III CK 371/05 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CK 371/05

POSTANOWIENIE

Dnia 13 października 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Barbara Myszka (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Irena Gromska-Szuster

Protokolant Bożena Nowicka

w sprawie z wniosku Gminy B.

przy uczestnictwie M.Ć., T.K., M.Ć., [...]

o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie,

po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej w dniu 13 października 2006 r.,

na rozprawie

kasacji następców prawnych Z.Ć.: M.Ć., M.Ć. i T.K.

od postanowienia Sądu Okręgowego w N.

z dnia 18 czerwca 1998 r., sygn. akt [...],

oddala kasację i nie obciąża następców prawnych skarżącego

kosztami postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Gmina B. wnosiła o stwierdzenie nabycia przez Skarb Państwa, Kuratorium

Oświaty i Wychowania w N., z dniem 31 grudnia 1985 r., w drodze zasiedzenia,

prawa własności gruntów położonych w B., stanowiących działki oznaczone w

ewidencji jako:

-

nr 449/1 o obszarze 0.08.66 ha odpowiadająca p. gr. 1. kat. 3449/1 objętej

księgą wieczystą nr [...],

-

nr 449/7 o obszarze 0.08.57 ha odpowiadająca p. gr. 1. kat. 3449/7 objętej

księgą wieczystą nr [...],

-

nr 449/18 o obszarze 0.10.23 ha odpowiadająca p. gr. 1. kat. 3449/25 objętej

księgą wieczystą nr [...],

-

nr 452/12 o obszarze 0.12.72 ha odpowiadająca p. gr. 1. kat. 52/16, która

powstała w wyniku podziału p. gr. 1. kat. 452/11 objętej […] na p. gr. 1. kat.

452/16 i p. gr. 1. kat. 452/17,

-

nr 452/13 o obszarze 0.12.53 ha odpowiadająca p. gr. 1. kat. 452/18, która

powstała w wyniku podziału p. gr. 1. kat. 452/10 objętej […] na p. gr. 1. kat.

452/18 i p. gr. 1. kat. 452/19,

-

i nr 452/15 o obszarze 0.07.26 ha odpowiadająca p. gr. 1. kat. 452/15 objętej

księgą wieczystą nr [...].

W dniu 18 lipca 1997 r. Sąd Rejonowy w Z. – po rozpoznaniu sprawy przy

uczestnictwie Z.Ć., [...] oraz Skarbu Państwa – Kuratorium Oświaty i Wychowania –

wydał postanowienie częściowe, którym stwierdził, że Skarb Państwa, Kuratorium

Oświaty i Wychowania, nabył przez zasiedzenie z dniem 1 stycznia 1986 r. prawo

własności nieruchomości położonych w B., stanowiących działki oznaczone w

ewidencji gruntów jako: nr 449/1 o obszarze 0.08.66 ha, nr 449/7 o obszarze

0.08.57 ha, nr 449/18 o obszarze 0.10.23 ha, nr 452/12 o obszarze 0.12.72 ha i nr

452/15 o obszarze 0.07.26 ha. Istotne elementy stanu faktycznego przyjętego

za podstawę orzeczenia przedstawiały się następująco.

Na przełomie lat 1962 i 1963 w B. rozpoczęto budowę nowej szkoły.

Budynek szkolny posadowiono na działkach oznaczonych w ewidencji gruntów

numerami: 452/12, 449/7 i 449/1, a na działkach nr 452/15 i 449/18 urządzono

boisko, bieżnię sportową i lodowisko. Cały teren, obejmujący także działki nr 452/13

i 541/1, został ogrodzony, a wokół ogrodzenia posadzono drzewa. Z początkiem lat

siedemdziesiątych Skarb Państwa, reprezentowany przez Prezydium Powiatowej

Rady Narodowej, Wydział Oświaty i Wychowania w T., podjął starania o przejęcie

działek, na których znajdowała się nowa szkoła. Wszczęte zostało nawet w

stosunku do p. gr. 1. kat. 449/7, będącej odpowiednikiem obecnej działki nr 449/7,

postępowanie wywłaszczeniowe, jednak nie doszło do jego ukończenia, gdyż

władający parcelą F.S. przekazał ją nieformalną umową Skarbowi Państwa.

