III CK 122/04 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CK 122/04

POSTANOWIENIE

Dnia 5 listopada 2004 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Tadeusz Domińczyk (przewodniczący)

SSN Antoni Górski

SSN Kazimierz Zawada (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku Skarbu Państwa - Urzędu Skarbowego […]

przy uczestnictwie W.W. i G.W.

o wpis hipoteki przymusowej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 5 listopada 2004 r.,

kasacji wnioskodawcy od postanowienia Sądu Okręgowego w N.

z dnia 27 listopada 2003 r., sygn. akt [...],

oddala kasację.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy w G. w dniu 30 czerwca 2003 r. wpisał w dziale IV księgi

wieczystej nr [...], prowadzonej dla położonej w K. nieruchomości G. i W.

małżonków W. hipotekę przymusową w kwocie 11 410,90 zł

na rzecz Skarbu

Państwa-Urzędu Skarbowego, zabezpieczającą zaległości podatkowe. Wpis został

dokonany na wniosek Naczelnika Urzędu Skarbowego na podstawie siedmiu

tytułów wykonawczych, wydanych przeciwko W.W.

Sąd Okręgowy na skutek apelacji uczestników, G. i W.W., zmienił

zaskarżony wpis i oddalił wniosek o jego dokonanie. W ocenie Sądu Okręgowego,

podstawę wpisu hipoteki przymusowej zabezpieczającej zaległości podatkowe oraz

odsetki za zwłokę

od tych zaległości na nieruchomości stanowiącej przedmiot

wspólności majątkowej małżeńskiej może stanowić – jak przyjął Sąd Najwyższy w

uchwale z dnia 8 października 2003 r., III CZP 68/03, „Wokanda” 2004, nr 6, poz. 1)

- tylko taki administracyjny tytuł wykonawczy, który został wystawiony na oboje

małżonków (art. 27c ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu

egzekucyjnym w administracji (jedn. tekst: Dz. U z 2002 r. nr 110, poz. 968 ze zm.

– dalej: „u.p.e.a.”).

W skardze kasacyjnej wnioskodawca zarzucił, że

orzeczenie Sądu

Okręgowego zapadło z naruszeniem art. 27c u.p.e.a., art. 109 i 65 ust. 2 ustawy

z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (jedn. tekst: Dz. U z 2001 r.

nr 124, poz. 1361 ze zm. – dalej: „u.kw.h.”) oraz art. 26, 29 § 1 i art. 34 §1 i 3 pkt 2

ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (Dz. U nr 137, poz. 926

ze zm. – dalej: „ord.podat.”). Wyraził w szczególności zapatrywanie, że jeżeli

podatnik pozostaje w związku małżeńskim, to odpowiedzialność za wynikające

z zobowiązań podatkowych podatki obejmuje nie tylko majątek odrębny podatnika,

ale i majątek wspólny podatnika i jego małżonka (art. 29 §1 w związku z art. 26 ord.

podat.). Zgodnie z art. 109 ust. 1 u.kw.h., wierzyciel, którego wierzytelność jest

stwierdzona tytułem wykonawczym, określonym w przepisach o postępowaniu

egzekucyjnym, może na podstawie tego tytułu uzyskać hipotekę na wszystkich

nieruchomościach dłużnika. Skarb Państwa może zabezpieczyć zaległości

podatkowe oraz odsetki za zwłokę od tych zaległości hipoteką przymusową także

na nieruchomościach stanowiących przedmiot współwłasności łącznej podatnika

i jego małżonka (art. 34 § 1 i § 3 pkt 2 ord. podat.). Przepis art. 109 § 1 u.kw.h.

mówi ogólnie o tytule wykonawczym, a zatem odnosi się zarówno do tytułów

wykonawczych stanowiących podstawę egzekucji sądowej, jak i administracyjnej.

