III CK 168/05 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CK 168/05

POSTANOWIENIE

Dnia 10 listopada 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Tadeusz Domińczyk (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Józef Frąckowiak

SSN Antoni Górski

w sprawie z wniosku Starosty K.

przy uczestnictwie N.(...) S.A. w M. obecnie N. sp. z o.o., J. L., S. P., M. P., S. N., K. M.,

J. N., S. P., Gminy C. i Spółki do Zagospodarowania Wspólnoty Gruntowej wsi M. o

zasiedzenie, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 10 listopada 2005 r.,

kasacji uczestnika N.(...) S.A. w M., obecnie N. sp. z o.o. od postanowienia Sądu

Okręgowego w K. z dnia 11 października 2004 r., sygn. akt II Ca (…),

uchyla zaskarżone postanowienie i sprawę przekazuje Sądowi Okręgowemu w K.

do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Reprezentujący Skarb Państwa Starosta K. wniósł o stwierdzenie zasiedzenia z

dniem 1 marca 1989 r. nieruchomości składającą się z działek oznaczonych numerami

(…), z których pierwsze trzy w ewidencji gruntów figurują jako należące do wspólnoty

gruntowej wsi M., zaś pozostałe do (...) Zakładów Przemysłu W.(…) w M., przy czym nie

są znane osoby, którym przysługiwały tytuły ich własności.

Będąca spółką wspólnota gruntowa wniosła o oddalenie wniosku. Uwzględnienia

wniosku domagała się natomiast N.(...) S.A., następca prawny (...) Zakładów

Wapienniczych, kwestionując samoistne posiadanie Skarbu Państwa wobec objętych

wnioskiem działek. Pozostali uczestnicy, liczna grupa osób fizycznych, nie przedstawili

własnego stanowiska w sprawie.

Postanowieniem z dnia 1 kwietnia 2004 r. Sąd Rejonowy w K. wniosek oddalił,

czyniąc następujące ustalenia. Według dokumentacji archiwalnej wsi M. zostały nadane

grunty o łącznej powierzchni 189 mórg i 196 prętów, co odpowiada powierzchni ponad

106 hektarów.

Część tej powierzchni stała

się własnością

dotychczasowych

użytkowników, pozostałe zaś, około 40 hektarów, decyzją Prezydium Powiatowej Rady

Narodowej z dnia 7 listopada 1967 r. została uznana za wspólnotę gruntową. Kolejną

decyzją z dnia 10 stycznia 1968 r. zatwierdzony został wykaz osób uprawnionych do

udziału we wspólnocie. W ewidencji gruntów wsi M., sporządzonej na przestrzeni lat

1967 – 1969 widnieje natomiast zapis, według którego do wspólnoty należy

powierzchnia 51,63 ha, a pozostała część pozostaje we władaniu kopalni W. (później

(...) Zakłady Przemysłu W.(...) w J., następnie (...) Zakłady Przemysłu W.(…) w M. i

ostatnio N. S.A.).

Na działce oznaczonej nr (…)/1 aktualnie usytuowane jest złoże wtórne zwane

„O.(…)”, powstałe w wyniku eksploatacji złóż w latach 1962-1999 r.

Na działkach (…) mieści się wyrobisko złoża „O.(…)” po eksploatacji tego złoża w

latach 1952 – 1969 r. Od roku 1995 r. wyrobisko to służy jako osadnik drobnej frakcji.

Działka (…)/2 została w latach 1954 – 1958 zabudowana, przy czym wzniesione

na niej budynki zostały opuszczone i straciły znaczenie gospodarcze, z tym że w lipcu

1971 r. zostały protokolarnie przekazane Powiatowemu Związkowi (…), zaś całą działkę

2/2 (...) Zakłady Przemysłu W.(…) w roku 1977 r. przekazały oddziałowi budowlanomontażowemu zakładu Inwestycji (…), a ostatecznie Rejonowi Dróg Publicznych.

Wymienione działki, po zakończeniu procesu wydobywczego, mieszkańcy wsi M.

wykorzystywali na własne potrzeby: wydobywali kamień, wypasali bydło, zbierali owoce

leśne.

Tej treści stan faktyczny sprawy, w przekonaniu Sądu Rejonowego, nie dawał

podstaw do przyjęcia, iż spełnione zostały przesłanki z art. 172 k.c., a co za tym idzie

wniosek podlegał oddaleniu.

Stanowisko to podzielił Sąd Okręgowy oddalając apelację N.(...) S.A. w M. Sąd

Okręgowy podniósł zarazem, że działki oznaczone nr (…) nie mogą być traktowane jako

wchodzące w skład wspólnoty zważywszy, że przed dniem wejścia w życie ustawy z

dnia 29 czerwca 1963 r. o zagospodarowaniu wspólnot gruntowych wymienione działki

przekazane zostały na cele publiczne. Co się zaś tyczy samego charakteru władania

nieruchomością, to według stanowiska Sądu Okręgowego nie odpowiada ono

posiadaniu samoistnemu. We władaniu przedsiębiorstw wydobywczych znalazły się one

bowiem w następstwie czynności władczych organów władzy państwowej nie zaś

czynności cywilnoprawnych. Tej oceny nie zmienia też powoływanie się na akt

nacjonalizacyjny. Z kolei samo wydobywanie kopalin, mające oparcie w przepisach

dekretu z 1953 r. prawo górnicze, nie jest równoznaczne z utratą własności gruntów

przez właścicieli, których grunty zostały poddane takiej eksploatacji.