Podobnie uczynili B.B., W.S., i W.S., władający działkami nr 449/1, 449/18 i 452/12,

oraz właściciel działki nr 452/15, którzy zawarli z Prezydium Powiatowej Rady

Narodowej w T. nieformalną umowę sprzedaży. Żaden z właścicieli działek nr

449/1, nr 449/7, nr 449/18, nr 452/12 i nr 452/15, ani żaden z ich następców

prawnych nie rościł pretensji do gruntu zajmowanego przez szkołę. W latach

dziewięćdziesiątych do istniejącego budynku szkolnego dobudowano nowy

pawilon.

Sąd Rejonowy podkreślił, że spośród uczestniczących w postępowaniu

następców

prawnych,

ujawnionych

w

księgach

wieczystych

właścicieli

przedmiotowych nieruchomości, jedynie Z.Ć., roszczący pretensje do działki nr

452/13, sprzeciwił się żądaniu wniosku. Pozostali uznali żądanie i przyznali

przytoczone dla jego uzasadnienia okoliczności faktyczne. Ze względu na to, że

Z.Ć. był następcą prawnym jedynie ujawnionego w lwh [...] właściciela działki nr

452/13, Sąd Rejonowy w odniesieniu do pozostałych działek, co do których stan

faktyczny sprawy okazał się bezsporny, wydał postanowienie częściowe. Uznał

przy tym, że Skarb Państwa co najmniej od 1962 r. był samoistnym posiadaczem

nieruchomości objętych postanowieniem częściowym, wobec czego – zgodnie z

art. 172 k.c. w związku z art. XLI § 1 i 2 przep. wprow. k.c. – nabył ich własność po

upływie dwudziestoletniego okresu posiadania, czyli z dniem 1 stycznia 1986 r. Sąd

Rejonowy podkreślił, że w stosunku do działki nr 452/13 zachodzi potrzeba

prowadzenia dalszego postępowania dowodowego.

Postanowienie to zaskarżył apelacją uczestnik postępowania Z.Ć., który –

stawiając zarzut naruszenia przepisów art. 172 w związku z art. 336 i art. 1 k.c.

oraz art. 609 i art. 610 § 2 k.p.c. – wnosił o jego zmianę przez oddalenie wniosku

ewentualnie o uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Podniósł, że – wbrew odmiennej ocenie Sądu pierwszej instancji – Skarb Państwa

objął sporny grunt w toku postępowania wywłaszczeniowego i władał nim w

ramach wypełniania zadań publicznych, wobec czego nie może być uznany za

samoistnego posiadacza w rozumieniu art. 336 k.c. Zarzucił też, że Sąd pierwszej

instancji nie określił w prawidłowy sposób kręgu zainteresowanych odnośnie

działek

objętych

zaskarżonym

postanowieniem

i

mimo

to

nie

zarządził

wymaganego w takim wypadku ogłoszenia.

Postanowieniem z dnia 18 czerwca 1998 r. Sąd Wojewódzki w N. apelację tę

odrzucił, przytaczając następującą argumentację.

Postanowienie częściowe nie dotyczy działki nr 452/13 o obszarze 0.12.43

ha, powstałej w wyniku podziału p. gr. 1. kat. 452/10 objętej lwh [...], której

właścicielem był poprzednik prawny apelującego, F.Ć. Działki objęte tym

postanowieniem są ujawnione w księgach wieczystych wyłącznie na rzecz

pozostałych uczestników postępowania lub ich poprzedników prawnych. Apelujący

nie rości sobie również do nich praw z tytułu posiadania, bądź innego korzystania,

dającego przymiot zainteresowania. Zarzuty podniesione w apelacji sprowadzają

się zatem do kwestionowania treści orzeczenia w interesie i na korzyść pozostałych

uczestników. Apelacja taka jest niedopuszczalna, zgodnie bowiem z zasadą

gravaminis, tylko strona pokrzywdzona orzeczeniem sądu pierwszej instancji

posiada uprawnienia do jego zaskarżenia. Na rozprawie apelacyjnej uczestnik Z.Ć.

nie potrafił wyjaśnić, jaki ma interes prawny w kwestionowaniu zaskarżonego

postanowienia i nie był też w stanie wskazać innych zainteresowanych poza

uczestniczącymi w postępowaniu. W tym stanie rzeczy wniesiona apelacja ulegała

odrzuceniu na podstawie art. 373 w związku z art. 13 § 2 k.p.c., jako

niedopuszczalna.