W świetle art. 27c u.p.e.a., administracyjny tytuł wykonawczy wystawiony na oboje

małżonków jest wymagany wtedy, gdy egzekucja ma obejmować jednocześnie

majątek wspólny zobowiązanego i jego małżonka oraz majątki odrębne obojga

małżonków – w sprawie zaś taka sytuacja nie występuje.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Hipoteka przymusowa powstaje z reguły w wyniku wpisu w księdze

wieczystej, dokonanego na wniosek wierzyciela na podstawie określonego

dokumentu (art. 109 i 110 w związku z art. 67 u.kw.h., a także np. art. 35 ord. pod.,

art. 26 ust. 3c ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń

społecznych, Dz. U. nr 137, poz. 887 ze zm. – dalej: „u.s.u.s.”) i art. 200 ust. 2

ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (jedn. tekst: Dz.

U. z 2000 r. nr 46, poz. 543 ze zm.). Ze względu na rodzaj dokumentu

stanowiącego podstawę wpisu hipoteki przymusowej w księdze wieczystej, należy

wyróżnić dwie zasadnicze sytuacje.

Pierwszą, w której podstawę wpisu hipoteki przymusowej w księdze

wieczystej stanowi tytuł wykonawczy określony w przepisach o postępowaniu

egzekucyjnym sądowym lub administracyjnym (art. 109 ust. 1 u.kw.h.).

Drugą, w której podstawę wpisu hipoteki przymusowej w księdze wieczystej

stanowi tymczasowe zarządzenie sądu (od 5 lutego 2005 r. zastąpione

postanowieniem o udzieleniu zabezpieczenia), postanowienie prokuratora lub

w przypadkach

przewidzianych

w

przepisach

szczególnych

decyzja

administracyjna, nawet nieostateczna, bądź zarządzenie zabezpieczenia, o którym

mowa w przepisach o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (art. 110

u.kw.h.).

Bez względu na rodzaj dokumentu mającego stanowić podstawę wpisu

hipoteki przymusowej w księdze wieczystej, hipoteka ta może być ustanowiona

także na nieruchomości stanowiącej przedmiot współwłasności łącznej dłużnika

(zobowiązanego) i jego małżonka (inne niż nieruchomość obiekty mogące stanowić

przedmiot hipoteki wolno tu ze względu na okoliczności sprawy pominąć). Przepisy

o hipotece, ani obowiązujące obecnie normy regulujące majątkowe prawo

małżeńskie nie sprzeciwiają się obciążeniu hipoteką przymusową nieruchomości

objętej wspólnością majątkową małżeńską, zaś niektóre regulacje publicznoprawne

wyraźnie to dopuszczają, przykładem jest w szczególności powoływany już art. 34

§3 pkt 2 or.podat.

We wszystkich wskazanych sytuacjach hipoteka przymusowa zabezpiecza

realizację określonych wierzytelności (w ścisłym tego słowa znaczeniu, tj.

wynikającym z art. 353 § 1 k.c., lub szerokim, obejmującym także

publicznoprawne),

czyni

pewniejszą

przyszłą

ich

należności

egzekucję,

właśnie

z nieruchomości obciążonej hipoteką przymusową.

Stopień tej pewności jest jednak różny w zależności od podstaw wpisu

hipoteki przymusowej. Jest on w szczególności inny wtedy, gdy podstawę wpisu

hipoteki przymusowej stanowi tytuł wykonawczy oparty na prawomocnym

orzeczeniu sądowym lub ostatecznej decyzji administracyjnej, a inny wtedy, gdy

podstawę wpisu hipoteki przymusowej stanowi tytuł wykonawczy oparty na

nieprawomocnym

administracyjna.

hipotecznego

orzeczeniu

Stosownie

następuje

do

według

sądowym

art.

