III CK 178/04 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CK 178/04

POSTANOWIENIE

Dnia 14 stycznia 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Iwona Koper (przewodniczący)

SSN Zbigniew Kwaśniewski

SSN Kazimierz Zawada (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku Hurtowni - "Z.(...)" sp. j. w M.

przy uczestnictwie W. Ś.

o wpis,

po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu niejawnym w dniu 14 stycznia 2005 r.,

kasacji wnioskodawcy od postanowienia Sądu Okręgowego w K. z dnia 25 listopada

2003 r., sygn. akt II Ca (…),

oddala kasację i zasądza od wnioskodawcy na rzecz uczestnika kwotę 120 (sto

dwadzieścia) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia 25 listopada 2003 r. oddalił apelację

wnioskodawcy, Hurtowni Z.(...) – Spółki Jawnej w M., od postanowienia Sądu

Rejonowego w M. z 8 września 2003 r., oddalającego wniosek o wpis wnioskodawcy

jako właściciela w dziale II księgi wieczystej nr (…) w miejsce J. M., K. P., J. P., J. M.

i W. Ś. – wspólników spółki cywilnej, którzy prowadzili działalność gospodarczą pod

nazwą Hurtownia Z.(...).

Nieruchomość, dla której prowadzona jest księga wieczysta nr (…), została

nabyta przez wymienionych wspólników spółki cywilnej. W piśmie z 1 lutego 2003 r. W.

Ś. oświadczył, że występuje ze spółki cywilnej w trybie art. 869 § 2 k.c. Spółka cywilna,

o którą chodzi w sprawie, uległa po wystąpieniu W. Ś. przekształceniu na podstawie art.

26 § 4 k.s.h. w pierwotnym brzmieniu w spółkę jawną, będącą wnioskodawcą w

niniejszej sprawie; postanowienie o wpisie wnioskodawcy do Krajowego Rejestru

Sądowego zapadło 18 czerwca 2003 r.

Jako podstawa żądanego w sprawie wpisu powołane zostało samo to ostatnio

wymienione postanowienie.

W ocenie Sądu Okręgowego, nie ulega wątpliwości, że spółki jawne, które

powstawały z przekształcenia spółki cywilnej na podstawie art. 26 § 4 k.s.h. w

pierwotnym brzmieniu, stawały się z chwilą wpisu do rejestru podmiotami wszystkich w

zasadzie praw i obowiązków wspólników spółki cywilnej. Niemniej, skoro w niniejszej

sprawie wspólnikom spółki cywilnej przysługiwała współwłasność łączna nieruchomości,

a przy żądaniu wpisu wnioskodawcy do księgi wieczystej w miejsce ujawnionych

wspólników spółki cywilnej nie przedstawiono sporządzonego w formie aktu notarialnego

dokumentu

przeniesienia

własności

nieruchomości,

to

odmowa

dokonania

wnioskowanego wpisu była uzasadniona.

W skardze kasacyjnej wnioskodawca zarzucił Sądowi Okręgowemu naruszenie

art. 871 k.c., art. 26 § 4 w pierwotnym brzmieniu i art. 553 § 1 k.s.h. oraz art. 626 2 § 3

k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Istotne znaczenie w sprawie miało określenie konsekwencji wystąpienia

wspólnika ze spółki cywilnej w drodze unormowanego w art. 869 k.c. wypowiedzenia

udziału dla przynależności własności nieruchomości wchodzącej w skład wspólnego

majątku wspólników.

Sąd Okręgowy w ślad za Sądem Rejonowym przychylił się do zapatrywania

uczestnika, że wspólnik na skutek samego pisemnego wypowiedzenia udziału nie

przestaje być współwłaścicielem nieruchomości wchodzącej w skład wspólnego majątku

wspólników. Do tego, aby utracił on ten status, i współwłaścicielami nieruchomości stali

się wyłącznie pozostali wspólnicy nieodzowne jest zawarcie przez zainteresowanych

stosownej umowy w formie aktu notarialnego. Według uczestnika, złożone przez niego

w formie pisemnej oświadczenie o wypowiedzeniu udziału w spółce wywarło w

odniesieniu do wspólnej nieruchomości tylko ten skutek, że spowodowało ustanie

współwłasności łącznej tej nieruchomości w relacji pomiędzy nim a osobami, które

pozostały wspólnikami. Uczestnik ze względu na treść art. 871 k.c. powinien wprawdzie

przenieść

nabyty

z

chwilą

wystąpienia

ze

spółki

udział

we

współwłasności

nieruchomości na osoby, które pozostały wspólnikami, ale to wymagało zawarcia

umowy w formie aktu notarialnego, a do zawarcia takiej umowy nie doszło.