Uczestnik Z.Ć. zaskarżył postanowienie Sądu Wojewódzkiego kasacją, w

której – powołując się na podstawę określoną wówczas w art. 393 1 pkt 2 k.p.c. –

wnosił o jego uchylenie oraz o uchylenie postanowienia Sądu Rejonowego w Z. i

przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania. W ramach

powołanej podstawy kasacyjnej, skarżący wskazał na naruszenie przepisów: art.

373 w związku z art. 510 § 1 i art. 518 k.p.c. przez odrzucenie wolnej od uchybień

formalnych apelacji wniesionej przez uczestnika, któremu nie odmówiono

dopuszczenia do dalszego udziału w sprawie, i art. 378 § 2 w związku z art. 379 pkt

5 k.p.c. przez uznanie, że nie ma on interesu prawnego we wniesieniu apelacji,

mimo że podniósł zarzut nieważności postępowania, podlegającej uwzględnieniu z

urzędu, także bez naruszenia jego interesu.

W dniu 23 czerwca 2001 r. skarżący Z.Ć. zmarł, a spadek po nim na

podstawie ustawy nabyły: żona M.Ć. oraz córki M.Ć. i T.K. po 1/3 części (k. 295).

[...].

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarżący wywodził, że, zgodnie z art. 510 § 1 k.p.c., każdy zainteresowany,

który weźmie udział w sprawie, staje się uczestnikiem, zgodnie natomiast z art. 518

k.p.c., każdemu uczestnikowi przysługuje uprawnienie do wniesienia apelacji

od postanowienia sądu pierwszej instancji orzekającego co do istoty sprawy.

Dopuszczalność apelacji nie jest przy tym uzależniona od wykazania interesu

strony w zaskarżeniu orzeczenia. Interes prawny bowiem pełni już w postępowaniu

nieprocesowym określoną funkcję (art. 510 k.p.c.), co wyłącza przypisanie mu

w tym

postępowaniu

jeszcze

jednej

funkcji,

a

mianowicie

przesłanki

dopuszczalności apelacji. Poza tym istnienie interesu prawnego w zaskarżeniu jest

przesłanką merytoryczną, która może przesądzać jedynie o zasadności, a nie

o dopuszczalności apelacji. Z tej przyczyny apelacja strony niemającej interesu

prawnego w jej wniesieniu podlega oddaleniu, nie zaś – jak przyjął Sąd Okręgowy –

odrzuceniu. Nie można też, zdaniem skarżącego, przyjmować, że nie ma on

interesu prawnego w zaskarżeniu postanowienia Sądu Rejonowego, postępowanie

przed

tym

Sądem

jest

bowiem

dotknięte

nieważnością

spowodowaną

zaniechaniem wezwania do wzięcia udziału w sprawie wszystkich współwłaścicieli

działek objętych postanowieniem, a jeżeli współwłaściciele ci nie żyją – ich

następców prawnych.

Odnosząc się do przytoczonych wywodów autora kasacji trzeba zauważyć,

że konieczność istnienia pokrzywdzenia (gravamen),czy też interesu prawnego

w zaskarżeniu orzeczenia jest w nauce prawa procesowego zagadnieniem

spornym. Nie jest ono też w jednolity sposób rozstrzygane w orzecznictwie,

zarysowały się w nim bowiem dwa kierunki wykładni. Według jednego z nich,

warunkiem dopuszczalności zaskarżenia orzeczenia jest interes skarżącego w tym

zaskarżeniu, zachodzący w wypadku tzw. gravamen, polegający – najogólniej

mówiąc – na niezgodności orzeczenia z żądaniem zgłoszonym w procesie przez

strony. W braku interesu prawnego po stronie skarżącego wniesiony przez niego

środek odwoławczy ulega odrzuceniu jako niedopuszczalny (zob. orzeczenia Sądu

Najwyższego z dnia 1 grudnia 1961 r., IV CR 212/61, OSNCP 1963, nr 6, poz. 120,

z dnia 22 listopada 1968 r., I CR 538/68, OSNCP 1969, nr 11, poz. 204, z dnia

22 kwietnia 1991 r., III CZP 34/91, OSNC 1992, nr 2, poz. 24, z dnia 8 kwietnia

1997 r., I CKN 57/97, OSNC 1997, nr 11, poz. 166, z dnia 5 września 1997 r.,

III CKN 152/97, niepubl., z dnia 1 kwietnia 2003 r., II CKN 1413/00, niepubl., z dnia

20 listopada 2003 r., III CKN 606/00, niepubl., z dnia 28 kwietnia 2004 r.,

I CK 106/04, niepubl. oraz z dnia 27 kwietnia

2005 r., I CK 62/05).