albo

nieostateczna

u.kw.h.,

zaspokojenie

przepisów o

postępowaniu

decyzja

wierzyciela

egzekucyjnym

sądowym lub administracyjnym. Zgodnie zaś z art. 776 k.p.c. oraz art. 26 u.p.e.a.,

podstawą egzekucji jest w zasadzie tytuł wykonawczy. Gdy więc wpis hipoteki

przymusowej opiera się na tytule wykonawczym, już sam

ten tytuł stanowi

podstawę egzekucji z nieruchomości obciążonej hipoteką. Jeżeli przy tym tytuł

wykonawczy ma u swych podstaw prawomocne orzeczenie sądowe lub ostateczną

decyzję administracyjną, to te jego podstawy mogą zostać podważone tylko

w drodze nadzwyczajnych środków zaskarżenia. W tych więc sytuacjach, w których

wpis hipoteki przymusowej następuje na podstawie tytułu wykonawczego opartego

na prawomocnym orzeczeniu sądowym lub ostatecznej decyzji administracyjnej,

stopień pewności przeprowadzenia egzekucji z nieruchomości obciążonej hipoteką

przymusową jest większy. Gdy natomiast wpis hipoteki przymusowej następuje

z powołaniem się na tytuł wykonawczy wystawiony w związku z nieprawomocnym

orzeczeniem sądowym, podstawa tego tytułu może zostać podważona jeszcze

w toku postępowania w sprawie, w wyniku wniesionego środka odwoławczego

(stąd pewne ograniczenia w egzekucji prowadzonej na podstawie takiego tytułu –

por. art. 334 § 3 i art. 952 k.p.c.). A jeśli wpis hipoteki przymusowej opiera się na

nieostatecznej decyzji administracyjnej, do wszczęcia egzekucji z nieruchomości

obciążonej hipoteką może dojść dopiero po wydaniu stosownego tytułu

wykonawczego – jego wydanie nie zawsze jednak będzie możliwe. W tych zatem

sytuacjach, w których wpis następuje na podstawie tytułu wykonawczego opartego

na

nieprawomocnym

orzeczeniu

sądowym

albo

nieostatecznej

decyzji

administracyjnej, stopień pewności przeprowadzenia egzekucji z nieruchomości

obciążonej hipoteką przymusową jest mniejszy.

Konsekwencją wspomnianych odmienności jest zróżnicowanie niektórych

skutków prawnych w zależności od tego, co stanowi podstawę wpisu hipoteki

przymusowej.

Zróżnicowanie to, po pierwsze, ujawnia się w zakresie możliwości powstania

hipoteki przymusowej zwykłej lub hipoteki przymusowej kaucyjnej. Gdy podstawą

wpisu hipoteki przymusowej jest omawiany wyżej tytuł wykonawczy oparty na

prawomocnym orzeczeniu sądowym lub ostatecznej decyzji administracyjnej,

powstaje hipoteka przymusowa zwykła. Gdy natomiast podstawą wpisu hipoteki

przymusowej jest omawiany wyżej tytuł wykonawczy oparty na nieprawomocnym

orzeczeniu sądowym albo nieostateczna decyzja administracyjna, powstaje

hipoteka przymusowa kaucyjna (art. 111 u.kw.h.), unormowana w art. 102 i nast.

u.kw.h.

Po drugie, powoływana przez wnioskodawcę podstawa wpisu oddziałuje na

możliwość obciążenia hipoteką przymusową dla zabezpieczenia wierzytelności

przysługującej wobec osoby pozostającej w związku małżeńskim nieruchomości

stanowiącej przedmiot współwłasności łącznej zobowiązanego i jego małżonka.

Oddziaływanie to ujawnia się na gruncie regulacji zawartych

w ordynacji

podatkowej oraz w ustawie o systemie ubezpieczeń społecznych. Nieostateczna

decyzja o treści określonej w art. 35 §2 pkt 1 ord. podat., wydana przeciwko

podatnikowi w postępowaniu bez udziału jego małżonka (por. art. 133 ord. podat.)

i doręczona jedynie podatnikowi może być podstawą wpisu hipoteki przymusowej

kaucyjnej dla zabezpieczenia należności wymienionych w art. 34 ust. 1 ord. podat.

także na nieruchomości będącej przedmiotem współwłasności łącznej podatnika

i jego małżonka (art. 34 §3 pkt 2 ord. podat.); por. uchwała Sądu Najwyższego

z dnia 5 lutego 2004 r., III CZP 109/03, „Prokuratura i Prawo” 2004, nr 7-8, poz. 42).

