III CK 108/05 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CK 108/05

POSTANOWIENIE

Dnia 12 października 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Strus (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Tadeusz Żyznowski

SSN Zbigniew Kwaśniewski

w sprawie z wniosku Skarbu Państwa - Prezydenta Miasta K.

przy

uczestnictwie

Syndyka

Masy

Upadłości

(…)

Przedsiębiorstwa

Robót

Telekomunikacyjnych w K. i (…) Spółdzielni Mleczarskiej w K.

o wpis do księgi wieczystej, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 12 października 2005 r., kasacji wnioskodawcy i kasacji uczestnika Syndyka

Masy

Upadłości

(…)

Przedsiębiorstwa

Robót

Telekomunikacyjnych

w

K. od

postanowienia Sądu Okręgowego w K. z dnia 5 listopada 2004 r., sygn. akt II Ca (…),

oddala obie kasacje.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w K. po rozpoznaniu apelacji Syndyka masy upadłości (…)

Przedsiębiorstwa Robót Telekomunikacyjnych w K. od postanowienia Sądu Rejonowego

w K. oddalającego wniosek Skarbu Państwa - Prezydenta m. K. o odłączenie z ksiąg

wieczystych nr (…) nieruchomości oznaczonych jako działki nr (…)/4, (…)/2, (…)/4,

(…)/4 oraz 31/4 i dokonanie wpisów: właściciela – Skarbu Państwa oraz (…)PRT jako

użytkownika, postanowieniem z 5 listopada 2004 r. oddalił apelację.

W sprawie tej wnioskodawca żądał wpisów na podstawie decyzji Prezydium Rady

Narodowej m. K. z 4 maja 1972 r. nr GKM.(…) zarządzającej przekazanie

nieruchomości przez (…) Spółdzielnię Mleczarską w K. wymienionemu wyżej

przedsiębiorstwu państwowemu.

Sąd Rejonowy uznał, że wnioskodawca nie wykazał tytułu własności Skarbu

Państwa, dodając (ponad podstawę wpisu powoływaną we wniosku), że nieruchomości

nie znajdowały się w granicach terenu urbanizacyjnego w rozumieniu art. 23 ust. 2 i 5

ustawy o gospodarce terenami w miastach i osiedlach).

Sąd odwoławczy rozpoznający apelację Syndyka masy upadłości (…)PRT w K.

potwierdził trafność oceny prawnej dokumentów dołączonych do wniosku oraz

wyprowadzonej

stąd

konkluzji

wniosku,

iż

nie

nastąpiło

przejście

własności

nieruchomości na rzecz państwa, a z powoływanej decyzji wynika tylko przekazanie

nieruchomości przedsiębiorstwu przez dotychczasowego właściciela, tj. Spółdzielnię

Mleczarska w użytkowanie odpłatne na czas nieokreślony.

Od tego postanowienia kasacje wnieśli Skarb Państwa oraz uczestnik Syndyk

masy upadłości (…)PRT.

Kasacja uczestnika oparta na obydwu podstawach zarzucała naruszenie art. 626 8 § 2

k.p.c. oraz § 10 rozp. Rady Ministrów z dnia 31 maja 1962 r. r. w sprawie przekazywania

terenów w miastach i osiedlach (Dz. U. 1969 r. Nr 3, poz.19) przez ich błędną wykładnię

i niewłaściwe zastosowanie, ponieważ w ocenie skarżącego należało stosować art. 3

ust. 1 ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach (Dz.

U. 1969 r. Nr 22, poz. 159 ze zm.). Skarżący zarzucił również naruszenie art. 6268 § 2

k.p.c. przez błędne ustalenie treści decyzji Prezydium Rady Narodowej m. K. odnośnie

do podmiotu przekazującego, którym wg skarżącego był organ administracji państwowej

a nie (…) Spółdzielnia Mleczarska, co wywierało skutki określone w art. 3 ust. 1 ustawy

o gospodarce terenami w miastach i osiedlach. Na tej podstawie Syndyk domagał się

zmiany postanowienia i uwzględnienia wniosku.

