III CK 196/05 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CK 196/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 10 maja 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Barbara Myszka (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Irena Gromska-Szuster

SSN Grzegorz Misiurek

Protokolant Iwona Budzik

w sprawie z powództwa K. Szpitala Specjalistycznego […]

przeciwko Narodowemu Funduszowi Zdrowia – M. Oddziałowi Wojewódzkiemu o

zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 10 maja 2006 r.,

kasacji strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 27 października 2004 r.,

uchyla

zaskarżony

wyrok

i

przekazuje

sprawę

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania

rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sądowi

i

K. Szpital Specjalistyczny– w pozwie skierowanym przeciwko Narodowemu

Funduszowi Zdrowia, Małopolski– wnosił o zasądzenie od pozwanego kwoty 5 982

295,94 zł z odsetkami tytułem częściowego zwrotu kosztów zwiększonego

wynagrodzenia pracowników, poniesionych przez niego w 2001 i 2002 r. w związku

z wejściem w życie art. 4a ustawy z dnia 16 grudnia 1994 r. o negocjacyjnym

systemie kształtowania przyrostu przeciętnych wynagrodzeń u przedsiębiorców

oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. z 1995 r. Nr 1, poz. 2 ze zm. – dalej:

„u.n.s.k.p.p.w.”).

Wyrokiem z dnia 20 maja 2004 r. Sąd Okręgowy w K. oddalił powództwo,

przyjmując za podstawę rozstrzygnięcia następujący stan faktyczny.

W dniu 25 stycznia 2001 r. powód zawarł z M. Regionalną Kasą Chorych,

będącą poprzedniczką prawną pozwanego Narodowego Funduszu Zdrowia,

umowę o udzielanie świadczeń zdrowotnych przysługujących ubezpieczonym w

ramach powszechnego ubezpieczenia zdrowotnego w zakresie lecznictwa

zamkniętego, w której strony określiły zakres świadczeń i zasady ich finansowania

w 2001 r. Pismem z dnia 9 marca 2001 r. powód zwrócił się do M. Regionalnej

Kasy Chorych z prośbą o wyznaczenie terminu renegocjacji tej umowy, podnosząc,

że przewidziana w niej kwota nie wystarczy na realizację obowiązków wynikających

z art. 4a, dodanego przez art. 1 pkt 3 ustawy z dnia 22 grudnia 2000 r. o zmianie

ustawy

o

negocjacyjnym

systemie

kształtowania

przyrostu

przeciętnych

wynagrodzeń u przedsiębiorców oraz o zmianie niektórych ustaw i ustawy o

zakładach opieki zdrowotnej (Dz.U. z 2001 r. Nr 5, poz. 45 – dalej: „ustawa

nowelizująca”). Przepis ten bowiem stanowił, że pracownikom samodzielnych

publicznych zakładów opieki zdrowotnej przysługuje od dnia 1 stycznia 2001 r.

przyrost przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia, nie niższy niż 203 zł

miesięcznie, w przeliczeniu na pełny wymiar czasu pracy łącznie ze skutkami

wzrostu wszystkich składników wynagrodzenia, z zastrzeżeniem ust. 2 (ust. 1). W

dniu 31 stycznia 2002 r. strony podpisały aneks w sprawie zasad finansowania

świadczeń zdrowotnych wykonanych ponad ilości określone w umowie oraz

ostatecznego rozliczenia należności z tytułu realizacji świadczeń przysługujących

ubezpieczonym w M. Regionalnej Kasie Chorych w ramach powszechnego

ubezpieczenia zdrowotnego w zakresie lecznictwa zamkniętego w okresie od 1

stycznia do 31 grudnia 2001 r. W aneksie tym oświadczyły, że określona w nim

kwota, którą M. Regionalna Kasa Chorych zobowiązała się przekazać powodowi,

stanowi ostateczną kwotę należności z tytułu realizacji świadczeń w zakresie

lecznictwa zamkniętego i wyczerpuje wszelkie zobowiązania kasy chorych z tytułu

realizacji świadczeń w powyższym zakresie za okres od 1 stycznia do 31 grudnia

2001 r.