Natomiast administracyjny tytuł wykonawczy, w tym także tytuł wykonawczy,

o którym mowa w art. 35 §2 pkt 2 ord. podat., wystawiony na podstawie art. 3a

u.p.e.a, tj. wtedy, gdy podatnik nie wpłacił podatku prawidłowo obliczonego

w złożonej deklaracji, może stanowić podstawę wpisu hipoteki przymusowej zwykłej

na nieruchomości będącej przedmiotem współwłasności łącznej podatnika i jego

małżonka tylko wtedy, gdy, zgodnie z art. 27c u.p.e.a. (co do tego przepisu zob.

wyjaśnienia zawarte w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 18 września 2002 r.,

III CZP 49/02, OSNC 2003, nr 9, poz. 115), został wystawiony na oboje małżonków

(por. powoływana już uchwała Sądu Najwyższego z dnia 8 października 2003 r.,

III CZP 68/03).

Podobnie, doręczona jedynie dłużnikowi nieostateczna decyzja

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych określająca wysokość należności z tytułu

składek, o której mowa w art. 26 ust. 3 u.s.u.s., stanowi podstawę wpisu hipoteki

przymusowej kaucyjnej na nieruchomości będącej przedmiotem współwłasności

łącznej dłużnika i jego małżonka. Wydany natomiast przez Zakład Ubezpieczeń

Społecznych

tytuł

wykonawczy

może

stanowić

podstawę

wpisu

hipoteki

przymusowej zwykłej na nieruchomości będącej przedmiotem współwłasności

dłużnika i

jego małżonka jedynie wtedy, gdy opiewa

na oboje małżonków

(por. uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia

28 października 2004 r., III CZP 33/04, Biul. SN 2004, nr 10, s. 6).

Sąd Najwyższy wyjaśnił w cytowanych orzeczeniach, że wpis na podstawie

nieostatecznej decyzji o treści określonej w art. 35 §2 pkt 1 ord. podat., doręczonej

jedynie podatnikowi, lub na podstawie

podobnej decyzji Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych, określającej wysokość należności z tytułu składek, hipoteki

przymusowej kaucyjnej na nieruchomości będącej przedmiotem współwłasności

łącznej podatnika (dłużnika) i jego małżonka nie zagraża godnym ochrony

interesom małżonka. Zabezpieczając wierzyciela przed skutkami zbycia obciążonej

hipoteką nieruchomości, nie pozbawia małżonka ochrony przed bezzasadnym

pozbawieniem współwłasności nieruchomości w następstwie obciążenia hipoteką.

Do pozbawienia

małżonka współwłasności nieruchomości może dojść dopiero

w postępowaniu egzekucyjnym, a wskazane podstawy wpisu hipoteki przymusowej

nie mogą stanowić podstawy egzekucji, konieczne jest w tym celu wydanie tytułu

wykonawczego, który w rozpatrywanej sytuacji musi opiewać na oboje małżonków.

Po doręczeniu tytułu wykonawczego w trybie art. 32 u.p.e.a., małżonek

odpowiadający zgodnie z art. 29 ord. pod. majątkiem wspólnym, ma stosownie do

art. 27 §1 pkt 9, art. 33 i 34 u.p.e.a. możliwość podnoszenia zarzutów przeciwko

tytułowi wykonawczemu (uchwały Sądu Najwyższego: z dnia 5 lutego 2004 r.,

III CZP 109/03 oraz z dnia 28 października 2004 r., III CZP 33/04).

