III CK 203/04 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CK 203/04

POSTANOWIENIE

Dnia 11 lutego 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Tadeusz Domińczyk (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster

SSN Kazimierz Zawada (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku W. S. i E. S.

przy uczestnictwie Banku P.(...) S.A. Oddziałowi w K.

w przedmiocie wniosku o wpis hipoteki zwykłej i kaucyjnej, po rozpoznaniu w Izbie

Cywilnej na posiedzeniu niejawnym w dniu 11 lutego 2005 r., kasacji uczestnika od

postanowienia Sądu Okręgowego w T. z dnia 30 grudnia 2003 r., sygn. akt I Ca (…),

uchyla zaskarżone postanowienie oraz postanowienie Sądu Rejonowego w B. z

dnia 16 maja 2003 r., sygn. akt DKw (…), przekazuje sprawę temu Sądowi

Rejonowemu do ponownego rozpoznania.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia 30 grudnia 2003 r. oddalił apelację

uczestnika od postanowienia Sądu Rejonowego w B. z 16 maja 2003 r., oddalającego

wniosek W. S. i E. S. o wpis w dziale IV księgi wieczystej nr (...) hipoteki zwykłej w

wysokości 61 891,98 franków szwajcarskich oraz hipoteki kaucyjnej w wysokości do

30 945,99 franków szwajcarskich na rzecz Banku P.(...) – Spółki Akcyjnej na podstawie

oświadczenia Banku z dnia 15 kwietnia 2003 r.

Z oświadczenia Banku z 15 kwietnia 2003 r. dołączonego do wniosku W. S. i E.

S. wynikało, że Bank udzielił im tego dnia „kredytu konsolidacyjnego przeznaczonego na

spłatę

zadłużenia

oraz

cel

konsumpcyjny”

w

wysokości

123 787,95

franków

szwajcarskich, podlegającego zwrotowi do dnia 3 kwietnia 2023 r., a zabezpieczonego,

między innymi, hipoteką zwykłą w wysokości 61 891,98 franków szwajcarskich na

nieruchomości lokalowej wnioskodawców, dla której prowadzona jest księga wieczysta

nr (...); odsetki oraz koszty zostały zabezpieczone, między innymi, hipoteką kaucyjną

ustanowioną na tej nieruchomości do wysokości 30 945, 99 franków szwajcarskich.

W kilka dni po złożeniu wniosku wszczynającego niniejszą sprawę wpłynął do

Sądu Rejonowego wniosek F. S. i B. S. o dokonanie wpisu w księdze wieczystej nr (...)

hipoteki zwykłej w wysokości 61 891,98 franków szwajcarskich oraz hipoteki kaucyjnej w

wysokości do 30 945,99 franków szwajcarskich na rzecz Banku P.(...) – Spółki Akcyjnej

na podstawie aktu ustanowienia hipoteki z dnia 16 kwietnia 2003 r. oraz oświadczenia

Banku z dnia 15 kwietnia 2003 r. Z oświadczenia Banku z 15 kwietnia 2003 r.

dołączonego do wniosku F. S. i B. S. wynikało, że Bank udzielił tego dnia W. S. oraz E.

S. „kredytu konsolidacyjnego przeznaczonego na spłatę zadłużenia oraz cel

konsumpcyjny” w wysokości 123 787,95 franków szwajcarskich, podlegającego

zwrotowi do dnia 3 kwietnia 2023 r., a zabezpieczonego, między innymi, hipoteką

zwykłą w wysokości 61 891,98 franków szwajcarskich na nieruchomości lokalowej F. S. i

B. S., dla której prowadzona jest księga wieczysta nr (...); odsetki oraz koszty zostały

zabezpieczone, między innymi, hipoteką kaucyjną ustanowioną na tej nieruchomości do

wysokości 30 945,99 franków szwajcarskich.

