Supreme Court dismisses appeal for establishing property ownership under 1944 Land Reform Decree.

Sygn. akt III CK 350/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 20 grudnia 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Maria Grzelka

SSN Zbigniew Strus

w sprawie z powództwa J. C.

przeciwko Skarbowi Państwa reprezentowanemu przez Starostę N. o ustalenie, po

rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 20 grudnia 2005 r.,

kasacji powódki od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 27 stycznia 2005 r., sygn. akt I

ACa (…),

oddala kasację.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w N. wyrokiem z dnia 27 stycznia 2005 r. oddalił – wytoczone

przeciwko Skarbowi Państwa reprezentowanemu przez Starostę N. - powództwo J. C. o

ustalenie, że własność nieruchomości szczegółowo opisanych w pozwie jako zespół

pałacowo-parkowy, nie przeszła na rzecz Skarbu Państwa na mocy art. 2 ust. 1 lit.e

Dekretu z dnia 6 września 1944 r. o reformie rolnej, dalej określanego jako „dekret o

reformie rolnej” lub „dekret” (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz.13). Pozwany Skarb Państwa,

żądając oddalenia powództwa podniósł, że cały majątek ziemski należący do

poprzednika prawnego powódki A. S. był „nieruchomością ziemską” w rozumieniu art. 2

ust. 1 dekretu o reformie rolnej.

Sąd Okręgowy ustalił, że nieruchomości objęte żądaniem pozwu wchodziły w

skład większej nieruchomości rolnej o pow. 218 ha. Na podstawie dekretu o reformie

rolnej cała nieruchomość jako ziemska o powierzchni przekraczającej normy obszarowe

wskazane w dekrecie przejęta została na własność Skarbu Państwa. Prawo własności

Skarbu Państwa ujawnione zostało w księdze wieczystej na podstawie zaświadczeń

Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego z dnia 12 grudnia 1945 r. i 27 września 1946 r. oraz

uchwały Sądu Okręgowego z dnia 7 października 1946 r. Dokumenty te zostały

utracone. Sąd Okręgowy stwierdził, że wprawdzie wpisy w księgach wieczystych

dokonane w latach 90-ych ubiegłego wieku wskazują, że nieruchomości przejęte zostały

na podstawie art. 2 ust. 1 pkt c dekretu o reformie rolnej, to jednak postępowanie

dowodowe nie dało podstaw do ustalenia, że A. S. należał do kręgu osób wymienionych

w powołanym przepisie. Przeciwnie istnieją podstawy do ustalenia, że w czasie wojny

prezentował postawę patriotyczną. Przejęcie nieruchomości na własność Skarbu

Państwa mogło zatem nastąpić wyłącznie na podstawie art. 2 ust. 1 pkt e dekretu o

reformie rolnej. Sąd Okręgowy uznał, że sporne nieruchomości łącznie z parkiem i

pałacem, określane przez powódkę jako zespół pałacowo-parkowy, pozostawały w

funkcjonalnej łączności z całym majątkiem ziemskim. Podlegały zatem przepisom

dekretu o reformie rolnej.

Sąd Apelacyjny po rozpoznaniu apelacji powódki wyrokiem z dnia 27 stycznia

2005 r. uchylił zaskarżony wyrok Sądu Okręgowego i pozew odrzucił, uznając, że

zachodzi niedopuszczalność drogi sądowej. Sąd Apelacyjny wskazał na treść § 5 ust.1

rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie

wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej,

dalej określanego jako „rozporządzenie wykonawcze” (Dz. U. Nr 10, poz. 51 ze zm.),

zgodnie z którym orzekanie w sprawach, czy dana nieruchomość podpada pod działanie

przepisów art. 2 ust. 1 lit.e należy do organów administracji państwowej, które orzekają

w formie decyzji administracyjnej, podlegającej zaskarżeniu w trybie określonym

przepisami kodeksu postępowania administracyjnego.

Kasacja

powódki

oparta

została

na

podstawie

naruszenia

przepisów

postępowania – art. 199 § 1 pkt 1 w zw. z art.1 k.p.c. przez uznanie, że w sprawie o

ustalenie nieistnienia przejścia prawa własności nieruchomości na własność Skarbu

Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej, zachodzi

niedopuszczalność drogi sądowej; art. 1991 k.p.c. przez jego niezastosowanie, mimo że

wcześniej Wojewoda X. uznał się za organ niewłaściwy do rozpoznania sprawy i

skierował powódkę na drogę postępowania sądowego. Skarżąca wnosiła o uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sąd Najwyższy, mimo uznania kasacji za bezzasadną, miał na względzie wyrok

tego Sądu z dnia 13 lutego 2003 r., III CKN 1492/00, w uzasadnieniu którego wyrażony

został trafny pogląd, że umorzenie przez Trybunał Konstytucyjny (postanowienie z dnia

