Supreme Court dismisses appeal where inheritance by law applies due to significant value disparity in wills.

Sygn. akt III CK 298/04

POSTANOWIENIE

Dnia 23 lutego 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)

SSN Bronisław Czech

SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku T. C.

przy uczestnictwie W. N., Skarbu Państwa - Prezydenta Miasta K. i Dyrektora Izby

Skarbowej w K. o zmianę postanowień o stwierdzeniu nabycia spadku, po rozpoznaniu

na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 23 lutego 2005 r., kasacji uczestnika W. N. od

postanowienia Sądu Okręgowego w K. z dnia 30 grudnia 2003 r., sygn. akt II Ca (…),

oddala kasację.

Uzasadnienie

Uwzględniając wniosek T. C. Sąd Rejonowy w K. zmienił postanowienia tego

Sądu z dnia 16 lutego 1989 r. i z dnia 26 października 1988 r. i ustalił, postanowieniem z

dnia 15 stycznia 2003 r., następujący porządek dziedziczenia:

-

po E. W. s. F. i J. zmarłym dnia 16 marca 1984 r. na podstawie ustawy wraz z

wchodzącym w skład spadku gospodarstwem rolnym nabył w całości z

dobrodziejstwem inwentarza Skarb Państwa;

-

po F. W. s. F. i K. zmarłym dnia 2 marca 1985 r. na podstawie ustawy wraz z

wchodzącym w skład spadku gospodarstwem rolnym nabył w całości z

dobrodziejstwem inwentarza Skarb Państwa;

-

po Z. W. s. F. i J. zmarłym dnia 23 czerwca 1985 r. na podstawie ustawy wraz z

wchodzącym w skład spadku gospodarstwem rolnym nabył w całości z

dobrodziejstwem inwentarza Skarb Państwa.

Sąd ten ustalił, że F. W. był ojcem E. i Z. K., w chwili śmierci wdowcem. Wszyscy

trzej

spadkodawcy

pozostawili

testamenty

ustne.

Każdy

z

nich

rozrządził

nieruchomością rolną położoną we wsi J. na rzecz W. N., uczestnika postępowania. W

skład spadków, poza przedmiotem majątkowym wymienionym w testamentach,

wchodziły udziały we współwłasności zabudowanych nieruchomości położonych w K.

i w K.. Gospodarstwo rolne wchodzące w skład spadku to nieruchomość położona we

wsi J. o powierzchni 1 ha. W chwili sporządzania testamentów spadkodawcy mieli

świadomość, że są współwłaścicielami wspomnianych nieruchomości miejskich.

Sąd Rejonowy przyjął, że rozrządzenia zawarte we wszystkich

trzech

testamentach nie stanowią powołania spadkobiercy, gdyż poza rozrządzeniami

pozostały prawa majątkowe o wartości wykluczającej przyjęcie, iż stanowi ona jedynie

znikomą wartość całego spadku. Nieruchomość rolna położona w J. zabudowana

domem nadającym się do rozbiórki, nie wyczerpuje prawie całego spadku. Testamenty

sporządzone przez spadkodawców zawierają zatem jedynie zapis uczyniony na rzecz

W. N., a dziedziczenie następuje na podstawie ustawy (art. 935 § 3 w związku z art.

1023 i 1063 k.c.).

Sąd pierwszej instancji wskazał także, że wnioskodawczyni, nie będąca

uczestnikiem wcześniejszych postępowań o stwierdzenie nabycia spadku, ma interes

prawny w domaganiu się zmiany zapadłych postanowień. Jest ona bowiem

współwłaścicielką nieruchomości położonej w K., w której udział wchodzi w skład

spadku i wszczęła postępowanie o uzgodnienie treści księgi wieczystej prowadzonej dla

tej nieruchomości z rzeczywistym stanem prawnym.

Oddalając apelację uczestnika W. N. Sąd Okręgowy w K. przede wszystkim

stwierdził, że apelacja uczestnika została prawomocnie odrzucona, na skutek

nieopłacenia, co do stwierdzenia nabycia spadku po F. W. oraz po E. W. Przedmiotem

rozpoznania Sądu drugiej instancji jest więc tylko postanowienie Sądu Rejonowego w

części dotyczącej stwierdzenia nabycia spadku po Z. W. Odnosząc się zaś do zarzutów

zawartych w apelacji uczestnika, Sąd Okręgowy podzielił pogląd Sądu pierwszej

instancji, że wnioskodawczyni T. C. ma interes prawny w domaganiu się zmiany

postanowienia o stwierdzenie nabycia spadku po Z. W. Jest ona współwłaścicielką

nieruchomości, której współwłaścicielem był także spadkodawca. Interes prawny, o

którym m owa w art. 679 k.p.c., należy rozumieć identycznie jak w odniesieniu do

stwierdzenia nabycia spadku. Nie budzi wątpliwości, że osobą legitymowaną do złożenia

obu takich wniosków jest osoba, która miała prawa wspólne ze spadkodawcą.