Zdaniem

natomiast

skarżącego,

powyższe

zapatrywanie

pozostaje

w

sprzeczności z art. 871 k.c. Nieruchomość, której dotyczy wniosek, nie była

przedmiotem wkładu uczestnika, polegającego na oddaniu jej spółce do używania, lecz

została nabyta przez wspólników od osoby trzeciej w czasie trwania spółki. W związku z

tym, uczestnik po skutecznym wystąpieniu ze spółki przestał być także podmiotem

własności wspólnej nieruchomości i mógł się, zgodnie z art. 871 § 2 k.c., domagać, obok

równowartości wkładu (art. 871 § 1 k.c.), tylko wypłaty w pieniądzu takiej części wartości

wspólnego majątku pozostałego po odliczeniu wartości wkładów wszystkich wspólników,

jaka odpowiada stosunkowi, w którym uczestniczył on w zyskach spółki.

Przedstawioną kontrowersję należało rozstrzygnąć na korzyść skarżącego. Nie

ulega wątpliwości, że co do zasady do nabycia nieruchomości przez wspólników spółki

cywilnej konieczne jest zawarcie pod rygorem nieważności w formie aktu notarialnego

umowy przeniesienia własności nieruchomości (art. 155 § 1 i art. 158 w związku z art.

73 § 2 k.c.). Dotyczy to nie tylko nabycia własności nieruchomości przez wspólników od

osoby trzeciej, ale i jako wkładu od wspólnika (art. 862 k.c.); jeżeli zatem umowa spółki

cywilnej przewidująca obowiązek wniesienia wkładu w postaci własności nieruchomości

nie została zawarta w formie aktu notarialnego, konieczne jest w celu przeniesienia

własności nieruchomości na wspólników zawarcie odrębnej umowy w takiej właśnie

formie. Mające zwolenników także w piśmiennictwie, zapatrywanie wyrażone w

zaskarżonym postanowieniu opiera się na odpowiednim stosowaniu wskazanych wyżej

założeń, dotyczących nabycia nieruchomości, w przypadku wypowiedzenia udziału

przez wspólnika, w odniesieniu do wspólnej nieruchomości wspólników. Do takiego ich

zastosowania nie ma jednak w tym przypadku podstaw. Unormowane w art. 869 k.c.

wypowiedzenie udziału przez wspólnika jest sposobem wystąpienia przez niego ze

spółki, czyli zakończenia łączącego go z pozostałymi wspólnikami stosunku prawnego

wynikającego z umowy spółki. Przewidzianym w art. 871 k.c., a więc następującym z

mocy ustawy (art. 56 k.c.) skutkiem wypowiedzenie swego udziału przez wspólnika jest

utrata przez niego wszelkich praw objętych majątkiem wspólnym wspólników, a więc np.

pozycji współwłaściciela lub współwierzyciela co do należącej łącznie do wspólników

własności oraz wierzytelności. Według art. 871 k.c., występującemu wspólnikowi zwraca

się w naturze jedynie rzeczy wniesione do spółki do używania, poza tym wypłaca się mu

w pieniądzu – jak już była o tym mowa – wartość wkładu oraz taką część wartości

wspólnego majątku pozostałego po odliczeniu wartości wkładów wszystkich wspólników,

jaka odpowiada stosunkowi, w którym uczestniczył on w zyskach spółki (w literaturze

przedmiotu tak przede wszystkim S. Grzybowski, w: System prawa cywilnego, t. III. cz.

2, Prawo zobowiązań – część szczegółowa, Wrocław 1976, s. 832). Skutek w postaci

utraty przez występującego wspólnika praw objętych majątkiem wspólnym nie został w

art. 871 k.c. – należy raz jeszcze podkreślić – uzależniony od rodzaju prawa wspólnego,

w szczególności od tego, czy prawem tym jest własność nieruchomości czy też inne

prawo,

lecz

dotyczy

wszelkich

praw

wspólnych,

a

zatem

i

współwłasności

nieruchomości. Nie został on także uzależniony ani w ogóle, ani w odniesieniu do

niektórych tylko praw wspólnych od złożenia przez wspólnika oświadczenia o

wypowiedzeniu udziału w określonej formie (art. 74 § 1 zdanie drugie k.c.). Jedynie dla

celów dowodowych, jeżeli zgodnie z art. 860 § 2 k.c. umowa spółki została stwierdzona

pismem, powinno ono być złożone w formie pisemnej (art. 77 w związku z art. 74 k.c.).

