III CK 270/03 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CK 270/03

POSTANOWIENIE

Dnia 16 czerwca 2004 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSN Irena Gromska-Szuster

Protokolant Bożena Kowalska

w sprawie z wniosku Syndyka masy upadłości "B." sp. z o.o. z siedzibą w W. i "P."

S.A. z siedzibą w K.

przy uczestnictwie […]

o wpis,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 16 czerwca 2004 r.,

kasacji wnioskodawców od postanowienia Sądu Okręgowego w K.

z dnia 27 stycznia 2003 r., sygn. akt II Ca …/02,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w K. do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia

o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy w K., uwzględniając wniosek Syndyka masy upadłości spółki

z o.o. „B.” oraz spółki akcyjnej „P.”, postanowieniem z dnia 4 czerwca 2002 r., w

księdze wieczystej dla nieruchomości położonej w K. przy ul. M. […] wpisał – w

dziale II we wpisach dotyczących prawa użytkowania wieczystego – w miejsce

spółki z o.o. „B.” spółkę akcyjną „P.” jako użytkownika wieczystego gruntu oraz

właściciela budynku, natomiast w dziale III wykreślił odpłatne prawo użytkowania na

prawie użytkowania wieczystego ustanowione na rzecz spółki z o.o. „G.” oraz

upadłość spółki z o.o. „B.”, a także wykreślił w dziale IV szereg hipotek i wpisał

jedną hipotekę.

Sąd Okręgowy w K. postanowieniem z dnia 27 stycznia 2003 r.,

uwzględniając apelację spółki z o.o. „C.” (następcy prawnego spółki z o.o. „G.”)

zmienił postanowienie Sądu Rejonowego w ten sposób, że uchylił wpis z dnia 4

czerwca 2002 r. dokonany w dziale III księgi wieczystej i w tej części wniosek

oddalił.

Według dokonanych w sprawie ustaleń w dniu 9 października 2001 r. syndyk

masy upadłości spółki z o.o. „B.” sprzedał z wolnej ręki spółce akcyjnej „P.” za cenę

2.500.000 zł prawo użytkowania wieczystego nieruchomości położonej w K. przy ul.

M. Złożony przez strony tej umowy na podstawie art. 120 Prawa upadłościowego

oraz art. 1000 § 1 k.p.c. wniosek o wykreślenie w księdze wieczystej prawa

użytkowania ustanowionego na rzecz spółki „G.”, oparty został na twierdzeniu, że

wartość prawa użytkowania nie ma pełnego pokrycia w cenie nabycia, bowiem

zostało wycenione

na kwotę 4.269.000 zł, co potwierdza operat szacunkowy

sporządzony w trybie art. 105 w zw. z art. 97 Prawa upadłościowego przez

rzeczoznawcę majątkowego, nie zakwestionowany przez biegłego sądowego w

toku postępowania upadłościowego.

Apelacja spółki z o.o. „C.” oparta została tylko na zarzucie wadliwej wyceny

prawa użytkowania. Według apelującego wartość tego prawa wynosi tylko

1.490.014 zł, a zatem ma pełne pokrycie w cenie nabycia prawa użytkowania

wieczystego. Zgodnie z art. 1000 § 3 k.p.c. pozostaje więc w mocy i nie było

podstaw do jego wykreślenia.

Sąd Okręgowy uwzględnił apelacje z innych przyczyn, niż wskazane przez

apelującego.

Uznał,

że

mimo

dokonanej

sprzedaży

prawa

wieczystego

użytkowania, prawo użytkowania, jako że zostało ujawnione w księdze wieczystej

pozostaje w mocy i nie podlega wykreśleniu z księgi wieczystej (art. 1000 § 3

k.p.c.). Zdaniem tego Sądu okoliczność, czy wartość prawa użytkowania ma

pokrycie w cenie nabycia prawa użytkowania wieczystego, jest bez znaczenia.

Miałaby znaczenie tylko wtedy, gdyby prawo użytkowania nie było ujawnione

w księdze wieczystej.

Kasacje obu wnioskodawców oparte zostały na podstawie naruszenia

art. 120 Prawa upadłościowego oraz art. 1000 § 1 i 3 k.p.c. przez błędną ich

wykładnię polegającą na uznaniu, że prawo użytkowania, jeśli zostało ujawnione

w księdze wieczystej, to bez względu na jego wartość pozostaje, w mocy mimo że

w postępowaniu upadłościowym doszło do sprzedaży prawa użytkowania

wieczystego. Kasacja Syndyka oparta została ponadto na podstawie naruszenia

art. 227 i 316 § 1 i 2 k.p.c. przez pominięcie okoliczności, że prawo użytkowania

ustanowione na sprzedawanej nieruchomości jest bezskuteczne z mocy prawa

(art. 54 § 1 Pr. upadł.) w stosunku do masy upadłości.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Powołany w kasacji Syndyka art. 54 Prawa upadłościowego dotyczy zupełnie

innego stanu faktycznego, niż występujący w rozpoznawanej sprawie, nie mógł

więc zostać naruszony.