Sąd Okręgowy podkreślił, że powód dochodził kwoty objętej żądaniem

z powołaniem się na art. 3571 k.c. Rozważając możliwość zastosowania tego

przepisu w odniesieniu do kwoty 1 795 908,94 zł żądanej z tytułu kosztów

zwiększonego wynagrodzenia wypłaconego w 2001 r., Sąd Okręgowy stwierdził,

że przewidziana w nim klauzula rebus sic stantibus nie ma zastosowania do

świadczeń już spełnionych i umów w całości wykonanych. Nie ulega natomiast

wątpliwości, że umowa dotycząca 2001 r. została w całości wykonana, gdyż fakt

ten strony potwierdziły w aneksie. Rozważając z kolei możliwość zastosowania

przepisu art. 3571 k.c. w odniesieniu do kwoty 4 186 387 zł żądanej z tytułu kosztów

zwiększonego wynagrodzenia poniesionych w 2002 r., Sąd Okręgowy stwierdził,

że przy podpisywaniu umowy dotyczącej 2002 roku strony miały już świadomość

obowiązywania art. 4a u.n.s.k.p.p.w., wobec czego nie może być w ogóle mowy

o nadzwyczajnej zmianie stosunków. Poza tym zastosowanie art. 357 1 k.c. nie

byłoby możliwe – stwierdził Sąd Okręgowy – ze względu na szczególny status

pozwanego, który realizuje powszechny obowiązek ubezpieczenia zdrowotnego na

zasadach określonych w ustawie z dnia 23 stycznia 2003 r. o powszechnym

ubezpieczeniu w Narodowym Funduszu Zdrowia (Dz.U. Nr 45, poz. 391 ze zm.)

i podlega rygorom ustawy o finansach publicznych. Nie może zatem wydatkować

środków inaczej niż zgodnie z planem finansowym zrównoważonym w zakresie

wpływów i wydatków.

Apelację wniesioną przez powoda Sąd Apelacyjny oddalił wyrokiem z dnia

27 października 2004 r., stwierdzając, że w pełni aprobuje zarówno ustalenia

faktyczne Sądu pierwszej instancji, jak i ich ocenę prawną. Dodał, że, według

zgodnych poglądów doktryny, przez nadzwyczajną zmianę stosunków, o której

mowa w art. 3571 k.c., należy rozumieć taki stan rzeczy, który zdarza się rzadko,

jest niebywały i niezwykły. Muszą zatem zaistnieć okoliczności, których skutków

strony nie przewidywały w chwili zawierania umowy. W niniejszej sprawie natomiast

strony, w chwili podpisywania aneksu z dnia 31 stycznia 2002 r., w którym zgodnie

oświadczyły, że określona w nim kwota wyczerpuje wszelkie zobowiązania kasy

chorych za rok 2001, a także w chwili podpisywania umowy dotyczącej świadczeń

zdrowotnych w 2002 r. miały świadomość obowiązywania ustawy nowelizującej.

Skoro strony nie przewidywały obowiązku pokrycia przez kasę chorych

kosztów zwiększonego wynagrodzenia pracowników i skoro nie ma podstaw do

zastosowania przepisu art. 3571 k.c., należy odrzucić – stwierdził Sąd Apelacyjny –

próby poszukiwania podstawy roszczenia powoda w przepisach art. 744 w związku

z art. 750 k.c.

W kasacji od wyroku Sądu Apelacyjnego, opartej na obydwu podstawach

określonych w art. 3931 k.p.c., powód wnosił o jego uchylenie i przekazanie sprawy

do ponownego rozpoznania ewentualnie zmianę i orzeczenie po myśli żądania

pozwu. W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej wskazał na naruszenie art. 3571

k.c. przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, w ramach drugiej podniósł

natomiast zarzut obrazy art. 187 § 1 pkt 2 k.p.c. przez zaniechanie rozważenia

podstawy prawnej dochodzonego roszczenia. W uzasadnieniu kasacji skarżący

wskazał także na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 grudnia 2002 r.,

K 43/01 (OTK-A 2002, nr 7, poz. 96), dokonaną w nim wykładnię przepisu art. 4a

u.n.s.k.p.p.w. oraz wątpliwości co do zakresu jego regulacji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wskazując na naruszenie art. 187 § 1 pkt 2 k.p.c., skarżący zarzucił,

że Sądy Orzekające ograniczyły się do zanegowania zaproponowanej konstrukcji

prawnej, zaniechały natomiast poszukiwania we własnym zakresie podstawy

prawnej

dochodzonego

roszczenia,

mimo

że

–

zgodnie

z

powszechnie

obowiązującą zasadą da mihi factum, dabo tibi ius, wynikającą z nałożenia

na powoda

jedynie

obowiązku

przytoczenia

okoliczności

faktycznych

uzasadniających żądanie – konstrukcja podstawy prawnej rozstrzygnięcia należy

do sądu (zob. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 23 lutego 1999 r.,

I CKN 252/98, OSNC 1999, nr 9, poz. 152). Na powyższe zaniechanie Sądu

pierwszej instancji skarżący wskazywał w apelacji wniesionej od wyroku tego Sądu,

lecz zarzut ten nie został przez Sąd Apelacyjny rozważony.