Postanowienie Sądu Okręgowego zaskarżyła N.(...) S.A. w M. powołując się na

obie podstawy kasacyjne. Naruszenia prawa materialnego skarżąca upatruje w błędnej

wykładni art. 172 § 1 i 2 oraz art. 336 k.c. przez przyjęcie, że objęcie przedmiotu

wniosku we władanie przez poprzednika prawnego skarżącej nastąpiło „w ramach

sprawowanych przez Państwo zadań jako podmiotu prawa publicznego” i z tego

względu nie ma cechy posiadania samoistnego. Wskazując natomiast na drugą

podstawę kasacyjną skarżąca zarzuca nieważność postępowania (art. 379 pkt 2 k.p.c.)

wobec braku powołania organu do reprezentowania wspólnoty gruntowej wsi M. i

konsekwencji

braku

należytego

umocowania

od

występowania

w

sprawie

ustanowionego pełnomocnika. Dalsze zarzuty skarżąca lokuje na gruncie art. 609 § 2,

510, 382, 378 § 1, 386 § 2 przez wzgląd na nieuczestniczenie w postępowaniu

właścicieli działek o numerach (…) mimo przyjęcia, że działki te nie należą do

Wspólnoty. Skarżąca zarzuciła wreszcie naruszenie art. 227, 232, 233 w zw. z art. 13 §

2 k.p.c. wobec ustalenia, sprzecznie z zebranym w sprawie materiałem dowodowym, że

wypas zwierząt, pobieranie runa leśnego, torfu i inne zachowania mieszkańców wsi M.

odbierają poprzednikowi prawnemu skarżącej przymiot posiadania samoistnego.

Mając to wszystko na uwadze skarżąca domaga się uchylenia zarówno

postanowienia Sądu Okręgowego jak i postanowienia Sądu Rejonowego i przekazania

sprawy temu drugiemu Sądowi do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o kosztach.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Najdalej idący zarzut kasacji zmierza do wykazania, że w sprawie zachodzi

nieważność postępowania z przyczyn określonych w art. 379 pkt 2 k.p.c. Według tego

przepisu nieważność zachodzi, jeżeli strona nie miała zdolności sądowej lub

procesowej,

organu

powołanego

do

jej

reprezentowania

lub

przedstawiciela

ustawowego albo gdy pełnomocnik strony nie był należycie umocowany. W judykaturze

za niekwestionowane uznać należy stanowisko, że każda z wymienionych przyczyn

nieważności musi przybrać postać obiektywnie istniejącej, a pozbawione znaczenia jest

to, w jakich okolicznościach ona powstała (por. orz. SN z dnia 22 stycznia 1962 r., 2 CR

123/61 – OSNCP 1963/7-8/147).

W aktualnym stanie wyjaśnienia sprawy nie jest możliwe określenie statusu

wspólnoty gruntowej wsi M. jako uczestnika postępowania. Nie jest w szczególności

pewne, czy Wspólnota ta tworzy spółkę, o której mowa w art. 14 –16 ustawy z dnia 29

czerwca 1963 r. o zagospodarowaniu wspólnot gruntowych (Dz. U. Nr 28, poz. 169 ze

zm.). Ze gromadzonych w aktach sprawy dokumentów wynika wprawdzie, że w roku

1968 Wspólnota utworzyła spółkę i zatwierdzony został jej statut, ale spółka dla tej

Wspólnoty utworzona została także w roku 1998, co do której brak bliższych danych, w

szczególności czy został dla niej zatwierdzony statut i przez kogo oraz w jakim składzie

powołany został zarząd spółki. Stosownie zaś do treści art. 18 ust. 2 powołanej ustawy

nazwa spółki i skład zarządu oraz obszar wspólnoty gruntowej i wykazy uprawnionych

do korzystania z tej wspólnoty podlegają z urzędu spisowi do ewidencji gruntów,

podobnie jak późniejsze zmiany w tym zakresie.

