III ARN 78/95 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 21 marca 1996 r.

III ARN 78/95

Oświadczenie małżonka rozwiedzionego o powrocie do nazwiska, które

nosił przed zawarciem małżeństwa musi być złożone osobiście przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego (art. 59 K.r.o.).

Przewodniczący SSN: Janusz Łętowski, Sędziowie SN: Kazimierz Jaśkowski,

Adam Józefowicz, Jerzy Kwaśniewski (sprawozdawca), Andrzej Wróbel,

Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Włodzimierza Skoniecznego, po rozpoznaniu w dniu 21 marca 1996 r. sprawy ze skargi Dobrosławy K. na decyzję Wojewody W. z dnia 23 sierpnia 1994 r. [...] w przedmiocie odmowy przyjęcia oświadczenia

o powrocie do nazwiska noszonego przed zawarciem małżeństwa, na skutek rewizji

nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości [...] od wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego-Ośrodek Zamiejscowy we Wrocławiu z dnia 26 kwietnia 1995 r. [...].

1) u c h y l i ł zaskarżony wyrok,

2) o d d a l i ł skargę.

Uzasadnienie

Dobrosława Kl. przez oświadczenie złożone w dniu 26 listopada 1977 r. w

Urzędzie Stanu Cywilnego w W. przy zawarciu małżeństwa ze Zbigniewem K. przybrała

nazwisko męża. Małżeństwo to wyrokiem Sądu Wojewódzkiego w W. z dnia 19 kwietnia

1994 r. zostało rozwiązane przez rozwód.

W dniu 25 lipca 1994 r. do Kierownika Urzędu Stanu Cywilnego w W. wpłynął

wniosek Dobrosławy K. o przyjęcie jej pisemnego oświadczenia z dnia 13 czerwca 1994

r. o powrocie do nazwiska "Kl.", które nosiła przed zawarciem małżeństwa.

Oświadczenie to zostało sporządzone w Ambasadzie Rzeczypospolitej Polskiej w M. z

poświadczeniem własnoręczności podpisu Dobrosławy K. gdyż - jak podano we

wniosku - obecnie mieszka ona w Meksyku i nie może w wymaganym terminie tj. do

dnia 11 sierpnia 1994 r. przyjechać do Polski.

Kierownik Urzędu Stanu Cywilnego w W. decyzją z dnia 27 lipca 1994 r. odmówił wpisania do aktu małżeństwa [...] oświadczenia wnioskodawczyni o powrocie

do nazwiska Kl., noszonego przed zawarciem małżeństwa. W uzasadnieniu tej decyzji

wyrażony został pogląd, że - zgodnie z art. 59 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego - aby

można było uznać, iż oświadczenie małżonka rozwiedzionego złożone zostało przed

kierownikiem urzędu stanu cywilnego, powinien on być obecny przy złożeniu tego

oświadczenia i jego przyjęcie potwierdzić podpisem. Kierownik Wydziału Konsularnego

Ambasady RP nie ma uprawnień do przyjęcia takiego oświadczenia i dokument taki nie

może stanowić podstawy do uczynienia adnotacji w akcie małżeństwa.

Wojewoda W. decyzją z dnia 23 sierpnia 1994 r. utrzymał w mocy decyzję

Kierownika Urzędu Stanu Cywilnego, dodając, że przepis art. 26 ust. 1 ustawy z dnia 13

lutego 1984 r. o funkcjach konsulów PRL (Dz. U. Nr 9, poz. 34) określa jakie czynności

z zakresu rejestracji stanu cywilnego, spośród czynności należących do właściwości

kierowników USC, dokonuje konsul. Przyjęcie oświadczenia o powrocie do nazwiska

noszonego przed zawarciem małżeństwa nie należy do kompetencji konsula.

Po rozpoznaniu skargi Dobrosławy K. Naczelny Sąd Administracyjny-Ośrodek

Zamiejscowy we Wrocławiu wyrokiem z dnia 26 kwietnia 1995 r. uchylił decyzje

Wojewody W. i Kierownika Urzędu Stanu Cywilnego w W. Wyrok ten wynika z

przyjętego przez NSA założenia, iż mający w sprawie zastosowanie przepis art. 59

kodeksu rodzinnego i opiekuńczego nie wymaga, aby oświadczenie rozwiedzionego

małżonka o powrocie do nazwiska noszonego przed zawarciem małżeństwa, musiało

być, dla jego skuteczności złożone osobiście przed Kierownikiem Urzędu Stanu Cywilnego. Oświadczenie takie Dobrosława K., sporządziła na piśmie i osobiście podpisała, co nie może nasuwać wątpliwości wobec potwierdzenia własnoręczności tego

podpisu przez Kierownika Wydziału Konsularnego Ambasady Rzeczypospolitej Polskiej

w M. Tak sporządzone oświadczenie zostało przedstawione, z zachowaniem

przewidzianego terminu Kierownikowi Urzędu Stanu Cywilnego przez właściwie umocowanego pełnomocnika. W tych okolicznościach NSA uznał, że Dobrosława K. dopełniła warunków określonych w powołanym art. 59 k.r.i o. oraz w art. 6 ust. 1, art. 7 ust. 1

i art. 22 ustawy z dnia 29 września 1986 r. Prawo o aktach stanu cywilnego (Dz. U. Nr

36, poz. 190 ze zm.) dla przyjęcia i zarejestrowania oświadczenia o powrocie do

nazwiska, które nosiła przed zawarciem małżeństwa.

