III CK 325/05 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CK 325/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 11 stycznia 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marian Kocon (przewodniczący)

SSN Barbara Myszka

SSN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca)

Protokolant Bożena Kowalska

w sprawie z powództwa B. sp. z o.o.

przeciwko Bankowi […] S.A.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 11 stycznia 2006 r.,

kasacji strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 28 października 2004 r., sygn. akt [...],

oddala kasację i zasądza od powoda na rzecz pozwanego

2.700 zł. tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Powódka B. Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością domagała się

zasądzenia od pozwanego Banku kwoty 100.000 zł tytułem odszkodowania za

bezprawnie przeprowadzoną przeciwko niej egzekucję.

Nakazem

zapłaty

wydanym

lipca

2003

r.

w

postępowaniu

upominawczym Sąd Okręgowy Sąd Gospodarczy w K. orzekł, że pozwany ma

zapłacić powódce dochodzoną pozwem kwotę wraz z ustawowymi odsetkami od 22

maja 2003 r. i kosztami postępowania.

Po

ponownym

rozpoznaniu

sprawy

w

następstwie

sprzeciwu

od

powyższego orzeczenia Sąd Okręgowy Sąd Gospodarczy w K., wyrokiem z dnia

19 kwietnia 2004 r., uwzględnił powództwo w całości.

Na skutek apelacji pozwanego, Sąd Apelacyjny rozstrzygnięcie to

zaskarżonym kasacją wyrokiem zmienił i powództwo oddalił, przyjmując za

podstawę orzeczenia, w ślad za Sądem pierwszej instancji, następujące ustalenia

faktyczne.

W dniu 3 października 1996 r. strony zawarły umowę poręczenia, na

podstawie której powódka jako poręczyciel udzieliła pozwanemu jako wierzycielowi

poręczenia do kwoty 5.662.000 zł za zobowiązania kredytobiorcy T. Spółki z

ograniczona odpowiedzialnością. Umowa zawarta została na okres 3 lat, tj. do dnia

3 października 1999 r. Poręczyciel zobowiązał się jednak przedłużyć poręczenie

przed upływem powyższego terminu na dalsze trzyletnie okresy w razie zaistnienia

warunków określonych w umowie. Stosowny aneks (nr 1) podpisany został, mimo

monitów pozwanego, dopiero 21 grudnia 1999 r. Na jego mocy strony rozciągnęły

okres obowiązywania poręczenia na czas od 4 października 1999 r. do dnia 3

października 2002 r. Jednocześnie utrzymały bez zmian pozostałe warunki

poręczenia przewidziane w pierwotnej umowie. W dniu 12 września 2000 r.

pozwany wystawił przeciwko powódce bankowy tytuł egzekucyjny nr 2/2000 na

kwotę 5.622.000 zł powołując się na umowę poręczenia i aneks do tej umowy z

dnia 4 października 1999 r. Postanowieniem z dnia 9 października 2000 r., Sąd

Rejonowy

w

K. nadał

klauzulę

wykonalności

temu

tytułowi.

Pozwany

wyegzekwował od powódki 5.622.000 zł tytułem należności głównej oraz koszty

egzekucji w kwocie 62.942 zł. Na skutek zażalenia dłużnika, Sąd Okręgowy w K.

postanowieniem z dnia 14 sierpnia 2002 r.

zmienił postanowienie Sądu

Rejonowego z dnia 9 października 2000 r. i oddalił wniosek o nadanie klauzuli

wykonalności. W ocenie Sądu odwoławczego, skoro aneks nr 1 podpisany został

w dniu 21 grudnia 1999 r., to w istocie doprowadził on do zawarcia nowej umowy

poręczenia, a w takiej sytuacji warunkiem nadania bankowemu tytułowi

egzekucyjnemu klauzuli wykonalności przeciwko poręczycielowi było – stosownie

do dyspozycji art. 97 Prawa bankowego – złożenie przez niego oświadczenia

o poddaniu się egzekucji. Pozwany odmówił powódce zwrotu wyegzekwowanej

kwoty 5.622.000 zł, składając wobec niej oświadczenie, iż dokonuje potrącenia z tą