Według drugiego

przesłanką

natomiast,

interes

prawny

jest

merytoryczną

dotyczącą istoty rozpoznawanej sprawy i nie ma podstaw do nadania temu pojęciu

innego znaczenia w zakresie środków odwoławczych. Apelacja uczestnika, nie

mającego interesu w jej wniesieniu, podlega zatem oddaleniu, a nie odrzuceniu

(zob. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 16 grudnia 1971 r., III CZP 79/71, OSNCP

1972, nr 6, poz. 101, a także postanowienia z dnia 27 maja 1997 r., I CKN 88/96,

OSNC 1997, nr 12, poz. 198 oraz z dnia 15 kwietnia 1999 r., I CKN 1098/97,

niepubl.).

Przystępując

następców

do

prawnych)

rozważenia

do

kwestii legitymacji Z.Ć.

zaskarżenia

postanowienia

(obecnie

jego

częściowego

Sądu

Rejonowego, trzeba zauważyć, że żądaniem stwierdzenia nabycia własności przez

zasiedzenie objęte zostały bliżej oznaczone we wniosku działki gruntu, z których

każda jest ujawniona w innej księdze wieczystej i stanowi przedmiot własności lub

współwłasności innych osób. Żądanie wniosku dotyczyło zatem stwierdzenia

nabycia przez zasiedzenie prawa własności różnych nieruchomości, mających

urządzone odrębne księgi wieczyste, względnie części takich nieruchomości.

Uczestnictwo

w toczącym

się

postępowaniu

łączyło

się

tym

samym

z

zainteresowaniem poszczególnych grup osób jego wynikiem w odniesieniu do

konkretnych nieruchomości. Skarżący, jako następca prawny F.Ć., był przy tym

zainteresowany wynikiem postępowania w odniesieniu do działki gruntu nr 452/13 o

obszarze 0.12.43 ha objętej lwh [...], co do której sprawa nie została w

postanowieniu

częściowym

rozstrzygnięta.

Oznacza

to,

że zaskarżone

postanowienie nie dotyczy skarżącego, nie zawiera bowiem rozstrzygnięcia o

skierowanym przeciwko niemu żądaniu. Apelacja została więc wniesiona wyłącznie

na korzyść pozostałych – poza skarżącym i uczestniczką J.A. – uczestników

postępowania. Uczestnik postępowania nie jest natomiast uprawniony – jak

wyjaśnił Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 8 kwietnia 1997 r., I CKN 57/97

(OSNC 1997, nr 11, poz. 166) – do wniesienia środka odwoławczego wyłącznie na

korzyść innego uczestnika postępowania.

Oceny tej w niczym nie zmienia powołanie się przez autora kasacji

na nieważność postępowania i łączący się z tą nieważnością interes prawny

w zaskarżeniu postanowienia częściowego Sądu Rejonowego, postanowienie

to bowiem nie zawiera rozstrzygnięcia dotyczącego skarżącego.

Na koniec warto przypomnieć, że nie wezwanie do udziału w sprawie

zainteresowanego, który nie jest uczestnikiem postępowania, stanowi uchybienie

procesowe nie powodujące nieważności postępowania (zob. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 21 maja 1997 r., I CKN 39/97, OSNC 1997, nr 12, poz. 197).

Argumenty przytoczone przez skarżącego nie uzasadniają zatem podniesionego

zarzutu nieważności postępowania.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39312 k.p.c.

w związku z art. 5 ust. 2 ustawy z dnia 24 maja 2000 r. o zmianie ustawy – Kodeks

postępowania cywilnego, ustawy o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów,

ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz ustawy o komornikach

sądowych i egzekucji (Dz.U. Nr 48, poz. 554) oraz art. 102 w związku z art. 13 § 2

k.p.c. oddalił kasację jako pozbawioną usprawiedliwionych podstaw, nie obciążając

następców prawnych skarżącego kosztami postępowania kasacyjnego.