III AZP 3/94 · Sąd Najwyższy

Uchwała Składu Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego

z dnia 17 listopada 1994 r.

III AZP 3/94

Przewodniczący: Prezes SN Jan Wasilewski, Sędziowie SN: Jerzy Kwaśniewski,

Janusz Łętowski (współsprawozdawca), Walery Masewicz, Teresa Romer (autor

uzasadnienia), Maria Tyszel (sprawozdawca), Andrzej Wróbel

Sąd Najwyższy, przy udziale Prokuratora Włodzimierza Skoniecznego, w

sprawie ze skargi Aleksandry M. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów

i Osób Represjonowanych z dnia 28 stycznia 1993 r., [...] w przedmiocie uprawnień

kombatanckich po rozpoznaniu w dniu 17 listopada 1994 r. zagadnienia prawnego

przekazanego przez skład pięciu sędziów Sądu Najwyższego postanowieniem z dnia

12 maja 1994 r., Sygn. akt III ARN 24/94:

Czy osobę, która została deportowana na Syberię ze swego stałego miejsca

zamieszkania na obszarze b. Litewskiej SRR w ramach tzw. "akcji rozkułaczania" można uznać za podlegającą represji z przyczyn politycznych w rozumieniu art. 4 ust. 1 pkt

3 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących

ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz. U. Nr 17, poz. 75 ze zmianami),

jeżeli w okresie deportacji nie posiadała obywatelstwa polskiego?"

p o d j ą ł następującą uchwałę:

Osobę narodowości polskiej, deportowaną na Syberię w ramach tzw. "akcji

rozkułaczania" z obszaru b. Litewskiej SRR, uważa się za podlegającą represjom

z przyczyn politycznych w rozumieniu art. 4 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 24 stycznia

1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji

wojennych i okresu powojennego (Dz. U. Nr 17, poz. 75 ze zm.), jeżeli jest

obywatelem polskim.

Uzasadnienie

Przedstawione składowi siedmiu sędziów Sądu Najwyższego a przytoczone w

sentencji uchwały zagadnienie prawne powstało na tle następującego stanu faktycznego.

Urząd do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił Aleksandrze

M. przyznania uprawnień przewidzianych w ustawie z dnia 24 stycznia 1991 r. o

kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu

powojennego (Dz. U. Nr 17, poz. 75 ze zm.), zwanej dalej ustawą o kombatantach. W

uzasadnieniu decyzji podano, że wnioskodawczyni w okresie podlegania represjom nie

była obywatelką polską oraz, że została przymusowo wysiedlona przez władze byłego

ZSRR ze swego stałego miejsca zamieszkania na terenie Litwy Kowieńskiej na Syberię,

w okolice Irkucka, w ramach tzw. "akcji rozkułaczania", a więc w wysiedleniu tym nie

można dopatrzyć się represji z przyczyn politycznych, narodowościowych czy

religijnych.

Naczelny Sąd Administracyjny Ośrodek Zamiejscowy w Gdańsku, po rozpatrzeniu skargi wnioskodawczyni na tę decyzję, wyrokiem z 13 października 1993 r.

uchylił ją. W uzasadnieniu wyroku NSA podał, że deportacja na Syberię w ramach "akcji

rozkułaczania" była aktem represji z przyczyn politycznych oraz, że przepisy ustawy o

kombatantach mają zastosowanie do wnioskodawczyni, gdyż w chwili wejścia w życie

tej ustawy była obywatelką polską.

W rewizji nadzwyczajnej Minister Sprawiedliwości wniósł o uchylenie tego wyroku

i oddalenie skargi.

