Notarized withdrawal declaration required for real estate owner change after civil company dissolution.

Postanowienie z dnia 14 stycznia 2005 r., III CK 177/04

Do dokonania wpisu w księdze wieczystej zmiany właściciela

nieruchomości, wynikającej z oświadczenia właściciela o wystąpieniu ze

spółki cywilnej, niezbędne jest zachowanie formy pisemnej tego oświadczenia

z podpisem notarialnie poświadczonym (art. 31 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca

1982 r. o księgach wieczystych i hipotece, jedn. tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 124,

poz. 1361 ze zm.).

Sędzia SN Iwona Koper (przewodniczący)

Sędzia SN Zbigniew Kwaśniewski

Sędzia SN Kazimierz Zawada (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Hurtowni Lodów i Mrożonek "Z." Józef

M., Krystyna P., Julian P. i Jolanta M., sp.j. w M. przy uczestnictwie Wojciecha Ś. o

wpis, po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu niejawnym w dniu 14

stycznia 2005 r. kasacji wnioskodawcy od postanowienia Sądu Okręgowego w

Krakowie z dnia 25 listopada 2003 r.

oddalił kasację i zasądził od wnioskodawcy na rzecz uczestnika kwotę 120 zł

tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia 25 listopada 2003 r. oddalił apelację

wnioskodawcy Hurtowni Lodów i Mrożonek "Z." Józef M., Krystyna P., Julian P. i

Jolanta M., spółki jawnej w M., od postanowienia Sądu Rejonowego w Myślenicach

z dnia 8 września 2003 r., oddalającego wniosek o wpis wnioskodawcy jako

właściciela w dziale II księgi wieczystej nr (...) w miejsce Józefa M., Krystyny P.,

Juliana P., Jolanty M. i Wojciecha Ś. – wspólników spółki cywilnej, którzy prowadzili

działalność gospodarczą pod nazwą Hurtownia Lodów i Mrożonek "Z."

Nieruchomość, dla której prowadzona jest księga wieczysta nr (...), została

nabyta przez wymienionych wspólników spółki cywilnej. W piśmie z dnia 1 lutego

2003 r. Wojciech Ś. oświadczył, że występuje ze spółki cywilnej w trybie art. 869 § 2

k.c., spółka cywilna, o którą chodzi w sprawie, uległa po wystąpieniu Wojciecha Ś.

przekształceniu na podstawie art. 26 § 4 k.s.h. w pierwotnym brzmieniu w spółkę

jawną, będącą wnioskodawcą w niniejszej sprawie, postanowienie o wpisie

wnioskodawcy do Krajowego Rejestru Sądowego z dnia 18 czerwca 2003 r. zostało

powołane jako podstawa żądanego wpisu.

W ocenie Sądu Okręgowego, nie ulega wątpliwości, że spółki jawne, które

powstawały w wyniku przekształcenia spółki cywilnej na podstawie art. 26 § 4 k.s.h.

w pierwotnym brzmieniu, stawały się z chwilą wpisu do rejestru podmiotami

wszystkich w zasadzie praw i obowiązków wspólników spółki cywilnej. Niemniej,

skoro w niniejszej sprawie wspólnikom spółki cywilnej przysługiwała współwłasność

łączna nieruchomości, a przy żądaniu wpisu wnioskodawcy do księgi wieczystej w

miejsce ujawnionych wspólników spółki cywilnej nie przedstawiono sporządzonego

w formie aktu notarialnego dokumentu przeniesienia własności nieruchomości, to

odmowa dokonania wnioskowanego wpisu była uzasadniona.

W skardze kasacyjnej wnioskodawca zarzucił Sądowi Okręgowemu

naruszenie art. 871 k.c., art. 26 § 4 w pierwotnym brzmieniu i art. 553 § 1 k.s.h. oraz

art. 6262 § 3 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sąd Okręgowy w ślad za Sądem Rejonowym przychylił się do zapatrywania

uczestnika, że wspólnik na skutek samego pisemnego wypowiedzenia udziału na

podstawie art. 869 k.c. nie przestaje być współwłaścicielem nieruchomości

wchodzącej w skład wspólnego majątku wspólników. Do tego, aby utracił on ten

status i współwłaścicielami nieruchomości stali się wyłącznie pozostali wspólnicy

nieodzowne jest zawarcie przez zainteresowanych stosownej umowy w formie aktu

notarialnego. Według uczestnika, złożone przez niego w formie pisemnej

oświadczenie o wypowiedzeniu udziału w spółce wywarło w odniesieniu do

wspólnej nieruchomości tylko ten skutek, że spowodowało ustanie współwłasności

łącznej tej nieruchomości w relacji pomiędzy nim a osobami, które pozostały

wspólnikami. Uczestnik ze względu na treść art. 871 k.c. powinien wprawdzie

przenieść nabyty z chwilą wystąpienia ze spółki udział we współwłasności

nieruchomości na osoby, które pozostały wspólnikami, ale wymagało to zawarcia

umowy w formie aktu notarialnego, a do zawarcia takiej umowy nie doszło.