W myśl art. 15 powołanej ustawy spółka jest osobą prawną i działa na podstawie

statutu. Jeżeli wobec tego wątpliwe jest, czy ostała się spółka utworzona w roku 1968, a

nie ma pewności, czy w ślad za utworzeniem spółki w roku 1998 zatwierdzony został jej

statut, to nie sposób ocenić, czy uczestnictwo w sprawie samej Wspólnoty jak i jej

reprezentacja ma oparcie w ustawie. Sąd tymczasem ma obowiązek z urzędu badać,

czy wskazany w sprawie krąg uczestników postępowania, to tacy uczestnicy, którym

właściwy jest przymiot zainteresowanych w rozumieniu art. 510 § 1 k.p.c., a w dalszej

konsekwencji, czy działają one w sprawie za pośrednictwem osób należycie

umocowanych. Sąd powinien odmówić udziału w sprawie osobom, które nie wykażą się

właściwie rozumianym zainteresowaniem, a nie wydaje się aby w mnogości

występujących w sprawie uczestników, wszyscy oni należeli do tej kategorii, zbędnie

obciążając postępowanie.

Oceny

zdolności

sądowej

i

procesowej

uczestników

postępowania

nieprocesowego sąd dokonuje stosując przepisy art. 64-71 k.p.c. (por. uzasadnienie

uch. SN z 28 stycznia 1985 r., III PZP 1/85 – OSNCP 1985/10/153). Jeżeli stwierdzi

braki w tym zakresie w odniesieniu do wnioskodawcy - odrzuca wniosek, w odniesieniu

do uczestników natomiast – odmawia dopuszczenia ich do udziału w sprawie. Jeżeli

natomiast wskazana osoba nie może być uczestnikiem postępowania, np. ze względu

na brak organu ją reprezentującego, a przeszkody tej nie da się usunąć, np. w trybie art.

42 k.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.), postępowanie podlega umorzeniu na zasadzie art. 355

§ 1 k.p.c.

Zasiedzenie jest sposobem nabycia własności rzeczy w następstwie upływu

oznaczonego czasu. Tylko takie władztwo nad rzeczą uprawnia do zasiedzenia, któremu

da się przypisać cechę samoistnego, czyli takie, które sprawia, że posiadacz włada

rzeczą jakby była ona jego własnością, tj. z wyłączeniem władania nią przez właściciela.

Właściciel

tymczasem

nie

traci

władztwa,

jeżeli

wykonuje

względem

rzeczy

przysługujące mu uprawnienia, choćby w ograniczonym zakresie. Taka sytuacja zdaje

się mieć miejsce w rozpoznawanej sprawie, skoro w warunkach prowadzonej na

należącym do wspólnoty gruncie eksploatacji górniczej, członkowie tej wspólnoty

wykorzystywali te grunty także rolniczo. Taka okoliczność pozbawia znaczenia działania

władz

administracyjnych

Państwa

polegających

na

udostępnieniu

gruntu

przedsiębiorstwom eksploatacji górniczej, chyba że określone części gruntu i mocy

podjętych decyzji stały się niedostępne dla członków wspólnoty i w tych warunkach

wchodziłoby w grę zastosowanie przepisu art. 3 ustawy z 29 czerwca 1963 r. W takim

wypadku niezbędne byłoby jednak ustalenie, że obszar gruntów należących do

Wspólnoty uległ uszczupleniu i kto stał się beneficjentem powstałego w tych

okolicznościach przysporządzenia. Tymczasem nie da się określić granic obszarowych

należących do wspólnoty gruntów, ani też wchodzących w jej skład działek. Sąd drugiej

instancji zalicza wprawdzie do tej kategorii działki oznaczone numerami (…) ale czyni to

bez bliższego uzasadnienia. Powołana przez Sąd decyzja Prezydium Powiatowej Rady

Narodowej w K. z dnia 7 listopada 1967 r. stroni od wyszczególnienia działek

wchodzących w skład Wspólnoty gruntowej, której obszar określono na „ok. 40 ha”,

stwierdza ona w uzasadnieniu, że nieruchomość nie została podzielona na działki, ale to

nie upoważnia do wniosku, że obszar gruntów Wspólnoty obejmuje tylko owe „ok. 40

ha”, skoro pierwotnie obejmował on obszar ponad 106 ha. Godzi się w związku z tym

zauważyć, że na mapie sytuacyjnej sporządzonej dnia 25 czerwca 1997 r. działki

oznaczone numerami (…) wykazane zostały jako pozostające w użytkowaniu (...)

Zakładów Przemysłu W.(...), a mapa służyć miała „Postępowaniu sądowemu o

uzyskanie tytułu własności przez zasiedzenie na rzecz Skarbu Państwa...” Nasuwa się

w związku z tym pytanie komu tytuł własności przysługiwał dotychczas.

Brak odpowiedzi na to pytanie w powiązaniu z treścią wniosku o zasiedzenie oraz

nagromadzone w sprawie wątpliwości, zwłaszcza co do obszaru gruntu należącego do

Wspólnoty pozwalają przyjąć, że nie została rozpoznania istota sprawy, a to sprawia, ze

zaskarżone postanowienie nie mogło się ostać i podlegało uchyleniu na zasadzie art.

39313 k.p.c. w związku z art. 3 ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy –

Kodeks postępowania cywilnego oraz – ustawy o ustroju sądów powszechnych (Dz. U.

Nr 13, poz. 98). O kosztach orzeczono na zasadzie art. 108 § 2 i § 20 k.p.c.