wierzytelnością wierzytelności przysługującej mu w takiej samej wysokości z tytułu

umowy poręczenia. W rezultacie powódka zgłosiła wierzytelność w wysokości

5.622.000 zł do masy upadłości w postępowaniu upadłościowym prowadzonym

w stosunku do T. Spółki z ograniczona odpowiedzialnością przez Sąd Rejonowy w

W. Odpowiadając na wezwanie sędziego-komisarza pozwany Bank wskazał, że

potwierdza zasadność wciągnięcia tej wierzytelności na listę. Biorąc pod uwagę

powyższe okoliczności Sąd Apelacyjny przyjął, odmiennie, niż uczynił to Sąd

Okręgowy,

że wystawienie przez pozwany Bank tytułu egzekucyjnego nie było

działaniem bezprawnym i zawinionym. W dacie wystawienia tego tytułu powódka

była – w rozumieniu art. 97 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe

– dłużnikiem pozwanego Banku z tytułu zabezpieczenia jego wierzytelności

wynikającej

z

czynności

bankowej.

Kontrowersyjność

ciągłości

tego

zabezpieczenia, wiążąca się w rozpoznawanej sprawie z kwestią istnienia wymogu

złożenia przez poręczyciela pisemnego oświadczenia o poddaniu się egzekucji,

rozstrzygnięta w postępowaniu klauzulowym przez sąd odwoławczy, nie pozwala

na przypisanie działaniu pozwanego znamion winy. Powódka przed wytoczeniem

powództwa nie kwestionowała skuteczności umowy poręczenia. Co więcej, po

wyegzekwowaniu od niej zabezpieczonej należności uznała, że wstąpiła w prawa

zaspokojonego wierzyciela i zgłosiła swoją wierzytelność z tego tytułu do masy

upadłości dłużnika głównego.

Sąd Apelacyjny nie podzielił ustaleń

na

wykazanie

przez

powódkę

Sądu Okręgowego, wskazujących

pozostałych

przesłanek

odpowiedzialności

odszkodowawczej z art. 415 k.c., kwestionując w szczególności wniosek, iż

pozwany uznał wysokość szkody, co pozwala uznać ją za bezsporną.

W kasacji opartej na podstawie wymienionej w art. 393 1 pkt 1 k.p.c.

powódka wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez oddalenie apelacji

pozwanego, ewentualnie o uchylenie tego orzeczenia i przekazanie sprawy Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania. W ramach przytoczonej podstawy

kasacyjnej podniosła zarzut błędnej wykładni art. 415 k.c. w związku z art. 97

ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe poprzez – jak to ujęła - przyjęcie,

że bezprawne wystawienie bankowego tytułu egzekucyjnego wobec dłużnika, który

nie złożył wymaganego przepisami wymienionej ustawy pisemnego oświadczenia

o poddaniu się egzekucji, nie jest ani działaniem bezprawnym, ani sprzecznym

z zasadami współżycia społecznego i jako takie zasługuje na ochronę,

a konsekwencji,

że

rażące

naruszenie

przepisów

proceduralnych

prawa

bankowego nie stanowi przesłanki bezprawności w rozumieniu art. 415 k.c.

W odpowiedzi na kasację pozwany wniósł o jej oddalenie, jako oczywiście

bezzasadnej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Na wstępie trzeba

zaznaczyć, że stosownie do art. 3 ustawy z dnia

22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz

ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. z 2005 r., Nr 13, poz. 98)

kasacja podlega rozpoznaniu według przepisów obowiązujących przed tą

nowelizacją. W takim też brzmieniu przepisy te będą powoływane w dalszej części

uzasadnienia.

Ocenę zasadności kasacji trzeba poprzedzić uwagą, że sama formuła,

w jakiej skarżący - wypełniając przytoczoną podstawę kasacyjną - ujął zarzut

dokonania przez Sąd drugiej instancji błędnej wykładni art. 415 k.c. w zw. z art. 97

ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe ( jedn. tekst: Dz. U. z 2002 r.,

Nr 72, poz. 665 ze zm.; powoływanej dalej jako „Pr. bank.”), wymaga pewnego

uporządkowania.