Sąd Okręgowy naruszył powołany w obu kasacjach art. 1000 § 3 k.p.c. przez

błędną jego wykładnię. Sprzedaż nieruchomości w postępowaniu upadłościowym

ma te same skutki prawne, jakie ma sprzedaż w postępowaniu egzekucyjnym.

Zasada ta, wynikająca z art. 120 § 1 Prawa upadłościowego w zw. z art. 879 k.p.c.

ma zastosowanie w razie sprzedaży prawa użytkowania wieczystego (art. 237 k.c.).

Przy ocenie skutków dokonanej przez syndyka w postępowaniu upadłościowym

sprzedaży prawa użytkowania wieczystego będzie zatem miał zastosowanie

art. 1000 k.p.c. Z § 1 tego artykułu wynika ogólna zasada, że z chwilą

uprawomocnienia się postanowienia o przysądzeniu własności wygasają wszelkie

prawa obciążające nieruchomość oraz skutki zabezpieczenia roszczeń osobistych

na nieruchomości. Zamiast tych praw powstaje prawo do zaspokojenia się z ceny

nabycia z pierwszeństwem przewidzianym w przepisach o podziale ceny uzyskanej

z egzekucji, czyli w art. 1025 i 1026 k.p.c. Od reguły tej ustawa przewiduje wyjątki,

które wymienione zostały w § 2 i § 3 art. 1000 k.p.c. oraz w art. 1001 k.p.c.

Zgodnie z art. 1000 § 3 k.p.c. pozostają w mocy ujawnione przez wpis

w księdze wieczystej lub złożenie dokumentu do zbioru albo nie ujawnione w ten

sposób, lecz zgłoszone najpóźniej na trzy dni przed terminem licytacji, użytkowanie,

służebności i prawa dożywotnika, jeżeli przysługuje im pierwszeństwo przed

wszystkimi hipotekami lub jeżeli nieruchomość nie jest hipotekami obciążona albo

jeżeli wartość użytkowania, służebności i praw dożywotnika znajduje pełne pokrycie

w cenie nabycia. W tym ostatnim wypadku wartość tych praw będzie zaliczona na

cenę nabycia.

Przytoczony przepis nie jest zbudowany w sposób jasny, jego redakcja może

wywoływać wątpliwości, bowiem w swej treści zawiera kilka przesłanek

połączonych spójnikami łącznym „lub” i rozłącznym „albo”, od spełnienia których

zależy, czy prawa wymienione w tym przepisie pozostaną w mocy, mimo że

nieruchomość, którą obciążały została sprzedana. Jedne z tych przesłanek mają

charakter materialny, należą do nich: pierwszeństwo praw wymienionych w § 1

przed wszystkimi hipotekami, brak obciążających nieruchomość hipotek, pełne

pokrycie praw w cenie nabycia, natomiast pozostałe przesłanki mają charakter

formalny, są nimi: ujawnienie praw w księdze wieczystej lub zbiorze dokumentów

oraz zgłoszenie prawa nie ujawnionego najpóźniej 3 dni przed terminem licytacji.

Analizowany przepis dotyczy kilku sytuacji. W pierwszej z nich pozostanie

w mocy m.in. praw wymienionych w art. 1000 § 3 k.p.c. oparte jest na

stwierdzeniu, że prawom tym przysługuje pierwszeństwo przed wszystkimi

hipotekami. Chodzić tu może tylko o prawa, które zostały ujawnione, bowiem tylko

prawo ujawnione konkurować może z hipoteką, do powstania której zawsze

potrzebny jest wpis w księdze wieczystej (art. 67 u.k.w.h.). Prawom nie

ujawnionym, a więc także użytkowaniu nie ujawnionemu przez wpis do księgi

wieczystej nigdy nie będzie przysługiwać pierwszeństwo przed hipoteką (art. 11

u.k.w.h.).

Druga sytuacja dotyczy pozostania w mocy praw nie ujawnionych,

zgłoszonych w terminie trzech dni przed licytacją, gdy nieruchomość nie jest

obciążona hipotekami. W takiej sytuacji prawo użytkowania nie ujawnione

zrównane zostaje – w zakresie pozostania w mocy – z prawem ujawnionym

w księdze wieczystej.