28 listopada 2001 r., Sk 5/01, OTK 2001, nr 8, poz. 266) postępowania ze skargi

konstytucyjnej o stwierdzenie niezgodności art. 2 ust. 1 lit. „e” dekretu o reformie rolnej z

Konstytucją, w następstwie uznania, że przepis ten utracił moc obowiązującą, bowiem

został „skonsumowany” przez jednorazowe przejście z mocy prawa na Skarb Państwa

własności określonych w nim nieruchomości - nie wyłącza ochrony prawnej właściciela

w wytoczonym przez niego procesie windykacyjnym w wyjątkowych wypadkach, a

mianowicie, gdy nieruchomość została przejęta wbrew przepisom dekretu, nie została

wykorzystana na cele określone w dekrecie i nie stała się własnością innych osób

fizycznych lub prawnych.

W rozpoznawanej sprawie mamy do czynienia z innym roszczeniem, opartym na

zupełnie innych okolicznościach faktycznych. Przedmiotem procesu jest roszczenie o

ustalenie, że sporna nieruchomość nie przeszła na rzecz Skarbu Państwa na mocy art.

2 ust.1 lit. e dekretu. Jest to w istocie żądanie zmierzające do stwierdzenia, że

wspomniana nieruchomość „nie podpada” pod art. 2 ust.1 lit. e dekretu. Żądanie takie

nie należy do drogi sądowej, co podkreślił także Sąd Najwyższy we wzmiankowanym

wyroku z dnia 13 lutego 2003 r., a czemu dał dobitny wyraz Sąd Najwyższy w uchwale z

dnia 27 września 1991 r., III CZP 90/91, OSNC 1992, nr 5, poz.72, stwierdzając, że

rozstrzygnięcie, czy dana nieruchomość nie podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e

dekretu następuje w drodze decyzji administracyjnej. W opisanej sytuacji sąd

rozpoznający takie żądanie powinien na podstawie art. 199 § 1 pkt 1 k.p.c. odrzucić

pozew, chyba że w takiej sprawie organ administracyjny uznał się niewłaściwy (art. 199 1

k.p.c.).

Wobec tego, że kasacja oparta została na podstawie naruszenia właśnie art.199 1

k.p.c., skarżąca powinna wykazać, że z przedmiotowym roszczeniem wystąpiła na

drogę postępowania administracyjnego i organ administracji wydał postanowienie o

zwrocie podania (art. 66 § 3 k.p.a.), bądź skarga administracyjna została odrzucona

przez sąd administracyjny z tego powodu, że sprawa nie należy do właściwości sadu

administracyjnego. Skarżąca na zaistnienie takich okoliczności nawet się nie powołała,

wskazując jedynie na pismo Wojewody X. z dnia 15 października 1999 r., notabene nie

adresowane do powódki, lecz do T. S. Warto podkreślić, że pismo to jest jedynie

odpowiedzią na list, w której zawarte zostało stwierdzenie, że sporna nieruchomość

przejęta została na własność Skarbu Państwa na podstawie art. 2 ust.1 lit. „c”, a nie lit.

„e” dekretu.

W świetle wskazanego dokumentu, na który powódka po raz pierwszy powołała

się w kasacji, nie można przyjąć, że spełniona została przesłanka z art. 199 1 k.p.c. w

postaci „uznania się przez organ administracji publicznej za niewłaściwy”. Gdyby na

chwilę przyjąć odmienną ocenę co do charakteru tego dokumentu, to nie dotyczy on

powódki, a zatem również nie można byłoby stwierdzić, że w sprawie, z jaką powódka

wystąpiła w niniejszym procesie wcześniej organ administracji publicznej uznał się za

niewłaściwy.

Już tylko ubocznie dodać należy, że skoro organ administracji publicznej

przyjmuje, że w świetle zgromadzonych dokumentów sporna nieruchomość przejęta

została na własność Skarbu Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. „c”, a nie lit. „e”

dekretu, to budzić musi wątpliwości – z punktu widzenia interesu prawnego powódki –

treść sformułowanego żądania.

Z przytoczonych względów kasację, jako pozbawioną usprawiedliwionych

podstaw, należało oddalić (art. 39312 w zw. z art.3 ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r. o

zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy – Prawo o ustroju

sądów powszechnych, Dz. U. z 2005 r. Nr 13, poz. 98).