Zdaniem skarżącego, powyższe zapatrywanie pozostaje w sprzeczności z art.

871 k.c. Nieruchomość, której dotyczy wniosek, nie była przedmiotem wkładu

uczestnika, polegającego na oddaniu jej spółce do używania, lecz została nabyta

przez wspólników od osoby trzeciej w czasie trwania spółki. W związku z tym

uczestnik po skutecznym wystąpieniu ze spółki przestał być także podmiotem

własności wspólnej nieruchomości i mógł się, zgodnie z art. 871 § 2 k.c., domagać,

obok równowartości wkładu (art. 871 § 1 k.c.), tylko wypłaty w pieniądzu takiej

części wartości wspólnego majątku pozostałego po odliczeniu wartości wkładów

wszystkich wspólników, jaka odpowiada stosunkowi, w którym uczestniczył w

zyskach spółki.

Nie ulega wątpliwości, że do nabycia nieruchomości przez wspólników spółki

cywilnej konieczne jest – co do zasady – zawarcie pod rygorem nieważności w

formie aktu notarialnego umowy przeniesienia własności nieruchomości (art. 155 §

1 i art. 158 w związku z art. 73 § 2 k.c.). Dotyczy to nie tylko nabycia własności

nieruchomości przez wspólników od osoby trzeciej, ale i jako wkładu wspólnika (art.

862 k.c.). Jeżeli zatem umowa spółki cywilnej przewidująca obowiązek wniesienia

wkładu w postaci własności nieruchomości nie została zawarta w formie aktu

notarialnego, konieczne jest w celu przeniesienia własności nieruchomości na

wspólników zawarcie odrębnej umowy w takiej właśnie formie. Zapatrywanie

wyrażone w zaskarżonym postanowieniu, mające zwolenników także w

piśmiennictwie, opiera się na odpowiednim stosowaniu wskazanych wyżej założeń,

dotyczących nabycia nieruchomości, w przypadku wypowiedzenia udziału przez

wspólnika, w odniesieniu do wspólnej nieruchomości wspólników. Do takiego ich

zastosowania nie ma jednak w tym przypadku podstaw.

Wypowiedzenie udziału przez wspólnika unormowane w art. 869 k.c. jest

sposobem wystąpienia przez niego ze spółki, czyli zakończenia łączącego go z

pozostałymi wspólnikami stosunku prawnego wynikającego z umowy spółki.

Przewidzianym w art. 871 k.c., a więc następującym z mocy ustawy (art. 56 k.c.)

skutkiem wypowiedzenie swego udziału przez wspólnika jest utrata przez niego

wszelkich praw objętych majątkiem wspólnym wspólników, a więc np. pozycji

współwłaściciela i współwierzyciela co do należących łącznie do wspólników rzeczy

oraz wierzytelności. Według art. 871 k.c., występującemu wspólnikowi zwraca się w

naturze jedynie rzeczy wniesione do spółki do używania, poza tym wypłaca się mu

w pieniądzu wartość wkładu oraz taką część wartości wspólnego majątku

pozostałego po odliczeniu wartości wkładów wszystkich wspólników, jaka

odpowiada stosunkowi, w którym uczestniczył on w zyskach spółki. Skutek w

postaci utraty przez występującego wspólnika praw objętych majątkiem wspólnym

nie został w art. 871 k.c. uzależniony od rodzaju prawa wspólnego, w szczególności

od tego, czy prawem tym jest własność nieruchomości czy też inne prawo, lecz

dotyczy wszelkich praw wspólnych, a zatem i współwłasności nieruchomości. Nie

został on także uzależniony ani w ogóle, ani w odniesieniu do niektórych tylko praw

wspólnych od złożenia przez wspólnika oświadczenia o wypowiedzeniu udziału w

określonej formie (art. 74 § 1 zdanie drugie k.c.). Jedynie dla celów dowodowych,

jeżeli zgodnie z art. 860 § 2 k.c. umowa spółki została stwierdzona pismem,

powinno ono być złożone w formie pisemnej (art. 77 w związku z art. 74 k.c.).

Wbrew temu, co sugeruje zapatrywanie, które znalazło wyraz w zaskarżonym

postanowieniu, do oświadczenia wspólnika o wypowiedzeniu udziału, gdy w skład

majątku wspólnego wspólników wchodzi własność nieruchomości, nie mogą mieć

zastosowania przepisy o formie przeniesienia własności nieruchomości.