Zainteresowanie takiej osoby zmianą wadliwego stwierdzenia nabycia spadku wiąże się

z domniemaniem prawnym z art. 1025 § 2 k.c. Ponadto, w toku postępowania zostały

przeprowadzone nowe dowody, m.in. z odpisu księgi wieczystej, z których wynika, że Z.

W. był współwłaścicielem nieruchomości położonej w K. Sąd pierwszej instancji nie

ograniczył się zatem, jak to wynika z apelacji, do dokonania nowej wykładni testamentu

ustnego

spadkodawcy,

ale

ustalił

nowe

okoliczności

uzasadniające

zmianę

prawomocnego postanowienia stwierdzającego nabycie spadku po Z. W. Sąd Okręgowy

zauważył, że w toku wcześniej prowadzonego postępowania nie zostało ujawnione

istnienie innych przedmiotów spadkowych niż gospodarstwo rolne będące przedmiotem

rozrządzenia testamentowego.

Kasacja uczestnika W. N. oparta została na obu podstawach kasacyjnych.

Skarżący wskazuje naruszenie art. 1025, 948, 961, 922, 926 § 1 i 2, art. 931 § 1 oraz

art. 932 § 1 k.c., a także naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 679, 523, 510, jak

również art. 228, 233, 213 i 227 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Z treści dosyć obszernej kasacji wynika, że uczestnik postępowania podnosi trzy

zasadnicze kwestie: po pierwsze, podważa przyjęcie przez Sądy orzekające, że

wnioskodawczyni T. C. ma interes prawny w dokonaniu zmiany prawomocnych

postanowień stwierdzających nabycie spadku po wskazanych wyżej spadkodawcach; po

drugie, wskazuje na nieprawidłową interpretację testamentów ustnych sporządzonych

przez

poszczególnych

spadkodawców;

po

trzecie,

wskazuje

na

naruszenie

podstawowych zasad prawa spadkowego, w tym stwierdzenie dziedziczenia z ustawy

przez Skarb Państwa w sytuacji, gdy w chwili otwarcia spadku żyli spadkobiercy

ustawowi zmarłego.

Odnosząc się w pierwszej kolejności do kwestii przysługiwania T. C. legitymacji

czynnej w toczącym się postępowaniu należy zauważyć, że - pozostające w ścisłym

związku z tą kwestią pojęcie interesu prawnego - było przedmiotem szeregu wypowiedzi

doktryny i orzecznictwa. Jedynie przykładowo przywołać można orzeczenia Sądu

Najwyższego z dnia 12 stycznia 1983 r., III CRN 218/82 (OSNCP 1983, nr 8, poz. 124),

w którym Sąd Najwyższy wskazał na szerokie rozumienie interesu prawnego oraz

orzeczenie z dnia 11 lutego 1958 r., 3 CO 29/57 (OSN 1958, nr 5, poz. 120), w którym

wyraźnie stwierdza się, że współwłaściciel nieruchomości może domagać się

stwierdzenia nabycia spadku po innym współwłaścicielu, nawet jeżeli sam nie rości

sobie praw do spadku.

Pojęcie interesu prawnego należy oczywiście wykładać przy uwzględnieniu

okoliczności konkretnej sprawy. Zatem nawet gdyby przyjąć, że w powołanym

orzeczeniu Sądu Najwyższego z dnia 11 lutego 1958 r., 3 CO 29/57 wyrażony został

pogląd zbyt daleko idący, to okoliczności niniejszej sprawy uzasadniają przyjęcie

istnienia po stronie wnioskodawczyni takiego interesu. W sytuacji bowiem, gdy zostało

wszczęte postępowanie o uzgodnienie stanu ujawnionego w księdze wieczystej z

rzeczywistym stanem prawnym, w interesie powoda leży ustalenie prawidłowego

następstwa prawnego w odniesieniu do jednego z udziałów we współwłasności

nieruchomości. Trafnie zatem Sądy orzekające przyjęły, że wnioskodawczyni T. C. jest

legitymowana

czynnie

do

wszczęcia

postępowania

o

zmianę

postanowienia

stwierdzającego nabycie spadku po Z. W. (a także po pozostałych spadkodawcach).

Drugi problem to wykładnia testamentu ustnego Z. W., w którym rozrządził

nieruchomością rolną położoną w J. na rzecz wnioskodawcy W. N.. W obrębie tego

problemu skarżący odwołuje się do naruszenia określonych przepisów postępowania

polemizując z Sądami orzekającymi w zakresie ustalenia, że dwie zabudowane

nieruchomości położone w K. oraz w K. nie mogą mieć niższej wartości niż wchodząca

w skład spadku nieruchomość rolna.

