2 k.p.c. – art.

318 § 1 k.p.c., a zwłaszcza wówczas, gdy zachodzi możliwość i celowość wydania

orzeczenia wstępnego „co do samej zasady”, a więc w szczególności w sytuacji gdy

przedmiotem postępowania jest zasądzenie świadczenia lub ustalenie, a dochodzone

świadczenie jest sporne tak co do zasady, jak i co do wysokości (zob. uchwała SN z

dnia 9 maja 1967 r., III CZP 37/67, OSNC 1967/11/198; postanowienie SN z dnia 21

października 1999, I CKN 169/98, OSNC 2000/5/86). Innymi słowy, w postępowaniu o

podział majątku wspólnego postanowienie wstępne może rozstrzygać między stronami

spór zwłaszcza co do tego, czy konkretny składnik majątkowy wchodzi czy też nie

wchodzi w skład majątku dorobkowego. Natomiast przedmiotem rozstrzygnięcia w

postanowieniu wstępnym nie może być ustalanie składu majątku dorobkowego, bowiem

Sąd, ustalając skład majątku dorobkowego, powinien równocześnie dokonać rozliczeń

między uczestnikami, co jest przedmiotem rozstrzygnięcia w postanowieniu kończącym

postępowanie w sprawie.

Nie sposób zatem podzielić stanowiska skarżącej, że postanowienie wstępne

powinno obejmować nakłady poczynione przez jednego z małżonków z jego majątku

odrębnego na majątek wspólny. Nakłady takie nie są bowiem składnikiem majątku

wspólnego, choć podlegają one rozliczeniu w toku tego postępowania w postanowieniu

kończącym postępowanie. Dlatego trafne w tym przedmiocie jest stanowisko Sądu

odwoławczego, że w postanowieniu wstępnym Sąd nie uwzględnia poczynionych

nakładów, które będą podlegały rozliczeniu dopiero w dalszym toku postępowania, o ile

ich istnienie zostanie udowodnione przez uczestniczkę.

Zarzut błędnej wykładni art. 45 § 1 k.r.o. w zw. z art. 1038 § 1 k.c. również okazał

się nietrafny, bowiem Sąd drugiej instancji nie dokonywał wykładni tego przepisu, a więc

nie można mu przypisać błędnego rozumienia zawartej w nim normy prawnej. Przepis

art. 45 § 1 k.r.o. jest bowiem podstawą żądania zwrotu m.in. nakładów poczynionych

przez jednego z małżonków ze swego majątku odrębnego na majątek wspólny,

natomiast – wbrew stanowisku skarżącej – nie stanowi on podstawy do ustalenia w

postanowieniu wstępnym faktu poczynienia nakładów z majątku odrębnego na majątek

wspólny.

Uwzględniając jednak okoliczność, że niektóre spośród zarzutów przytoczonych

w kasacji okazały się usprawiedliwione, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji działając

na podstawie art. 39313 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. i w zw. z art. 3 ustawy z dnia

22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego... (Dz. U. 2005

r. Nr 13, poz. 98).