Minister Sprawiedliwości w rewizji nadzwyczajnej zarzucił rażące naruszenie art.

207 § 5 k.p.a. w związku z art. 59 k.r. i o., z którego - zdaniem Ministra - jednoznacznie

wynika, że osoba składająca przedmiotowe oświadczenie obowiązana jest uczynić to

osobiście przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego. Brak jest bowiem regulacji

odmiennej, z której - jak to ma miejsce w zakresie oświadczenia o wstąpieniu w związek

małżeński (art. 6 k.r. i o.) - wynikałaby możliwość działania przez pełnomocnika.

Wniosek rewizji nadzwyczajnej dotyczył uchylenia zaskarżonego wyroku i oddalenie skargi Dobrosławy K.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Stosownie do wynikającej z art. 95 § 1 k.c. ogólnej zasady czynności prawne

mogą być dokonywane przez przedstawiciela. Jednakże w tym samym przepisie znajduje się zastrzeżenie wyjątków przewidzianych w ustawie albo wynikających z

właściwości czynności prawnej.

Sąd Najwyższy podziela wyrażony przez Ministra Sprawiedliwości pogląd, że

przewidziane w art. 59 k.r.i o. oświadczenie małżonka rozwiedzionego o powrocie do

nazwiska, które nosił przed zawarciem małżeństwa nie może być dokonane przez

pełnomocnika. Z regulacji tej wynika bowiem, że czynności zainteresowanego małżonka, które muszą być podjęte dla spowodowania zmiany nazwiska, zostały określone w

sposób wskazujący na osobiste działanie przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego.

Chodzi tu o wypadek zmiany nazwiska, ściśle związany z ustaniem małżeństwa. Jest to

szczególna procedura umożliwiająca restytucję tego stanu rzeczy, który istniał - w

zakresie nazwiska - przed zawarciem małżeństwa. Zgodnie z art. 25 k.r. i o.

małżonkowie mogą przy zawarciu małżeństwa w określony sposób zmienić swoje

dotychczasowe nazwisko i tak ustalone nowe nazwisko podlega na podstawie art. 62

ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 29 września 1986 r. - Prawo o aktach stanu cywilnego (Dz. U.

Nr 36, poz. 180) wpisaniu do aktu małżeństwa. Z kolei po ustaniu małżeństwa na

skutek orzeczonego rozwodu ustawodawca przewidział ściśle sformalizowaną i

połączoną z prowadzeniem czynności stanu cywilnego, procedurę umożliwiającą

małżonkowi rozwiedzionemu powrót do poprzedniego nazwiska. Jest to procedura

swoista zmiany nazwiska w porównaniu z ogólnymi regułami, które w sprawie zmiany

nazwiska zostały określone w ustawie z dnia 15 listopada 1956 r. o zmianie imion i

nazwisk (jednolity tekst: Dz. U. z 1963 r., Nr 59, poz. 328).

Zgodnie z art. 59 k.r. i o. w ciągu trzech miesięcy od chwili uprawomocnienia się

orzeczenia rozwodu małżonek rozwiedziony, który wskutek zawarcia małżeństwa

zmienił swoje dotychczasowe nazwisko, może przez oświadczenie złożone przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego powrócić do nazwiska, które nosił przed zawarciem

małżeństwa. Ma to więc być "oświadczenie" którego elementem formalnym jest

złożenie go przed określonym organem. Z tego względu nie jest wystarczająca przeprowadzona przez Naczelny Sąd Administracyjny analiza oświadczenia Dobrosławy K.

co do zachowania warunków przewidzianych dla formy pisemnej. Zwrócić przy tym

należy uwagę na to, że ustawodawca w art. 59 k.r. i o. zamieścił wymaganie, ażeby

oświadczenie, o którym mowa zostało złożone "przed kierownikiem urzędu stanu

cywilnego", a więc nie chodzi tu o sytuacje, w których wystarcza złożenie określonego

dokumentu "do" określonego organu.

Wobec odrębności omawianej regulacji i jej ścisłego związania z instytucjami

prawnymi z zakresu prawa rodzinnego słusznie zauważono w rewizji nadzwyczajnej, że

w obrębie tego prawa przewidziane zostały szczególne uprawnienia ustawowe, np. w

art. 6 k.r. i o., do złożenia określonego oświadczenia przez pełnomocnika. Natomiast

konsekwentnie takiego upoważnienia nie przewiduje regulacja procedury powrotu do

poprzedniego nazwiska małżonka rozwiedzionego.

Z powyższych przyczyn uznając, że wykazane zostały podstawy rewizji nadzwyczajnej, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji wyroku (art. 422 § 1 k.p.c.).