Wbrew temu, co sugeruje zapatrywanie, które znalazło wyraz w zaskarżonym

postanowieniu, do oświadczenia wspólnika o wypowiedzeniu udziału, gdy w skład

majątku wspólnego wspólników wchodzi własność nieruchomości, nie mogą mieć

zastosowania przepisy o formie przeniesienia własności nieruchomości. Uzależnienie

przewidzianego w art. 871 k.c. skutku wystąpienia ze spółki w odniesieniu do

współwłasności

nieruchomości

od

zachowania

dla

oświadczenia

wspólnika

o

wypowiedzeniu udziału formy wymaganej dla przeniesienia własności nieruchomości

oznaczałoby rozpatrywanie tego skutku w istocie w kategoriach przeniesienia własności

nieruchomości (udziału we współwłasności nieruchomości). Należy jednak odróżnić

omawiany skutek od przeniesienia własności nieruchomości (udziału we współwłasności

nieruchomości). Skutek ten jest – jak wynika z dotychczasowych uwag - następstwem

jednostronnej czynności prawnej wspólnika kładącej kres jego udziałowi w spółce,

występuje w razie dokonania tej czynności z mocy samego prawa. Przeniesienie

własności nieruchomości (udziału we współwłasności nieruchomości) jest natomiast

przejściem tego prawa z właściciela na nabywcę na podstawie zawartej przez nich,

poddanej określonemu reżimowi prawnemu umowy. Przedstawione wyżej rozwiązanie,

zawarte w art. 871 k.c., uwzględnia przy tym interesy wszystkich kontrahentów. Jako

mające charakter dyspozytywny jest dostosowane do sytuacji typowych. Swe

szczególne interesy, np. w danym przypadku łączące się z wchodzącą w skład majątku

wspólnego nieruchomością, wspólnicy mogą uwzględnić ustanawiając w umowie spółki

lub w uchwale odmienne reguły rozliczeń związanych z wystąpieniem jednego z nich ze

spółki.

Kwestia formy szczególnej oświadczenia wspólnika o wypowiedzeniu swego

udziału wymaganej dla dokonania na podstawie tego oświadczenia wpisu jako

właścicieli w księdze wieczystej prowadzonej dla wspólnej nieruchomości pozostałych

wspólników w miejsce dotychczasowych zostanie omówiona w końcowej części

uzasadnienia.

Zdaniem skarżącego, jeżeli na skutek wystąpienia ze spółki uczestnik przestał

być współwłaścicielem objętej wnioskiem nieruchomości i jej współwłaścicielami stali się

jedynie pozostali wspólnicy, to konsekwentnie należy przyjąć, że własność tej

nieruchomości z chwilą przekształcenia się spółki cywilnej z ich udziałem na podstawie

art. 26 § 4 k.s.h. w pierwotnym brzmieniu w spółkę jawną przypadła nowo powstałej

spółce jawnej. Wniosek taki wynika z art. 553 § 1 k.s.h., który powinien mieć

zastosowanie także do przekształcenia spółki cywilnej w spółkę jawną na podstawie art.

26 § 4 k.s.h. w pierwotnym brzmieniu. Wystarczającą podstawą wpisu w księdze

wieczystej spółki jawnej jako właściciela nieruchomości w miejsce wspólników spółki

cywilnej jest postanowienie sądu o wpisie spółki jawnej do Krajowego Rejestru

Sądowego.

Z twierdzeniami skargi kasacyjnej, że spółki jawne powstałe w trybie art. 26 § 4

k.s.h. w pierwotnym brzmieniu stawały się podmiotami ogółu praw i obowiązków

wspólników spółek cywilnych ulegających przekształceniu, należy się zgodzić. Po

nowelizacji kodeksu spółek handlowych, która weszła w życie 15 stycznia 2004 r., nie

ulega wątpliwości, że spółce jawnej powstałej w wyniku przekształcenia się spółki

cywilnej w trybie art. 26 § 4 k.s.h. przysługują wszystkie wspólne prawa i obowiązki

wspólników spółki cywilnej. Wynika to wyraźnie z art. 26 § 5 k.s.h. Pierwotna regulacja

była w tym względzie mniej precyzyjna, co dało podstawę do wyrażania także

zapatrywania kwestionującego stanie się przez spółkę jawną z chwilą wpisu do rejestru

podmiotem wszystkich wspólnych praw i obowiązków wspólników spółki cywilnej (zob.

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 23 czerwca 2004 r., V CZ 53/04, Biul. SN

2004, nr 11, s. 11). Zapatrywania tego nie sposób jednak zaakceptować. Oznaczałoby

ono uzależnienie nabycia przez spółkę jawną praw i obowiązków wspólników spółki

cywilnej

od

spełnienia

przesłanek

przewidzianych

w

przepisach

o

przelewie

wierzytelności i przejęciu długu, a to podważałoby całkowicie sens art. 26 ust. 4 k.s.h.