W uzasadnieniu rewizji Minister Sprawiedliwości wyraził pogląd. że deportacja

wnioskodawczyni na Syberię nie nastąpiła z przyczyn politycznych czy narodowościowych w rozumieniu art. 4 ust. 1 pkt 3 lit. b ustawy o kombatantach. Dla poparcia swego

stanowiska Minister załączył do rewizji nadzwyczajnej 6 wyroków Naczelnego Sądu

Administracyjnego, w których wyrażono pogląd odmienny od zaprezentowanego w

zaskarżonym wyroku. Z załączonych do rewizji wyroków wynika, iż skargi

wnioskodawców o uznanie ich za osoby represjonowane w rozumieniu art. 4 ust. 1 pkt

3 lit. b ustawy o kombatantach ze względu na deportację z terytorium Republiki

Litewskiej w ramach tzw. "akcji rozkułaczania" w związku z kolektywizacją rolnictwa,

zostały oddalone. Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu tych wyroków przyjmował iż deportacja w ramach "rozkułaczania" nie stanowiła represji z przyczyn politycznych, religijnych czy narodowościowych. W jednej z tych spraw (sygn. akt

SA-P-1930/93) Naczelny Sąd Administracyjny podniósł ponadto, że przepisy ustawy o

kombatantach dotyczą wyłącznie obywateli polskich, którzy walczyli o suwerenność i

niepodległość Ojczyzny w formacjach Wojska Polskiego, armii sojuszniczych, a także w

podziemnych organizacjach niepodległościowych i w działalności cywilnej - z narażeniem na represje.

W uzasadnieniu postanowienia z dnia 12 maja 1994 r. o przedstawieniu zagadnienia prawnego składowi siedmiu sędziów Sądu Najwyższego, Sąd Najwyższy zwrócił

uwagę, że w wyrokach oddalających skargi na odmowę Urzędu do Spraw Kombatantów

i Osób Represjonowanych, odmiennych od zaskarżonego wyroku, ocena motywów

deportacji nie była identyczna, aczkolwiek ogólnie Naczelny Sąd Administracyjny

przyjmował, iż deportacja w ramach akcji "rozkułaczania" nie była aktem represji z

przyczyn politycznych w rozumieniu art. 4 ust. 1 pkt 3 ustawy o kombatantach. Sąd

Najwyższy zaakcentował, iż niezależnie od tego, że w orzecznictwie Naczelnego Sądu

Administracyjnego zarysowała się rozbieżność w kwestii oceny represyjnego charakteru

deportacji w ramach przymusowej kolektywizacji wsi na terenach b. ZSRR, wątpliwość

wywołuje również kwestia obywatelstwa polskiego osób ubiegających się obecnie o

status osoby podlegającej represjom w rozumieniu przepisów ustawy o kombatantach.

Sąd Najwyższy zwrócił uwagę, że w zaskarżonym wyroku Naczelny Sąd

Administracyjny położył nacisk na to, aby osoba ubiegająca się o uprawnienia

przewidziane w ustawie o kombatantach wykazała, iż czynnie walczyła o niepodległość

lub suwerenność Polski, bądź podlegała represjom z powodu znanej w środowisku lub

miejscu zamieszkania jej przynależności do narodu polskiego, czy też aktywnej

działalności w interesie polskości. Samego faktu posiadania przez tę osobę

obywatelstwa polskiego w tym okresie nie uważał Naczelny Sąd Administracyjny za

okoliczność niezbędną dla przyznania uprawnień.

Podejmując przytoczoną w sentencji uchwałę Sąd Najwyższy rozważył, co następuje:

Przy rozpatrywaniu przedstawionego zagadnienia prawnego oceny wymagały

dwie kwestie: czy deportacja w ramach przymusowej akcji kolektywizacji wsi przeprowadzanej przez władze b. ZSRR, z miejsca stałego zamieszkania na terenie Litwy

Kowieńskiej (w momencie deportacji Litewskiej SRR), może być traktowana jako

represja w rozumieniu art. 4 ust. 1 pkt 3 lit. b ustawy o kombatantach oraz czy o nabyciu uprawnień z tej ustawy decyduje posiadanie obywatelstwa polskiego w dniu

wejścia jej w życie, lub też w okresie podlegania represjom. Rozpatrując te kwestie Sąd

Najwyższy doszedł do następujących wniosków.