Przystępując do rozważenia przedstawionej podstawy kasacyjnej, trzeba

zgodzić się z wywodami skarżącego, że ustawodawca nałożył na powoda

obowiązek

przytoczenia

w

pozwie

jedynie

okoliczności

faktycznych

uzasadniających żądanie, nie zaś – wskazania przepisów prawa materialnego,

mających stanowić podstawę prawną orzeczenia. Istota uchybienia Sądu

Apelacyjnego polegała jednak, według twierdzeń skarżącego, na nierozważeniu

zarzutów podniesionych przez niego w apelacji, w tym zarzutu dokonania oceny

stanu faktycznego sprawy jedynie przez pryzmat zaproponowanego w pozwie

przepisu art. 3571 k.c. Tak sformułowany zarzut mógłby wypełniać podstawę

kasacyjną określoną w art. 3931 pkt 2 k.p.c., gdyby skarżący wskazał na naruszenie

art. 378 § 1 k.p.c., z tego bowiem przepisu wynika nakaz rozważenia przez sąd

drugiej instancji wszystkich podniesionych w apelacji zarzutów i wniosków

(zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 sierpnia 2003 r., III CKN 392/01,

OSNC 2004, nr 10, poz. 161). Skoro skarżący powołał się jedynie na naruszenie

przepisu art. 187 § 1 pkt 2 k.p.c., którego Sąd Apelacyjny notabene nie stosował,

podstawa kasacyjna z art. 3931 pkt 2 k.p.c. nie może być uznana za

usprawiedliwioną.

Przechodząc do oceny trafności zarzutu naruszenia prawa materialnego,

trzeba w pierwszej kolejności ustosunkować się do podniesionej przez skarżącego

kwestii wykładni art. 4a u.s.n.k.p.p.w.

W uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 30 marca 2006 r., III CZP 130/05,

Sąd Najwyższy wyjaśnił, że art. 4a u.n.s.k.p.p.w. stanowi – w związku z art. 56 k.c.

– podstawę roszczenia samodzielnego publicznego zakładu opieki zdrowotnej

w stosunku do kasy chorych (Narodowego Funduszu Zdrowia) o zwrot kosztów

zwiększonego wynagrodzenia pracowników, jeżeli zakład ten, mimo prawidłowego

gospodarowania środkami uzyskanymi na podstawie umowy o udzielanie

świadczeń zdrowotnych, nie mógł tych kosztów pokryć w całości lub w części

(jeszcze

niepubl.).

W

uzasadnieniu

powołanej

uchwały

Sąd

Najwyższy

przypomniał, że niespójność systemowa ustawy nowelizującej oraz niedostatki

w określeniu zarówno podmiotu zobowiązanego do zwrotu przewidzianej podwyżki

wynagrodzeń, jak i podstawy prawnej tego zwrotu oraz jego zakresu stały się

przyczyną rozbieżności w orzecznictwie. Jako jedną z ewentualności rozpatrywano

możliwość zastosowania w odniesieniu do umów o udzielanie ubezpieczonym

świadczeń zdrowotnych obejmujących rok 2001 przepisu art. 357 1 k.c. Klauzula

rebus sic stantibus jest jednak – podkreślił Sąd Najwyższy – instytucją

o charakterze wyjątkowym, która, obok wystąpienia nadzwyczajnych zmian

powodujących określone skutki, wymaga, aby strony przy zawarciu umowy nie

przewidywały tych skutków. Jeżeli strony zawierały umowę w anormalnych

warunkach, licząc na ustabilizowanie stosunków w czasie wykonywania umowy,

a do oczekiwanego ustabilizowania stosunków nie doszło, nie można natomiast

powołać się na art. 3571 k.c., a w takich właśnie warunkach doszło do uchwalenia

ustawy nowelizującej.

Odwołanie się do żądania przez samodzielny publiczny zakład opieki

zdrowotnej

renegocjacji

umowy

o

udzielanie

ubezpieczonym

świadczeń

zdrowotnych i do możliwości oceny odmowy renegocjacji przez kasę chorych

w kategoriach nadużycia pozycji monopolistycznej spotykało się – zauważył Sąd

Najwyższy – z krytyką piśmiennictwa. Trafnie bowiem zauważono, że poniesienie

dodatkowego, nieprzewidzianego, obiektywnie uzasadnionego kosztu świadczeń

zdrowotnych, wynikającego z ustawowej podwyżki płac, nie może zależeć od woli

strony.