Sąd Okręgowy podzielił pogląd Sądu Rejonowego, że zestawienie treści wniosku

W. S. i E. S. ze znanym Sądowi Rejonowemu z urzędu wnioskiem F. S. i B. S.

przemawiało za oddaleniem pierwszego z tych wniosków. Po porównaniu bowiem obu

wniosków okazało się, że wierzytelność wynikająca z umowy kredytu bankowego

udzielonego W. S. i E. S. została zabezpieczona hipoteką na dwóch nieruchomościach,

zgodnie zaś z art. 65 ust. 1 u.k.w.h., oznaczona wierzytelność może być zabezpieczona

hipoteką w zasadzie tylko na jednej nieruchomości. Dwie lub więcej nieruchomości

mogą być obciążone hipoteką dla zabezpieczenia oznaczonej wierzytelności jedynie

wyjątkowo, a mianowicie w razie ustanowienia hipoteki łącznej (art. 76 ust. 3 u.k.w.h.).

W niniejszej sprawie nie skorzystano z wyjątkowej możliwości przewidzianej w art. 76

ust. 3 u.k.w.h., lecz z naruszeniem art. 65 ust. 1 u.k.w.h. postanowiono zabezpieczyć

wierzytelność wobec wnioskodawców hipotekami na dwóch nieruchomościach: jednej

będącej własnością wnioskodawców, a drugiej należącej do rodziców wnioskodawcy.

Podstawę skargi kasacyjnej uczestnika stanowi zarzut naruszenia art. 65 ust. 1 i

art. 76 ust. 3 u.k.w.h. Jej istotą jest twierdzenie, że nowelizacja ustawy o księgach

wieczystych i hipotece polegająca na wprowadzeniu art. 76 ust. 3 u.k.w.h.

dopuszczającego ustanowienie hipoteki łącznej w drodze umowy nie wyeliminowała

możliwości funkcjonowania w praktyce stosowanego dotychczas tzw. podziału

(repartycji)

zabezpieczenia

hipotecznego

wierzytelności

pomiędzy poszczególne

nieruchomości, tj. rozwiązania zastosowanego w przypadku kredytu zaciągniętego przez

W. S. i E. S.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Hipoteka łączna charakteryzuje się tym, że obciąża, dla zabezpieczenia

oznaczonej wierzytelności, kilka (co najmniej dwie) nieruchomości (lub praw

wymienionych w art. 65 ust. 3 i 4 u.k.w.h.) w ten sposób, że wierzyciel może według

swego uznania żądać zaspokojenia w całości lub części z każdej nieruchomości z

osobna, z niektórych z nich lub ze wszystkich łącznie; może również według swego

uznania dokonać podziału hipoteki łącznej pomiędzy poszczególne nieruchomości (art.

76 ust. 2 u.k.w.h.). Konstrukcja omawianej hipoteki jest sporna. Zgodnie z

zapatrywaniem wyrażonym w piśmiennictwie jeszcze podczas obowiązywania prawa

rzeczowego z 1946 r. i podtrzymywanym w niektórych wypowiedziach objaśniających

obowiązującą obecnie ustawę o księgach wieczystych i hipotece, hipoteka łączna nie

jest wbrew swej nazwie jednym prawem, lecz połączonym prawnie ze względu na

zabezpieczanie tej samej wierzytelności zespołem kilku hipotek (tylu, ile nieruchomości

zostało obciążonych). Według natomiast nowszych wypowiedzi, odwołujących się nie

tylko do nazwy użytej w art. 76 u.k.w.h., ale i innych doniosłych argumentów, hipotekę