Uzależnienie przewidzianego w art. 871 k.c. skutku wystąpienia ze spółki w

odniesieniu do współwłasności nieruchomości od zachowania dla oświadczenia

wspólnika o wypowiedzeniu udziału formy wymaganej dla przeniesienia własności

nieruchomości oznaczałoby rozpatrywanie tego skutku w istocie w kategoriach

przeniesienia własności nieruchomości (udziału we współwłasności nieruchomości).

Należy jednak odróżnić omawiany skutek od przeniesienia własności nieruchomości

(udziału we współwłasności nieruchomości). Skutek ten jest – jak wynika z

dotychczasowych uwag – następstwem jednostronnej czynności prawnej wspólnika

kładącej kres jego udziałowi w spółce, w razie dokonania tej czynności występuje z

mocy samego prawa. Przeniesienie własności nieruchomości (udziału we

współwłasności nieruchomości) jest natomiast przejściem tego prawa z właściciela

na nabywcę na podstawie zawartej przez nich, poddanej określonemu reżimowi

prawnemu umowy. Przedstawione wyżej rozwiązanie, zawarte w art. 871 k.c.,

uwzględnia przy tym interesy wszystkich kontrahentów, jako mające charakter

dyspozytywny jest dostosowane do sytuacji typowych. Swe szczególne interesy, np.

łączące się z wchodzącą w skład majątku wspólnego nieruchomością, wspólnicy

mogą uwzględnić, ustanawiając w umowie spółki lub w uchwale odmienne reguły

rozliczeń związanych z wystąpieniem jednego z nich ze spółki. (...)

Zdaniem skarżącego, jeżeli na skutek wystąpienia ze spółki uczestnik przestał

być współwłaścicielem objętej wnioskiem nieruchomości i jej współwłaścicielami

stali się jedynie pozostali wspólnicy, to konsekwentnie należy przyjąć, że własność

tej nieruchomości z chwilą przekształcenia się spółki cywilnej z ich udziałem na

podstawie art. 26 § 4 k.s.h. w pierwotnym brzmieniu w spółkę jawną przypadła

nowo powstałej spółce jawnej. Wniosek taki wynika z art. 553 § 1 k.s.h., który

powinien mieć zastosowanie także do przekształcenia spółki cywilnej w spółkę

jawną na podstawie art. 26 § 4 k.s.h. w pierwotnym brzmieniu. Wystarczającą

podstawą wpisu w księdze wieczystej spółki jawnej jako właściciela nieruchomości

w miejsce wspólników spółki cywilnej jest postanowienie sądu o wpisie spółki jawnej

do Krajowego Rejestru Sądowego.

Z twierdzeniami skargi kasacyjnej, że spółki jawne powstałe na podstawie art.

26 § 4 k.s.h. w pierwotnym brzmieniu stawały się podmiotami ogółu praw i

obowiązków wspólników spółek cywilnych ulegających przekształceniu, należy się

zgodzić. Po nowelizacji kodeksu spółek handlowych, która weszła w życie dnia 15

stycznia 2004 r., nie ulega wątpliwości, że spółce jawnej powstałej w wyniku

przekształcenia się spółki cywilnej na podstawie art. 26 § 4 k.s.h. przysługują

wszystkie wspólne prawa i obowiązki wspólników spółki cywilnej. Wynika to

wyraźnie z art. 26 § 5 k.s.h. Pierwotna regulacja była w tym względzie mniej

precyzyjna, co dało podstawę do wyrażania także zapatrywania kwestionującego

stanie się przez spółkę jawną z chwilą wpisu do rejestru podmiotem wszystkich

wspólnych praw i obowiązków wspólników spółki cywilnej (zob. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 23 czerwca 2004 r., V CZ 53/04, "Biuletyn SN" 2004, nr 11,

s. 11).

Zapatrywania tego nie można zaakceptować, gdyż oznaczałoby ono

uzależnienie nabycia przez spółkę jawną praw i obowiązków wspólników spółki

cywilnej od spełnienia przesłanek przewidzianych w przepisach o przelewie

wierzytelności i przejęciu długu, a to podważałoby sens art. 26 § 4 k.s.h. Przepis ten

mógł mieć praktyczne znaczenie tylko przy założeniu, że spółce jawnej –

analogicznie do rozwiązania przyjętego w art. 553 § 1 k.s.h. – przysługują wszystkie

wspólne prawa i obowiązki wspólników spółki cywilnej już z chwilą samego wpisu

spółki jawnej do rejestru. Obecnie kwestię należy uznać za jednoznacznie

rozstrzygniętą w tym kierunku przez art. 26 § 5 k.s.h. także co do spółek jawnych

powstałych na postawie art. 26 § 4 k.s.h. w pierwotnym brzmieniu. Nowelizacja art.