Także w tej kwestii nie sposób podzielić stanowiska skarżącego. Trzeba

w pierwszej kolejności przypomnieć, że naruszenie przepisów postępowania jako

podstawa kasacyjna charakteryzuje się pewną cechą - niezbędne jest wykazanie

związku zachodzącego pomiędzy wspomnianym naruszeniem a treścią zapadłego

orzeczenia. Mówiąc inaczej należy wykazać, że naruszenie przepisów postępowania

mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 3931 pkt 2 k.p.c.).

W okolicznościach rozpoznawanej sprawy taki związek nie występuje i to z kilku

przyczyn. Po pierwsze, zgodnie z treścią art. 961 zdanie 1 k.c. spadkodawca musi

przeznaczyć określonej osobie przedmioty majątkowe, które wyczerpują prawie cały

spadek. Powszechnie przyjęta wykładnia tego przepisu przyjmuje, że przedmioty

majątkowe pominięte przez spadkodawcę muszą mieć nie tylko wartość niższą niż

wartość przedmiotów, które przeznaczono dla określonej osoby, ale wyraźna

dysproporcja tych wartości musi być widoczna dla każdego, a wartość przedmiotów

pominiętych musi być znikoma. Możnaby powiedzieć, że przedmioty pominięte stanowią

swoisty „margines" całego majątku spadkowego. Po drugie, ustawa nie rozstrzyga, który

moment ma decydujące znaczenie dla ustalenia relacji wspomnianych wartości: chwila

sporządzania testamentu czy też otwarcia spadku. Sądy orzekające, jak się wydaje,

dokonały oceny stosunku wartości przedmiotów spadkowych biorąc pod uwagę jeszcze

inną chwilę, bo stan istniejący obecnie. Trafnie wskazuje skarżący, że potraktowanie

przez Sąd wartości udziałów w nieruchomościach municypalnych wyższej lub równej

wartości gospodarstwa rolnego jako oczywistości może być uzasadnione w odniesieniu

do stanu i cen obecnych, a nie występujących w chwili sporządzenia testamentu lub

otwarcia spadku (zdarzenia te miały miejsce w krótkim odstępie czasu). Nie przesądza

to jednak o zasadności podniesionych zarzutów naruszenia przepisów postępowania z

uwagi na brak związku pomiędzy nieprzeprowadzeniem dowodu a treścią zapadłego

orzeczenia. Należy bowiem zauważyć, że także w połowie lat osiemdziesiątych trudno

byłoby przyjąć, że udziały we współwłasności w dwóch nieruchomościach położonych w

dużych miastach i zabudowanych domami wielomieszkaniowymi, miały wartość znikomą

w porównaniu z wartością nieruchomości rolnej o powierzchni 1 ha. Ponadto, wybranie

bowiem przez Sąd pewnego momentu jako decydującego dla ustalenia wartości

pomiędzy poszczególnymi przedmiotami spadkowymi nie może być uznane, ze

względów wyżej podniesionych, za naruszenie przepisu art. 961 zdanie 1 k.c.

Trzeci problem podniesiony w kasacji to naruszenie podstawowych zasad prawa

spadkowego.

Jak zdaje

się wynikać

z uzasadnienia

tego

zarzutu

skarżący

wspomnianego naruszenia upatruje w stwierdzeniu nabycia spadku na podstawie

ustawy przez Skarb Państwa w sytuacji, gdy żyją krewni zmarłego. Takie naruszenie

rzeczywiście wystąpiło, jednak w odniesieniu do tych części postanowienia Sądu

pierwszej instancji, które uprawomocniły się na skutek odrzucenia w tej części apelacji.

Trafnie bowiem podnosi się w kasacji, że w dacie śmierci E. W. żył jego ojciec oraz brat,

którzy dochodzili do dziedziczenia z ustawy zgodnie z art. 932 § 1 k.c. Podobnie w dacie

śmierci F. P. W. żył jego brat, Z. W stosunku do tych dwóch spadkodawców należało

stwierdzić dziedziczenie z ustawy najbliższych krewnych spadkodawców. Sąd

Najwyższy zauważa, że w tym zakresie Sąd Rejonowy dopuścił się oczywistego błędu,

jednak błędu tego nie miał możliwości naprawić Sąd Okręgowy z uwagi na zakres

zaskarżenia orzeczenia Sądu pierwszej instancji. W odniesieniu zaś do stwierdzenia

nabycia spadku po Z. W. orzeczenie jest prawidłowe, gdyż nie pozostawił on małżonka

ani krewnych należących do kręgu spadkobierców ustawowych.

Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy oddalił kasację jako pozbawioną

usprawiedliwionych podstaw (art. 39312 k.p.c.).