III CK 244/05 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CK 244/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 29 listopada 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Hubert Wrzeszcz (przewodniczący)

SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian (sprawozdawca)

SSN Marek Sychowicz

w sprawie z powództwa S. B. przeciwko R. G. i M. G. o stwierdzenie nieważności umów,

po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu niejawnym w dniu 29 listopada 2005 r.,

kasacji powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 13 października 2004 r., sygn. akt

I ACa (...),

oddala kasację.

Uzasadnienie

Powód S. B. domagał się ustalenia nieważności umowy sprzedaży nieruchomości

z dnia 24 lipca 1991 r. oraz umowy z dnia 14 września 1999 r. o ustanowieniu

dożywotniej służebności osobistej korzystania z całego domu mieszkalnego oraz z

obory. Umowy te zostały zawarte z M. G. oraz R. G., a powód powoływał się na swój

brak świadomości.

Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z dnia 18 lutego 2004 r. oddalił powództwo. Ustalił,

że powód sprzedał siostrze działki w latach 1978 i 1989. W dniu 24 lipca 1991 r.

sprzedał pozwanym działkę siedliskową o powierzchni 13 arów za 30.000.000 zł przed

denominacją. Zawierając umowę działał w pełni świadomie, nie był wprowadzony w błąd

przez pozwanych. Przebywał wprawdzie w Szpitalu Psychiatrycznym w M. w okresie 11

września 1987 r. - 12 grudnia 1987 r. z rozpoznaniem stanu przeddeliryjnego i

polineuropatii

alkoholowej,

jednak

w

chwili

wypisu

nie

przejawiał

objawów

psychotycznych. Nie podjął żadnego leczenia odwykowego, w Poradni Zdrowia

Psychicznego zaczął się leczyć dopiero w 2002 r. Nigdy nie zażywał narkotyków, a w

1996 r. przestał pić alkohol. W 1999 r. zwrócił się do pozwanych o ustanowienie

dożywotniej służebności, co pozwani uczynili bez sprzeciwu. Konflikt pomiędzy stronami

rozpoczął się w styczniu 2001 roku, kiedy to doszło do bójki powoda, pozwanego i E. G.

Wobec niewykazania przez powoda, że w chwili zawierania umowy znajdował się

w stanie wyłączającym świadome albo swobodne podjęcie decyzji i wyrażenie woli Sąd

oddalił powództwo.

Apelacja powoda została oddalona wyrokiem Sądu Apelacyjnego z dnia 13

października 2004 r. Sąd ten podkreślił, że wydana w sprawie opinia biegłego

jednoznacznie wskazuje, iż spowodowane przez wieloletnie picie alkoholu uszkodzenie

układu nerwowego oraz stwierdzony u powoda zespół psychoorganiczny nie wyklucza

możliwości świadomego podjęcia przez niego decyzji i wyrażenia woli. Zmiany

organiczne centralnego układu nerwowego mają charakter postępujący wskutek

nakładania się różnych czynników, dlatego mniejsze jest prawdopodobieństwo, że przed

wielu laty stan zdrowia powoda wykluczał możliwość samodzielnego podejmowania

decyzji. W toku postępowania nie wykazano także, aby w chwili zawierania umowy

powód był pod wpływem narkotyków czy alkoholu albo działał pod wpływem przymusu.

Sąd Apelacyjny podkreślił także, że powód dwukrotnie składał wniosek o

ustanowienie pełnomocnika z urzędu, ale nie zaskarżył postanowień odmawiających

takiego ustanowienia.

Kasacja powoda zawiera zarzut naruszenia art. 378 § 1 k.p.c. przez to, że Sąd

drugiej instancji nie wziął pod uwagę nieważności postępowania wynikającej z

pozbawienia powoda możliwości obrony swoich praw.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja jest niezasadna. Jak wskazano już w orzecznictwie (tak wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 16 grudnia 1997 r., II UKN 404/97, OSNAPiUS 1998, nr 21, poz.

641) rozpoznanie u wnioskodawcy choroby psychicznej w niewielkim nasileniu nie jest

samo w sobie przesłanką obligującą sąd do uwzględnienia wniosku o ustanowienie

adwokata z urzędu. Nieustanowienie takiego pełnomocnika nie pozbawia strony

możności obrony jej praw i nie powoduje nieważności postępowania (art. 117 i art. 379

pkt 5 k.p.c.).

Stanowisko to należy w pełni podzielić. Z art.117 § 1 k.p.c. wynika, że sąd

uwzględnia wniosek o ustanowienie adwokata lub radcy prawnego, gdy jego udział w

sprawie uzna za potrzebny. Sąd zatem dokonuje oceny, czy strona zgłaszająca taki

wniosek jest nieporadna w takim stopniu, że pomoc w prowadzeniu sprawy jest jej

niezbędna. Sąd pierwszej instancji uznał, że taka potrzeba w odniesieniu do powoda nie

występuje, a w kasacji nie zostały przedstawione okoliczności, które wskazywałyby, iż

stanowisko to było nieuzasadnione. Sam fakt leczenia się powoda w Poradni Zdrowia

Psychicznego

nie

może

przesądzać

o

konieczności

ustanowienia

dla

niego

pełnomocnika z urzędu, zwłaszcza jeżeli wziąć pod uwagę treść opinii biegłego

psychiatry.

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji kierując się treścią art.

39312 k.p.c. mającym w sprawie zastosowanie na mocy art. 3 ustawy z dnia 22 grudnia

2004 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy - Prawo o

ustroju sądów powszechnych (Dz. U. 2005 r. Nr 13, poz. 98). Sąd nie przyznał kosztów

nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu w postępowaniu

kasacyjnym z uwagi na to, że zawarty w kasacji wniosek dotyczył jedynie zasądzenia

kosztów postępowania od pozwanych na rzecz powoda. Paragraf 20 rozporządzenia

Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności

adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy

prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348) wymaga wystąpienia przez

pełnomocnika z urzędu z wnioskiem o przyznanie kosztów od Skarbu Państwa.