26 k.s.h. w poruszanym zakresie, która weszła w życie w dniu 15 stycznia 2004 r.,

usunęła wątpliwości, jakie rodziła interpretacja tego artykułu w pierwotnym

brzmieniu, stanowiła więc niejako jego autentyczną wykładnię, a co do tego rodzaju

przepisów nowelizujących przyjmuje się zarówno w doktrynie, jak orzecznictwie, że

mają one zastosowanie z mocą wsteczną (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia

11 września 2003 r., III CZP 52/03, OSNC 2004, nr 11, poz. 169).

Na aprobatę zasługuje również twierdzenie skargi kasacyjnej uznające

postanowienie sądu o wpisie spółki jawnej do Krajowego Rejestru Sądowego za

wystarczającą podstawę wpisu tej spółki w księdze wieczystej jako właściciela

nieruchomości w miejsce wspólników przekształconej spółki cywilnej (art. 31 in fine

ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece, jedn. tekst: Dz.U. z

2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze zm. – dalej: "u.k.w.h."). Oprócz tego, taką podstawą

mógłby być odpis z Krajowego Rejestru Sądowego, zgodnie bowiem z art. 4 ust. 3

ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym (jedn. tekst:

Dz.U. z 2001 r. Nr 17, poz. 209 ze zm.), odpisy z wymienionego rejestru mają moc

dokumentów wydawanych przez sąd.

W rezultacie zaskarżone postanowienie odpowiada jednak prawu. Według art.

34 u.k.w.h., do ujawnienia w księdze wieczystej właściciela nieodzowne jest

wykazanie odpowiednimi dokumentami następstwa prawnego po osobie wpisanej

jako właściciel. W niniejszej sprawie konieczne więc było wykazanie przez

wnioskodawcę odpowiednimi dokumentami, po pierwsze, następstwa wspólników

spółki cywilnej w osobach Józefa M., Krystyny P., Juliana P. i Jolanty M. po

wspólnikach spółki cywilnej w osobach Józefa M., Krystyny P., Juliana P., Jolanty

M. i Wojciecha Ś., oraz, po drugie, swego następstwa po wspólnikach spółki

cywilnej w osobach Józefa M., Krystyny P., Juliana P. i Jolanty M. Zgodnie z art. 31

ust. 1 u.k.w.h., jeżeli przepisy szczególne nie przewidują innej formy dokumentu,

wpis w księdze wieczystej może być dokonany na podstawie dokumentu z

podpisem notarialnie poświadczonym. Wniosek wszczynający postępowanie w

niniejszej sprawie nie czynił zadość przytoczonemu przepisowi w odniesieniu do

następstwa wspólników spółki cywilnej w osobach Józefa M., Krystyny P., Juliana

P. i Jolanty M. po wspólnikach spółki cywilnej w osobach Józefa M., Krystyny P.,

Juliana P., Jolanty M. i Wojciecha Ś. To następstwo nie zostało wykazane żadnym

dokumentem dołączonym do wniosku, a gdyby nawet do wniosku zostało

dołączone pisemne oświadczenie uczestnika o wypowiedzeniu swego udziału w

spółce cywilnej, nie byłby to dokument z podpisem notarialnie poświadczonym. W

rezultacie podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art. 626 2 § 3 k.p.c.

jest chybiony (zob. art. 6269 k.p.c.).

Jakkolwiek więc przepisy ustawy nie wymagają dla oświadczenia wspólnika

spółki cywilnej o wypowiedzeniu swego udziału formy szczególnej ani pod rygorem

nieważności, ani dla wywołania skutku przewidzianego w art. 871 k.c., to jednak dla

zapewnienia możliwości wpisu w księdze wieczystej zmiany właściciela

nieruchomości wynikłej z tego oświadczenia niezbędne jest, w świetle art. 31 ust. 1

u.k.w.h., zachowanie dla niego formy pisemnej z notarialnym poświadczeniem

podpisu (szczególny przypadek formy ad eventum).

Niezgodność rzeczywistego stanu prawnego nieruchomości ze stanem

prawnym ujawnionym w księdze wieczystej, wynikła z niemożności dokonania w

księdze wieczystej wpisu na podstawie oświadczenia wspólnika o wypowiedzeniu

swego udziału w spółce cywilnej dokonanego bez zachowania formy pisemnej z

notarialnym poświadczeniem podpisu, może być usunięta w drodze powództwa, o

którym mowa w art. 10 u.k.w.h.

Z przedstawionych przyczyn Sąd Najwyższy na podstawie art. 393 12 w

związku z art. 13 § 2 i art. 520 § 2 k.p.c. orzekł, jak w sentencji.