Powracając do art. 4a u.n.s.k.p.p.w., Sąd Najwyższy podkreślił, że, zgodnie

z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 grudnia 2002 r., K 43/01, przepis

ten,

rozumiany

jako

tworzący

współodpowiedzialność

systemu

finansów

publicznych za jego wykonanie, jest zgodny z art. 2, 7 i 32 Konstytucji. Wskazana

współodpowiedzialność została odniesiona do konstytucyjnych obowiązków władzy

publicznej w zakresie ochrony zdrowia, co oznacza, że publiczne środki, które są

lub powinny być przeznaczone na opiekę zdrowotną, mają zapewnić realizację

zobowiązań wynikających z analizowanego art. 4a. Kasy chorych, na których ciążył

obowiązek racjonalnego kształtowania odpłatności za usługi służby zdrowia,

będące podmiotami finansów publicznych, powinny więc – stwierdził Sąd

Najwyższy – w zakresie swych funkcji wykonywać postanowienia ustawy

nowelizującej. Jednakże z przyjętej w wyroku Trybunału Konstytucyjnego formuły

mówiącej jedynie o współodpowiedzialności, a nie o pełnej odpowiedzialności

systemu finansów publicznych za wykonanie art. 4a u.n.s.k.p.p.w. wynika,

że samodzielnym publicznym zakładom opieki zdrowotnej nie przysługuje

całkowita rekompensata kosztów podwyżki wynagrodzeń.

Sąd Najwyższy podkreślił, że przepis art. 56 k.c. nakazuje przy ocenie

skutków czynności prawnej uwzględniać przede wszystkim treść czynności

prawnej, a w następnej kolejności ustawę. Umowy o udzielanie ubezpieczonym

świadczeń zdrowotnych zawarte na lata 2001 i 2002 stanowiły – stwierdził Sąd

Najwyższy – w związku z art. 4a u.n.s.k.p.p.w. i art. 56 k.c. podstawę roszczeń

samodzielnych publicznych zakładów opieki zdrowotnej wobec Narodowego

Funduszu Zdrowia, jako następcy prawnego kas chorych, o zapłatę kwot

niezbędnych do pokrycia kosztów związanych z realizacją obowiązku wynikającego

z art. 4a u.n.s.k.p.p.w. Przyjęta wykładnia art. 4a u.n.s.k.p.p.w. pozwala zatem

samodzielnemu

publicznemu

zakładowi

opieki

zdrowotnej

dochodzić

kwot

niezbędnych do pokrycia kosztów wypłaconego pracownikom wynagrodzenia bez

konieczności

wykazywania

szkody

wynikłej

z

niewykonania

zobowiązania

w terminie przez kasę chorych. Wykładnia ta wyklucza zarazem – podkreślił Sąd

Najwyższy – dochodzenie przez samodzielne publiczne zakłady opieki zdrowotnej

powództw uzasadnionych bezpodstawnym wzbogaceniem, niedopuszczalny jest

bowiem zbieg roszczenia z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia z roszczeniem

o wykonanie umowy.

Artykuł

4a

u.n.s.k.p.p.w.,

podwyższając

wynagrodzenie

pracowników

samodzielnych publicznych zakładów opieki zdrowotnej, nie podważył jednak samej

zasady samodzielności finansowej tych zakładów, ani nie przewidział obowiązku

pełnej rekompensaty tej podwyżki przez kasy chorych, których następcą prawnym

jest Narodowy Fundusz Zdrowia. W myśl wyrażonej w art. 6 k.c. reguły rozkładu

ciężaru dowodu, samodzielny publiczny zakład opieki zdrowotnej, dochodzący –

na podstawie umowy o udzielenie ubezpieczonym świadczeń zdrowotnych,

w związku z art. 4a u.n.s.k.p.p.w. i art. 56 k.c. – roszczenia o zapłatę kwoty

niezbędnej do pokrycia kosztów realizacji obowiązku wynikającego z art. 4a

u.n.s.k.p.p.w. powinien wykazać, że mimo podjęcia wszelkich dostępnych działań

organizacyjnych i finansowych nie był w stanie pokryć tych kosztów w całości

ze środków znajdujących się w jego dyspozycji.

Skład orzekający Sądu Najwyższego podziela stanowisko wyrażone

w przedstawionej uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia

30 marca 2006 r., III CZP 130/05, oraz argumentację przytoczoną dla jego

uzasadnienia. Zgodnie z tym stanowiskiem, artykuł 4a u.s.n.k.p.p.w. w związku

z art. 56 k.c. stanowił natomiast podstawę roszczenia samodzielnego publicznego

zakładu opieki zdrowotnej o zwrot kosztów zwiększonego wynagrodzenia

pracowników.

Skoro Sąd Apelacyjny wyszedł z odmiennych założeń i w związku z tym nie

ocenił zasadności żądania skarżącego w świetle przedstawionej wykładni art. 4a

u.n.s.k.p.p.w., konieczne stało się uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania (art. 39313 § 1 oraz art. 108 § 2 w związku z art.

39319 k.p.c. i art. 3 ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks

postępowania cywilnego oraz ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych,

Dz.U. Nr 13, poz. 98).

jz