Deportacja w okresie kolektywizacji przeprowadzanej przymusowo przez władze

byłego ZSRR stanowiła akt represji z przyczyn politycznych, bądź narodowościowych

wobec określonych osób. Jak wiadomo z przekazów historycznych akcja "rozkułaczania" przebiegała niejednolicie wobec osób pozbawianych własności ziemi i

domów. Nie wszystkie te osoby, mimo poddania ich gospodarstw czy majątków kolektywizacji, były deportowane. O deportacji przebiegającej w warunkach drastycznych,

poprzedzanej często, jak to miało też miejsce wobec wnioskodawczyni, aresztowaniem,

decydowały względy polityczne i narodowościowe. O przebiegu akcji "rozkułaczania"

decydowała celowa chęć wyniszczenia określonej grupy ludzi do której władze byłego

ZSRR miały zastrzeżenia polityczne czy narodowościowe. Deportacja, która jeżeli

chodzi o transport, odbywała się w warunkach urągających człowieczeństwu, a

następnie prowadziła do "skazania" osób, które transport przetrwały, na życie w skrajnie

trudnych i prymitywnych warunkach na Syberii, była aktem represji politycznej a także,

przy wyborze osób, narodowościowej. W konsekwencji Sąd Najwyższy nie dostrzega

przeszkód do zastosowania art. 4 ust. 1 pkt 3 lit. b, przepisów ustawy o kombatantach

do osób, które w ramach akcji "rozkułaczania" zostały deportowane w głąb b. ZSRR.

Analogiczny pogląd wyraził w pisemnym wniosku Departament Prokuratury

Ministerstwa Sprawiedliwości, przyjmując, że taka ocena charakteru deportacji jest

oczywista, a osoby deportowane w ramach tych specyficznych dla b. ZSRR akcji kolektywizacji należy uznać za podlegające represji określonej w art. 4 ust. 1 pkt 3 lit. b

ustawy.

W stanie faktycznym, na którym oparte zostało zagadnienie prawne, będące

przedmiotem uchwały, wnioskodawczyni przybyła do Polski jako repatriantka w 1955 r.

Z posiadanej przez nią Karty Ewidencyjnej Repatrianta wynika, że w chwili repatriacji

legitymowała się obywatelstwem polskim i deklarowała swoją przynależność do narodu

polskiego. Tereny, z których została deportowana w 1949 r. nie należały przed

wybuchem II wojny światowej do Rzeczypospolitej Polskiej, były to tereny państwa

litewskiego.

Uznając deportację w związku z przymusową kolektywizacją wsi za represję o

podłożu politycznym, a nierzadko narodowościowym Sąd Najwyższy przeszedł do kolejnej kwestii: czy warunkiem nabycia uprawnień z ustawy o kombatantach przez osobę,

która podlegała tego rodzaju represjom jest posiadanie przez nią obywatelstwa

polskiego w chwili występowania o przyznanie uprawnień z tej ustawy, czy też ponadto

warunkiem przyznania tych uprawnień jest posiadanie obywatelstwa polskiego w

okresie podlegania represjom.

Ustawa o kombatantach jest aktem prawnym o szczególnym charakterze, który

po raz pierwszy stwarza możliwość uzyskania uprawnień nie tylko za działalność

kombatancką, ale także za cierpienia zadane wielu obywatelom Państwa Polskiego

przez władze III Rzeszy i ówczesne władze Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich ze względów narodowościowych, politycznych i religijnych... Tak stanowi

preambuła do tej ustawy. Preambuła ta składa się z trzech akapitów. Pierwszy z nich

odnosi się do tych obywateli polskich, którzy walczyli o suwerenność i niepodległość

ojczyzny, drugi do tych obywateli polskich, którzy doznali cierpień z przyczyn narodowościowych, politycznych i religijnych. Trzeci zawiera deklarację szacunku oraz

szczególnej troski i opieki ze strony instytucji państwowych, samorządów terytorialnych i

organizacji społecznych w równej mierze dla kombatantów i ofiar represji.