Przepis ten mógł mieć praktyczne znaczenie tylko przy założeniu, że spółce jawnej –

analogicznie do rozwiązania przyjętego w art. 553 § 1 k.s.h. - przysługują wszystkie

wspólne prawa i obowiązki wspólników spółki cywilnej już z chwilą samego wpisu spółki

jawnej do rejestru. Obecnie kwestię należy uznać za jednoznacznie rozstrzygniętą w

tym kierunku przez art. 26 ust. 5 k.s.h. także co do spółek jawnych powstałych na

postawie art. 26 ust. 4 k.s.h. w pierwotnym brzmieniu. Nowelizacja art. 26 k.s.h. w

poruszanym zakresie, która weszła w życie w dniu 15 stycznia 2004 r., usunęła

wątpliwości, jakie rodziła interpretacja tego artykułu w pierwotnym brzmieniu, stanowiła

więc niejako jego autentyczną wykładnię, a co do tego rodzaju przepisów

nowelizujących przyjmuje się zarówno w doktrynie, jak orzecznictwie (por. uchwała

Sądu Najwyższego z dnia 11 września 2003 r., III CZP 52/03, OSNC 2004, nr 11, poz.

169), że mają one zastosowanie z mocą wsteczną.

Na

aprobatę

zasługuje

również twierdzenie

skargi kasacyjnej uznające

postanowienie sądu o wpisie spółki jawnej do Krajowego Rejestru Sądowego za

wystarczającą podstawę wpisu tej spółki w księdze wieczystej jako właściciela

nieruchomości w miejsce wspólników przekształconej spółki cywilnej (art. 31 in fine

u.k.w.h.). Oprócz tego, taką podstawą mógłby być odpis z Krajowego Rejestru

Sądowego, zgodnie bowiem z art. 4 ust. 3 ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym

Rejestrze Sądowym (jedn. tekst: Dz. U. z 2001 nr 17, poz. 209 ze zm.), odpisy z

wymienionego rejestru mają moc dokumentów wydawanych przez sąd.

W ostatecznym jednak rezultacie zaskarżone postanowienie odpowiada prawu.

Według art. 34 u.k.w.h., do ujawnienia w księdze wieczystej właściciela nieodzowne jest

wykazanie następstwa prawnego po osobie wpisanej jako właściciel odpowiednimi

dokumentami.

W

niniejszej

sprawie

konieczne

więc

było

wykazanie

przez

wnioskodawcę odpowiednimi dokumentami, po pierwsze, następstwa wspólników spółki

cywilnej w osobach J. M., K. P., J. P. i J. M. po wspólnikach spółki cywilnej w osobach J.

M., K. P., J. P., J. M. i W. Ś. oraz, po drugie, swego następstwa po wspólnikach spółki

cywilnej w osobach J. M., K. P., J. P. i J. M. Zgodnie z art. 31 ust. 1 u.k.w.h., jeżeli

przepisy szczególne nie przewidują innej formy dokumentu, wpis w księdze wieczystej

może być dokonany na podstawie dokumentu z podpisem notarialnie poświadczonym.

Wniosek wszczynający postępowanie w niniejszej sprawie nie czynił zadość

przytoczonemu przepisowi w odniesieniu do następstwa wspólników spółki cywilnej w

osobach J. M., K. P., J. P. i J. M. po wspólnikach spółki cywilnej w osobach J. M., K. P.,

J. P., J. M. i W. Ś.. To następstwo nie zostało wykazane żadnym dokumentem

dołączonym do wniosku, a gdyby nawet do wniosku zostało dołączone pisemne

oświadczenie uczestnika o wypowiedzeniu swego udziału w spółce cywilnej, nie byłby to

dokument z podpisem notarialnie poświadczonym. W rezultacie, podniesiony w skardze

kasacyjnej zarzut naruszenia art. 6262 § 3 k.p.c. jest chybiony (zob. art. 6269 k.p.c.).

Jakkolwiek więc przepisy ustawy nie wymagają dla oświadczenia wspólnika

spółki cywilnej o wypowiedzeniu swego udziału formy szczególnej ani pod rygorem

nieważności, ani dla wywołania skutku przewidzianego w art. 871 k.c., to jednak dla

zapewnienia możliwości wpisu w księdze wieczystej zmiany właściciela nieruchomości

wynikłej z tego oświadczenia niezbędne jest, w świetle art. 31 ust. 1 u.k.w.h.,

zachowanie dla niego formy pisemnej z notarialnym poświadczeniem podpisu

(szczególny przypadek formy ad eventum).

Niezgodność rzeczywistego stanu prawnego nieruchomości ze stanem prawnym

ujawnionym w księdze wieczystej, wynikła z niemożności dokonania w księdze

wieczystej wpisu na podstawie oświadczenia wspólnika o wypowiedzeniu swego udziału

w spółce cywilnej dokonanego bez zachowania formy pisemnej z notarialnym

poświadczeniem podpisu, może być usunięta w drodze powództwa, o którym mowa w

art. 10 u.k.w.h.

Z przedstawionych przyczyn Sąd Najwyższy na podstawie art. 393 12 w związku z

art. 13 § 2 i art. 520 § 2 orzekł jak w sentencji.