Jeżeli nie są spełnione przesłanki wskazane w obu przypadkach – czy to ze

względu na to, że ujawnionemu prawu użytkowania nie przysługuje pierwszeństwo

przed wszystkimi hipotekami, czy też dlatego, że zgłoszenie w terminie trzech dni

przed licytacją nie ujawnionego prawa użytkowania dotyczy nieruchomości

obciążonej hipoteką (hipotekami) – prawo to może się utrzymać, jeżeli spełniona

zostanie inna przesłanka – alternatywna w stosunku do już omówionych, na co

wskazuje spójnik „albo” – mająca charakter ekonomiczny, wymagająca zbadania,

czy prawo użytkowania, ujawnione lub nie ujawnione, znajdzie pełne pokrycie

w cenie nabycia. Jeżeli wartość tego prawa znajduje w cenie nabycia tylko

częściowe pokrycie, prawo to wygasa w myśl zasady wyrażonej w § 1 art. 1000

k.p.c., a uprawnionym pozostaje tylko zastrzeżone w tym przepisie prawo

zaspokojenia z ceny nabycia z pierwszeństwem wynikającym z art. 1026 § 1 w zw.

z art. 1025 § 1 pkt 6 k.p.c.

Z przedstawionej wykładni art. 1000 § 3 k.p.c. wypływa wniosek, że jeżeli

w postępowaniu

upadłościowym

nastąpi

sprzedaż

prawa

wieczystego

użytkowania, to obciążające je prawo użytkowania nie pozostaje w mocy przez sam

fakt jego ujawnienia w księdze wieczystej, jak przyjął Sąd Okręgowy; skutek taki

nastąpi w razie spełnienia jednej z dwóch alternatywnych przesłanek wymienionych

w art. 1000 § 3 k.p.c. Innymi słowy, prawo użytkowania ujawnione przez wpis

w księdze wieczystej, pozostaje w mocy, jeżeli przysługuje mu pierwszeństwo

przed wszystkimi hipotekami, albo gdy jego wartość znajduje pełne pokrycie

w cenie nabycia (art. 1000 § 3 k.p.c.).

Z ustaleń dokonanych przez Sąd Okręgowy wynika, że nieruchomość była

obciążona hipotekami, ale nie wynika z nich, czy prawu użytkowania przysługiwało

pierwszeństwo przed wszystkimi hipotekami. Treść wpisu dokonanego przez Sąd

Rejonowy zdaje się wskazywać, że prawu użytkowania nie przysługiwało

pierwszeństwo przed wszystkimi hipotekami. Ustalenie to jest niezbędne dla oceny,

czy prawo użytkowania ujawnione przez wpis w księdze wieczystej, mimo

dokonanej sprzedaży w postępowaniu upadłościowym, pozostało w mocy. Jeśli

zostanie wykazane, że prawu użytkowania przysługuje pierwszeństwo przed

wszystkimi hipotekami, to wbrew wykładni zaprezentowanej w kasacji Syndyka, nie

zachodzi konieczność badania przesłanki o charakterze ekonomicznym. Zbadanie

kwestii,

czy

wartość

ujawnionego

prawa

użytkowania

(sporna

między

wnioskodawcami a uczestniczką postępowania – spółką „C.”) znajduje pełne

pokrycie w cenie nabycia stanie się jednak konieczne, gdy okaże się, że prawu

temu nie przysługuje pierwszeństwo przed wszystkimi hipotekami. Gdyby zaszła

potrzeba zbadania tej kwestii, to Sąd Okręgowy powinien pamiętać o zakresie

kognicji sądu wieczystoksięgowego (art. 6268 § 2 k.p.c.) oraz treści art. 1003 § 1

k.p.c. Przepis ten stanowi, że wykreślenia praw obciążających nieruchomość

dokonuje się na podstawie prawomocnego postanowienia o przysądzeniu

własności wraz z planem podziału sumy uzyskanej z egzekucji. Wobec tego, że

podziału sumy uzyskanej z egzekucji w tym zakresie dokonuje się na podstawie

opisu i oszacowania, w postępowaniu wieczystoksięgowym nie ma miejsca na

polemikę z wyceną wykreślanych praw. Dodać należy, że w postępowaniu

upadłościowym nie wydaje się postanowienia o przysądzeniu własności, w miejsce

zatem tego orzeczenia podstawę wykreśleń w postępowaniu wieczystoksięgowym

winna stanowić umowa sprzedaży wraz z operatem szacunkowym.

Z przytoczonych względów obie kasacje oparte na zarzucie błędnej wykładni

art. 1000 § 3 k.p.c., mimo że wykładnia tego przepisu zaprezentowana w kasacji

Syndyka też nie jest prawidłowa, uznać należało za usprawiedliwione. Z tych

względów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji (art. 39312 k.p.c.).

jk