Według

skarżącego,

wadliwość

odczytania

powołanych

przepisów wyraża się m.in. w „przyjęciu”, że „bezprawne wystawienie bankowego

tytułu egzekucyjnego wobec dłużnika, który nie złożył wymaganego przepisami

prawa bankowego oświadczenia o poddaniu się egzekucji, nie jest … zachowaniem

bezprawnym …”. Wypowiedź ta – jak się wydaje – zawiera oczywisty lapsus.

Nie jest logiczne kwalifikowanie działania bezprawnego jako nie pozostającego

bezprawnym.

Sąd

Apelacyjny

rozumowania

takiego

nie

przeprowadził.

Ocenił natomiast zachowanie pozwanego w opisanych wyżej warunkach jako nie

noszące

cech

bezprawności.

Ocena

ta

jest

już

wynikiem

subsumcji.

Jej przeprowadzenie wymaga wszakże przyporządkowania stosowanym w tym

akcie normom prawnym określonego znaczenia. Nie można więc wykluczyć, iż Sąd

Apelacyjny zakładał, że wystawienie tytułu bankowego egzekucyjnego, wbrew

warunkom określonym w art. 97 ust. 1 Pr. bank., nie jest działaniem bezprawnym w

rozumieniu art. 415 k.c. Przeciwko takiemu odczytywaniu wymienionej przesłanki

odpowiedzialności odszkodowawczej ex delicto skierowany został w istocie zarzut

skarżącego. Zarzutowi temu nie można odmówić słuszności.

Nie sposób zgodzić się z poglądem Sądu Apelacyjnego, wedle którego dla

oceny spełnienia przewidzianych w art. 97 ust. 1 Pr. bank. warunków wystawienia

bankowego tytułu egzekucyjnego, przeciwko poręczycielowi zabezpieczającemu

wierzytelność banku wynikającą bezpośrednio z czynności bankowej, decydujące,

czy też wystarczające jest, aby poręczyciel ten był w chwili wystawienia tytułu

dłużnikiem banku. Powołany przepis przewiduje bowiem wyraźnie jeszcze jedną

równorzędną przesłankę – złożenie przez dłużnika oświadczenia o poddaniu się

egzekucji. Z wiążących ustaleń Sądu Apelacyjnego wynika, że w konkretnym stanie

faktycznym przesłanka ta pozostawała aktualna, jednakże nie została spełniona.

Niewątpliwie więc u podstaw dokonanej przez ten Sąd oceny zachowania

pozwanego legło wadliwe rozumienie treści art. 415 k.c. w zw. z art. 97 ust. 1 Pr.

bank. Konstatacja ta nie upoważnia jednak do uznania podstawy kasacyjnej za

usprawiedliwioną.

Do przypisania odpowiedzialności za szkodę na podstawie deliktowej nie

jest wystarczająca sama bezprawność czynu. Drugim koniecznym elementem

warunkującym tego rodzaju odpowiedzialność jest wina sprawcy. Sąd Apelacyjny

miał na uwadze tę przesłankę, ale uznał, iż działaniu pozwanego znamion winy

przypisać nie można. Skarżąca tego istotnego aspektu oceny zachowania

pozwanego w ogóle nie dostrzegła. Sposób ujęcia podstawy kasacyjnej zamyka

Sądowi Najwyższemu możliwość skontrolowania prawidłowości wyrażonego w tej

płaszczyźnie przez Sąd drugiej instancji zapatrywania. Gdyby nawet zaistniały

podstawy do jego podważenia, to kasacja i tak nie mogłaby odnieść zamierzonego

skutku.

Zgodnie z treścią art. 415 k.c. nieodzowną przesłanką odpowiedzialności

deliktowej jest szkoda będąca następstwem bezprawnego i zawinionego czynu.