Kasacja Skarbu Państwa, który nie zaskarżył postanowienia sądu pierwszej instancji

zarzucała naruszenie art. 626 § 2 k.p.c. polegające na ustaleniu, że wymieniana decyzja

organu administracji nie stanowi tytułu własności mimo, że przekazaniu podlegały tylko

tereny państwowe, tj. stanowiące jego własność oraz naruszenie art. 3 ust. 1 ustawy o

gospodarce terenami w miastach i osiedlach przez uznanie skuteczności przekazania w

użytkowanie przedsiębiorstwa państwowego gruntu należącego do innego podmiotu

(spółdzielni) niż państwo. Wnioskodawca również wnosił o zmianę zaskarżonego

postanowienia i uwzględnienie wniosku o wpis.

Uczestnicząca w postępowaniu (…) Spółdzielnia Mleczarska w piśmie procesowym

domagała się odrzucenia kasacji wnioskodawcy oraz oddalenia kasacji uczestnika.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Syndyk masy upadłości przyjmuje za podstawę wywodu tezę, że z art. 3 ust. 1 ustawy o

gospodarce terenami w miastach i osiedlach wynikała dopuszczalność przekazywania w

użytkowanie jedynie terenów państwowych i z tej przesłanki wyprowadza wniosek, że

grunty objęte decyzją stanowiły własność państwa. Oparcia dla tego wnioskowania

poszukuje również w podmiotowej warstwie czynności przekazania dokonywanej przez

organ administracji państwowej. Również wnioskodawca na tym sylogizmie opiera

podstawę kasacji.

Rozstrzygnięcie o zasadności stanowisk skarżących winno być oparte na treści

przepisów ustawy o gospodarce terenami w miastach i osiedlach w brzemieniu

nadanym w jednolitym tekście. Treść powoływanego przez skarżących art. 3 w dacie

wydania decyzji była następująca:

Art. 3. 1. Tereny państwowe mogą być przekazywane jednostkom państwowym i

organizacjom społecznym w użytkowanie, innym zaś osobom prawnym i osobom

fizycznym oddawane w użytkowanie wieczyste.

2. Organizacjami społecznymi w rozumieniu niniejszej ustawy są organizacje

polityczne, związki zawodowe i organizacje spółdzielcze, prócz spółdzielni budownictwa

mieszkaniowego

i

rolniczych

spółdzielni

produkcyjnych.

Użytkowanie

terenów

przekazywanych organizacjom społecznym jest odpłatne.

Nie można jednak pominąć faktu, że nie było to jedyne unormowanie przekazywania

gruntów.

W ustawie z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania

nieruchomości art. 54 ust. 1 stanowił, że zasady i tryb przekazywania nieruchomości

pomiędzy jednostkami gospodarki uspołecznionej, właściwość organów w tych

sprawach oraz zasady rozliczania określa Rada Ministrów w drodze rozporządzenia.

Takie rozporządzenie w sprawie zasad i trybu przekazywania w ramach administracji

państwowej przedsiębiorstw, instytucji oraz zakładów, nieruchomości i innych obiektów

majątkowych, zostało wydane w dniu 4 października 1958 r. (Dz.U.58.67.332). Zgodnie

z jego § 17, w zakresie uregulowanym tym rozporządzeniem utraciły moc przepisy

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 2 sierpnia 1949 r. w sprawie przekazywania

nieruchomości niezbędnych dla realizacji narodowych planów gospodarczych (Dz. U. Nr

47, poz. 354). W tym miejscu usprawiedliwiona jest wątpliwość, czy rozporządzenie z

1958 r. regulowało przekazywanie przedsiębiorstwom państwowym nieruchomości

organizacji społecznych, zwłaszcza spółdzielczych. Uzasadniona jest odpowiedź

przecząca.

Zarówno

definicja

przekazania

jako

dotycząca

podporządkowania

(nieruchomości,

zakładu,

przedsiębiorstwa)

pod

nadzór

organu

administracji

państwowej, jak i podmiotowe ograniczenie przekazywania (między organizacjami,

przez które należało rozumieć przedsiębiorstwa oraz instytucje państwowe i jednostki

budżetowe),

przekazywanie

wskazują,

zakładów

że

zakresem

podmiotowym

i

nieruchomości

między

rozporządzenia

państwowymi

objęto

jednostkami

organizacyjnymi. Oznaczałoby to, że przekazywanie nieruchomości między jednostkami

gospodarki uspołecznionej, gdy - jak w rozpoznawanej sprawie – przekazującą była

organizacja społeczna (spółdzielnia) podlegało nadal przepisom rozporządzenia Rady