łączną należy uważać za jedno prawo. Według wspomnianych wypowiedzi, za

ujmowaniem hipoteki łącznej jako jednego prawa przemawiają w szczególności: brak w

przeciwnym razie potrzeby istnienia dla hipoteki łącznej szczególnej podstawy

ustawowej przełamującej zasadę, zgodnie z którą przedmiotem prawa rzeczowego

może być tylko jedna rzecz, zbędność zastrzeżenia o możliwości wyboru przez

wierzyciela nieruchomości, z której chce zaspokoić swą należność, oraz zbędność

przepisu

dopuszczającego

podział

przez

wierzyciela

zabezpieczenia

pomiędzy

poszczególne nieruchomości. To ostatnie stanowisko znalazło odbicie również w

motywach uchwały Sądu Najwyższego z dnia 14 lipca 1994 r., III CZP 85/94 (OSNC

1995, nr 1, poz. 3). Podziela je też Sąd Najwyższy w składzie obecnie orzekającym.

Do 23 września 2001 r., kiedy weszła w życie ustawa z dnia 11 maja 2001 r. o

zmianie ustawy o księgach wieczystych i hipotece, ustawy - Kodeks postępowania

cywilnego, ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz ustawy - Prawo o

notariacie (Dz.U.01.63.635), którą dodano, między innymi, art. 76 ust. 3 i art. 111 1

u.k.w.h., hipoteka łączna, obciążająca kilka nieruchomości dla zabezpieczenia tej samej

wierzytelności, mogła powstać tylko z mocy ustawy (zob. przede wszystkim art. 76 ust. 1

u.k.w.h., a także art. 44 ust. 4 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach

mieszkaniowych, jedn. tekst: Dz. U. z 2003 r. nr 119, poz. 1116 ze zm.). Na podstawie

umowy nie mogła ona zatem zostać ustanowiona. W obowiązującym wówczas stanie

prawnym ukształtowała się jednak praktyka obciążania hipotecznego w drodze umowy

kilku nieruchomości dla zabezpieczenia tej samej wierzytelności na zasadach

wspomnianej wyżej repartycji zabezpieczenia. Zakładała ona obciążenie każdej z kilku

nieruchomości hipoteką w kwocie odpowiadającej jedynie części wierzytelności

podlegającej zabezpieczeniu, tak jednak, aby suma wszystkich hipotek odpowiadała

całej kwocie tej wierzytelności. Tak rozumiana repartycja zabezpieczenia zyskała

aprobatę piśmiennictwa, nie zgłoszono w szczególności zastrzeżeń co do jej

dopuszczalności ze względu na zasadę szczegółowości (zgodnie z tą zasadą,

przedmiotem prawa rzeczowego, a więc i hipoteki, może być tylko jedna rzecz) oraz

zasadę akcesoryjności hipoteki.

Nie

można

się

zgodzić

ze

stanowiskiem

wyrażonym

w

zaskarżonym

postanowieniu, że od dnia 23 września 2001 r., kiedy wszedł w życie art. 76 ust. 3

u.k.w.h., pozwalający na ustanowienie hipoteki łącznej w drodze umowy, kontynuowanie

przedstawionej wyżej praktyki repartycji zabezpieczenia stało się niedopuszczalne.

Hipoteka łączna, ze względu na możliwość żądania w jej przypadku przez

wierzyciela według swego uznania zaspokojenia w całości lub części z każdej

obciążonej nieruchomości z osobna, z niektórych z nich lub ze wszystkich łącznie, niesie

ze sobą bardzo duże ryzyko dla właścicieli obciążonych nieruchomości i innych

wierzycieli hipotecznych. W związku z tym, że każdy następny wierzyciel hipoteczny

musi się liczyć z tym, iż wierzyciel, któremu przysługuje hipoteka łączna, może

zaspokoić się w całości z danej nieruchomości, maleją szanse właściciela tej

nieruchomości na uzyskanie kredytu hipotecznego zabezpieczonego na niej. Możliwość

zaspokojenia się wierzyciela, któremu przysługuje hipoteka łączna, w całości z danej

nieruchomości jest także czynnikiem silnie oddziałującym na spadek wartości

sprzedażnej wszystkich obciążonych nieruchomości. Łatwo także w przypadku hipoteki

łącznej wobec jej utrzymywania się na wszystkich nieruchomościach aż do całkowitego

wygaśnięcia

zabezpieczonej

nadzabezpieczenie).

wierzytelności

o

nadmierne

zabezpieczenie

(tzw.