Trudno odmówić racji twierdzeniu skarżącej, że wyegzekwowanie przez wierzyciela

świadczenia pieniężnego w drodze egzekucji uznanej za bezprawną może wywołać

szkodę w majątku dłużnika nawet wtedy, gdy jest on - w świetle łączącego strony

stosunku

prawnego

–

materialnie

do

tego

świadczenia

zobowiązany.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego odnoszącym się do realizacji przez banki

przywileju

uproszczonego

dochodzenia

roszczeń

z

tytułu

wierzytelności

wynikających z czynności bankowych prezentowany był pogląd, że szkoda taka

może

pozostawać

w

normalnym,

adekwatnym

związku

przyczynowym

z wystawieniem niezbędnego w tym celu tytułu (por. wyrok SN z dnia 25 kwietnia

1997 r., I CKN 60/97, OSNC 1997/11/173). Wprawdzie zapatrywanie to wyrażone

zostało na gruncie obowiązujących wówczas przepisów Prawa bankowego

z 1989 r., które upoważniały

banki do wystawiania tytułów wykonawczych

stanowiących wiążącą organ egzekucyjny podstawę wszczęcia egzekucji, to –

w ocenie składu orzekającego – zachowało ono walor aktualności także

w obecnym stanie prawnym. Sądowa kontrola bankowych tytułów egzekucyjnych,

dokonywana w postępowaniu klauzulowym, przeprowadzana jest w ograniczonym

zakresie i nie może eliminować wszystkich wadliwości tych tytułów. Nie ma zatem

przekonywających argumentów, które przemawiałyby za zwolnieniem banku

z odpowiedzialności

deliktowej

za

szkody

wyrządzone

przeprowadzeniem

egzekucji na podstawie tytułu egzekucyjnego (zaopatrzonego w klauzulę

wykonalności) wystawionego z zawinionym naruszeniem prawa. Trafne są wywody

skarżącej zawarte w uzasadnieniu przytoczonej podstawy kasacyjnej, iż w procesie

o naprawienie takiej szkody bank nie może skutecznie ekskulpować się zarzutem

podnoszącym,

że

doznany

w przypadku

ściągnięcia

przez

dłużnika

należności

na

uszczerbek

podstawie

powstałby

tytułu

także

wykonawczego

obejmującego prawidłowo wystawiony bankowy tytuł egzekucyjny, a więc

zaistnienia tzw. przyczyny rezerwowej, zapasowej (por. uzasadnienie wyroku SN

z dnia 14 stycznia 2005 r., III CK 193/04, niepubl. oraz powołane tam

orzecznictwo). Nie oznacza to jeszcze, że roszczenie o naprawienie szkody

ograniczające się do żądania zwrotu wyegzekwowanego bezprawnie świadczenia

musiałoby podlegać uwzględnieniu. Byłoby ono bezzasadne, gdyby działanie

wyrządzające wzmiankowaną szkodę przyniosło jednocześnie poszkodowanemu

korzyść

w

rozmiarze

odpowiadającym

doznanemu

uszczerbkowi

(zgodnie

z ukształtowaną w judykaturze zasadą wyrównania korzyści z uszczerbkiem; zob.

uchwałę składu siedmiu sędziów SN z dnia 23 marca 1961 r., OSPiKA 1962,

poz. 105).

W rozpoznawanej sprawie Sąd Apelacyjny ustalił, że powódka nie poniosła

szkody wskutek przeprowadzonej przeciwko niej na wniosek pozwanego Banku

egzekucji, gdyż w następstwie tego zdarzenia nabyła z mocy art. 518 § 1 pkt 1 k.c.

spłaconą wierzytelność i zgłosiła ją do masy upadłości dłużnika. Kwestionowanie

ustaleń faktycznych z powołaniem się na zarzut wypełniający jedynie pierwszą

podstawę kasacyjną, do czego zmierzają wywody zawarte w uzasadnieniu kasacji,

jest zabiegiem niedopuszczalnym.

Z przedstawionych wyżej względów kasację należało oddalić jako

pozbawioną usprawiedliwionej podstawy (art. 39312 k.p.c.).