Ministrów z 2 sierpnia 1949 r., a przepisy wymienionej wyżej ustawy z 12 marca 1958 r.

o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (art. 57 ust. 1 i 2 wg. jednolitego

tekstu: Dz.U.61.18.94), obowiązującej do 1 sierpnia 1985 r., w omawianym zakresie

utrzymywały w mocy rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 2 sierpnia 1949 r. Uchylenie

ich nastąpiło w sposób pośredni przez wydanie kolejnego rozporządzenia z dnia 31

maja 1962 r. w sprawie przekazywania terenów w miastach i osiedlach (Dz. U. nr 35,

poz. 159). W chwili wydawania decyzji PRN m. K. z 4 maja 1972 r. rozporządzenie to

obowiązywało w wersji nadanej w jednolitym tekście (Dz. U. 1969 r., nr 3. poz. 19). Dla

rozstrzygnięcia kasacji istotna w nim jest podstawa odwołująca się nie tylko do

przepisów ustawy o gospodarce terenami w miastach i osiedlach ale również do art. 57

ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości,

przy czym podział materii normatywnej według powołanych podstaw nie budzi

większych wątpliwości, ponieważ rozdział 4 rozporządzenia (§ § 10-12) wykracza poza

przedmiot regulacji zawarty w ustawie z 14 lipca 1961 r. i realizuje cele zbliżone do aktu

normującego wywłaszczenia, tj. pozyskiwanie terenów inwestycyjnych w ramach

systemu planowej gospodarki ukierunkowanej przede wszystkim na obsługę jednostek

gospodarki uspołecznionej jako ogniw systemu centralnego planowania gospodarczego.

Przepisy te nie były skorelowane z prawem cywilnym i pomijały cywilnoprawne

aspekty przekazania. Ponieważ kodeks cywilny obowiązywał również jednostki

gospodarki uspołecznionej, a podstawowym trybem przekazania była zgoda organizacji

społecznej lub jej organizacji nadrzędnej (§ 11) nie było przeszkód aby charakter

czynności przekazania (dokonywanej w decyzji) określić przy pomocy konstrukcji

cywilnoprawnej. Należy dodać, że prawo użytkowania nieruchomości - jak podkreślano

w literaturze przedmiotu – służyło przede wszystkim zaspokajaniu potrzeb ówczesnych

jednostek gospodarczych.

Osnowa decyzji z dnia 4 maja 1972 r. nie pozostawia wątpliwości, że mimo braku zgody

na oddanie gruntu w użytkowanie organ administracji państwowej rozstrzygający

wniosek przedsiębiorstwa

państwowego

wybrał tę

postać prawnego

władania

nieruchomością. Nie ma zatem żadnych podstaw do tłumaczenia decyzji jako aktu

przenoszącego własność, a powołanie się organu decyzyjnego w jej części wstępnej na

art. 3 ust. 1 ustawy o gospodarce terenami w miastach i osiedlach obok § 10

rozporządzenia RM z 31 maja 1962 r. jest błędem wynikającym prawdopodobnie z

braku rozróżnienia dwoistości podstawy prawnej i przedmiotu regulacji zawartej w tym

rozporządzeniu.

Legalność - w ramach ówczesnych standardów ochrony własności – aktu

przekazania ma decydujące znaczenie dla konstatacji, że ocena prawna sądu drugiej

instancji o braku podstawy do wpisania w dziale II księgi wieczystej Skarbu Państwa ma

decydujące znaczenie dla uznania obydwu kasacji jako pozbawionych usprawiedliwionej

podstawy kasacyjnej. Powołany w kasacjach przepis art. 626 8 § 2 k.p.c. odczytany

łącznie z § 1 oraz art. 6269 k.p.c. nie pozostawia wątpliwości, odnośnie do ponoszenia

przez

wnioskodawcę

skutków

niedołączenia

do

wniosku

o wpis

dokumentów

stanowiących odpowiednią podstawę.

Z tych przyczyn na podstawie art. 39312 k.p.c. kasacje podlegały oddaleniu.