Odpowiedź na pytanie, czy o uprawnienia z ustawy o kombatantach mogą

ubiegać się także osoby, które w okresie podlegania represjom nie były obywatelami

polskimi, w sposób prosty i jednoznaczny nie wynika ani art. 21 ust. 1 ani też z art. 4

ust. 1 pkt 3 lit. b ustawy o kombatantach. Dlatego też tej odpowiedzi szukać należało

także w preambule do ustawy o kombatantach oraz przez wykładnię celowościową.

Gdyby celem ustawy było objęcie nią tylko osób będących obywatelami polskimi

w okresie represji, to konstrukcja art. 21 powinna być inna. Skoro art. 21 ustawy o

kombatantach stanowi, że uprawnienia przewidziane w ustawie przysługują osobie,

która "posiada obywatelstwo polskie" lub "posiadała je w okresie działalności kombatanckiej, bądź w okresie podlegania represjom", to przyjęcie założenia, iż warunkiem

nabycia uprawnień z powodu podlegania represjom jest posiadanie obywatelstwa

polskiego w okresie represji pozostawałoby w sprzeczności z treścią tego przepisu.

Ustawa ma na celu wyrównanie krzywd (w miarę jej założeń), zarówno tym

którzy byli aktywni w prowadzeniu działalności kombatanckiej na rzecz suwerenności i

niepodległości ojczyzny, jak i tym, obywatelom Państwa Polskiego, którym zadano

cierpienia ze względów narodowościowych, politycznych bądź religijnych. Dobrodziejstwem ustawy objęta jest więc też ta grupa obywateli Państwa Polskiego, która doznała

cierpień nie prowadząc działalności dla obrony niepodległości, czy suwerenności

Ojczyzny, a przyczyną tych cierpień były "tylko" względy polityczne, narodowościowe

czy religijne.

Ustawodawca nie określił jednoznacznie, czy przez "obywateli Państwa Polskiego" rozumiał tylko tych, którzy w czasie represji byli obywatelami Państwa Polskiego,

ale nie określił też jednoznacznie, że brak obywatelstwa polskiego w chwili represji

oznaczał pozbawienie uprawnień ustawowych. Przeciwko takiej koncepcji przemawia

też art. 21 ust. 1 ustawy, rozgraniczający możliwość uzyskania uprawnień przez tych,

którzy są obywatelami polskimi w chwili występowania o nie od tych, którzy byli nimi w

okresach działalności kombatanckiej, czy podczas represji. Treść art. 21 pozwala na

przyjęcie, iż uprawnienia z ustawy o kombatantach nie są ograniczone tylko do tych

osób, które w czasie podlegania represjom były obywatelami polskimi. Odmienna,

zwężająca interpretacja tego przepisu byłaby nie uzasadniona i sprzeczna z celami

ustawy. Dlatego kryterium obywatelstwa polskiego w okresie represji nie może być

decydujące przy ocenie uprawnień przysługujących z mocy ustawy.

Zdaniem Sądu Najwyższego nie można jednak całkowicie abstrahować przy

ocenie przyczyn represji od związku osoby represjonowanej z narodowością polską.

Odmienna interpretacja prowadziłaby do niczym nieuzasadnionego i nie leżącego w intencji ustawodawcy rozszerzenia zakresu podmiotowego ustawy na te osoby,

które wprawdzie podlegały represjom, ale w czasie tych represji nie miały żadnych więzi

narodowościowych, czy obywatelskich z Państwem Polskim, a obywatelstwo uzyskały

później, w wiele dziesiątków lat po okresie represji.

Do tak daleko idącej interpretacji nie upoważnia wykładnia przepisów ustawy ani

też treść preambuły. Dlatego też Sąd Najwyższy przyjął, iż możliwość objęcia uprawnieniami przewidzianymi w ustawie dotyczy tych osób podlegających represjom w

rozumieniu art. 4 ust. 1 pkt 3 lit. b, które w czasie represji były związane z Polską, a w

chwili zgłaszania wniosku o te uprawnienia są obywatelami polskimi.