Za tym natomiast, aby wpis hipoteki przymusowej w razie powołania się

przez wnioskodawcę na administracyjny tytuł wykonawczy uzasadniał tylko taki

tytuł wykonawczy, który umożliwia

egzekucję z obciążonej nieruchomości,

przemawia nawiązanie w art. 109 ust. 1 u.kw.h. przy określeniu głównej podstawy

uzyskania hipoteki przymusowej do podstawy postępowania egzekucyjnego,

w drodze którego następuje zaspokojenie wierzyciela hipotecznego. W obecnym

stanie prawnym, inaczej niż w poprzednio obowiązującym, do egzekucji należności

publicznoprawnych z majątku wspólnego zobowiązanego i jego małżonka nie

wymaga się zaopatrzenia administracyjnego tytułu wykonawczego wystawionego

przeciwko zobowiązanemu w sądową klauzulę wykonalności przeciwko małżonkowi

zobowiązanego, lecz – jak wiadomo - zgodnie z art. 27c u.p.e.a., wystawienia

tytułu

wykonawczego

na

oboje

małżonków.

Mimo

iż

samo

brzmienie

wymienionego przepisu mogłoby sugerować inny zakres jego stosowania,

prawidłowe

w kontekście

pozostałych

przepisów ustawy o

postępowaniu

egzekucyjnym w administracji jest jedynie takie jego rozumienie, zgodnie z którym

odnosi się on do sytuacji, gdy egzekucja ma być prowadzono nie tylko z majątku

odrębnego zobowiązanego, ale i z majątku wspólnego jego i jego małżonka, a więc

gdy przedmiotem egzekucji mają być bądź składniki majątku odrębnego

zobowiązanego bądź składniki majątku wspólnego zobowiązanego i jego małżonka

(uchwały Sądu Najwyższego: z dnia 8 października 2003 r., III CZP 68/03, z dnia

28 października 2004 r., III CZP 33/04 oraz z dnia 18 września 2002 r., III VZP

49/02).

Dodatkowo należy zauważyć, że uznanie – inaczej niż wyżej przyjęto administracyjnego tytułu wykonawczego wystawionego na samego zobowiązanego

za

podstawę

wpisu

hipoteki

przymusowej

na

nieruchomości

wspólnej

zobowiązanego i jego małżonka rodziłoby, w związku z tym, że przepisy

o postępowaniu

egzekucyjnym

w

administracji,

według

których

następuje

zaspokojenie wierzyciela hipotecznego, wymagają do prowadzenia egzekucji

z nieruchomości wspólnej zobowiązanego i jego małżonka tytułu wykonawczego

wystawionego na oboje małżonków, pytanie o dopuszczalność wystawienia

nowego tytułu wykonawczego odpowiadającego temu wymaganiu. Bez pozytywnej

odpowiedzi na to pytanie hipoteka przymusowa wpisana na podstawie tytułu

wykonawczego wystawionego na samego zobowiązanego traciłaby swój sens,

ponieważ niemożliwe byłoby zaspokojenie wierzyciela hipotecznego w drodze

egzekucji z obciążonej nieruchomości. Dla rozpatrywanego obecnie rozwiązania,

mogącego stwarzać niepotrzebne komplikacje, nie powinno być jednak miejsca,

skoro organ ma możliwość wydania tytułu wykonawczego od razu na oboje

małżonków.

W sprawie, wnioskodawca domagał się wpisu hipoteki przymusowej na

podstawie administracyjnych tytułów wykonawczych wystawionych na samego

podatnika. Jak wyżej wyjaśniono, tytuły takie, w tym również objęte art. 35 §2 pkt 2

ord. pod., mogą być podstawą wpisu hipoteki przymusowej dla zabezpieczenia

należności określonych w powołanym w skardze kasacyjnej art. 34 §1 ord. pod. na

nieruchomości będącej przedmiotem współwłasności łącznej

podatnika

i jego

małżonka tylko w razie ich wystawienia na oboje małżonków. W konsekwencji, nie

było podstaw do uznania, że zaskarżone postanowienie zapadło z naruszeniem

powołanych w skardze kasacyjnej przepisów.

Mając powyższe na względzie Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji

(art. 39312 w związku z art. 13 §2 k.p.c.).