Środkiem pozwalającym złagodzić wspomniane ujemne konsekwencje hipoteki

łącznej jest przewidziana w art. 76 ust. 2 u.k.w.h. możliwość dokonania przez

wierzyciela według swego uznania podziału hipoteki łącznej pomiędzy poszczególne

nieruchomości. Podział, o którym mowa, następuje na podstawie oświadczenia woli

wierzyciela

hipotecznego

złożonego

wobec

właścicieli

wszystkich

obciążonych

nieruchomości, a polega na obciążeniu tych nieruchomości, wszystkich lub niektórych

tylko, odrębnymi hipotekami; każda o niższej wysokości niż dotychczasowa hipoteka

łączna, w sumie zaś nie przekraczającymi wysokości dotychczasowej hipoteki łącznej.

Skutkiem omawianego podziału jest więc zmniejszenie dotychczasowego obciążenia

danej nieruchomości co najmniej o różnicę między wysokością hipoteki łącznej a

wysokością hipoteki obciążającej tę nieruchomość w wyniku podziału; nie ma przy tym

przeszkód, aby dana nieruchomość została w ogóle zwolniona od obciążenia

hipotecznego. W konsekwencji, jednostronną czynność prawną wierzyciela, za pomocą

której dokonuje on przewidzianego w art. 76 ust. 2 u.k.w.h. podziału hipoteki łącznej,

należy kwalifikować jako czynność rozporządzającą. Zmierza ona do zmiany

istniejącego prawa (hipoteki łącznej), polegającej na jego uszczupleniu (częściowym

zniesieniu), a do kategorii czynności prawnych rozporządzających zalicza się czynności,

których „celem i bezpośrednim skutkiem jest przeniesienie, obciążenie albo zniesienie

prawa majątkowego”. Wskazane skutki podziału nastąpią dopiero z chwilą dokonania

odpowiednich wpisów w księgach wieczystych (art. 96 u.k.w.h.). Aby te wpisy mogły być

dokonane, niezbędne jest zachowanie dla oświadczenia wierzyciela o podziale hipoteki

łącznej formy pisemnej z notarialnym poświadczeniem podpisu (art. 31 u.k.w.h.).

Łatwo zauważyć, że skutki przewidzianego w art. 76 ust. 2 u.k.w.h. podziału

hipoteki łącznej są, co do istoty, podobne do skutków przedstawionego wcześniej, a

występującego

w

sprawie,

obciążenia

hipotecznego

w

drodze

umowy

kilku

nieruchomości dla zabezpieczenia tej samej wierzytelności na zasadach tzw. repartycji

zabezpieczenia. Na podobieństwo to zwraca uwagę także potoczne nazywanie

wspomnianego

podziału

„repartycją

zabezpieczenia”,

a

więc

tak

samo

jak

zabezpieczenia zastosowanego w sprawie. W tej sytuacji, skoro po powstaniu hipoteki

przymusowej, nie tylko ustawowej, ale i umownej, dopuszcza się dla złagodzenia

niezwykle surowych jej konsekwencji podział zabezpieczenia hipotecznego pomiędzy

poszczególne nieruchomości, to tym bardziej zabezpieczenie na zasadach takiego

podziału powinno być dopuszczone od razu, tj. jako środek konkurencyjny wobec

umownej hipoteki łącznej, a więc zamiast niej.

Z przedstawionych przyczyn Sąd Najwyższy na podstawie art. 39313 § 1 k.p.c. w

związku z art. art. 3 ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks

postępowania cywilnego oraz ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. z

2005 r. Nr 13, poz. 98) orzekł jak w sentencji.