III ARN 17/96 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 5 lipca1996r.

III ARN 17/96

W myśl art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach

oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu

powojennego (Dz. U. Nr 17, poz. 75 ze zm.) Główna Komisja Badania Zbrodni

przeciwko Narodowi Polskiemu - Instytut Pamięci Narodowej uprawniona jest

tylko do wyrażania opinii co do charakteru miejsc odosobnienia, o których mowa

w art. 3 pkt 2 oraz art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b i pkt 3. Natomiast nie jest uprawniona do

określania wieku osób przebywających w tych miejscach jako przesłanki prawa

do świadczeń przewidzianych w tej ustawie.

Przewodniczący SSN: Jerzy Kwaśniewski, Sędziowie SN: Janusz Łętowski,

Walerian Sanetra, Maria Tyszel (sprawozdawca), Andrzej Wróbel,

Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Waldemara Grudzieckiego, po rozpoznaniu w dniu 5 lipca 1996 r. sprawy ze skargi Jana L. na decyzję Kierownika Urzędu

do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. z dnia 26 października 1994

r., [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień kombatanckich, na skutek rewizji

nadzwyczajnej Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie [...] od

wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego-Ośrodek Zamiejscowy w Lublinie z dnia

10 listopada 1995 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu-Ośrodkowi Zamiejscowemu w Lublinie do ponownego rozpoznania.

Uzasadnienie

Decyzją z dnia 26 października 1994 r. Kierownik Urzędu d/s Kombatantów i

Osób Represjonowanych odmówił Janowi L., urodzonemu 16 maja 1929 r., przyznania

uprawnień kombatanckich, gdyż na podstawie wykazu jednolitego obozów, sporządzonego przez Główną Komisję Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu Instytut Pamięci Narodowej wraz z uzupełnieniem z dnia 11 marca 1993 r., wydanego z

upoważnienia art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz

niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz.

U. Nr 17, poz. 75 ze zm.) uznał, że uprawnienia kombatanckie z tytułu pobytu w

obozach dla wysiedlonych w Zamościu i Zwierzyńcu przysługują jedynie osobom, które

w nich przebywały jako dzieci do lat 14. Wnioskodawca natomiast był osadzony w obu

tych obozach mając ukończone 14 lat życia.

W skardze, wniesionej do Naczelnego Sądu Administracyjnego, skarżący wnosił

o uchylenie zaskarżonej decyzji zarzucając, że przed ukończeniem 14 lat życia był

represjonowany wraz z rodzicami; na skutek obławy niemieckiej w 1943 r. ukrywał się,

następnie od 20 czerwca był osadzony w obozie w Zwierzyńcu, przewieziony do obozu

w Zamościu, skąd w lipcu 1943 r., po oddzieleniu od rodziców, został wywieziony na

roboty do Rzeszy Niemieckiej. Podczas pobytu w obozach miał więc zaledwie 14 lat i

półtora miesiąca.

Naczelny Sąd Administracyjny-Ośrodek Zamiejscowy w Lublinie wyrokiem z dnia

10 listopada 1995 r. [...] oddalił skargę.

W rewizji nadzwyczajnej od tego wyroku Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego zarzucając, że zaskarżony wyrok został wydany z rażącym naruszeniem

prawa, w szczególności przepisów art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b ustawy z dnia 24 stycznia

1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych

i okresu powojennego (Dz. U. Nr 17, poz. 75 ze zm.) oraz art. 207 § 2 pkt 1 Kodeksu

postępowania administracyjnego, wnosił o jego uchylenie.

Rozpoznając sprawę Sąd Najwyższy rozważył, co następuje:

Skład orzekający w sprawie w całej rozciągłości podziela zarzuty zawarte w

rewizji nadzwyczajnej oraz ich uzasadnienie.

W szczególności Sąd Najwyższy podziela pogląd, że przyznanie uprawnień

kombatanckich osobom, które podlegały represjom wojennym uzależnione zostało, w

myśl przepisu art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach

oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego

(Dz. U. Nr 17, poz. 75 ze zm.), zwanej dalej ustawą o kombatantach, od spełnienia

dwóch warunków: 1) określonych przyczyn represji, do których zaliczono przyczyny

polityczne, narodowościowe, religijne i rasowe, 2) przebywania z tych właśnie przyczyn

w hitlerowskich więzieniach, obozach koncentracyjnych i ośrodkach zagłady lub w

innych miejscach odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków

w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji

hitlerowskich władz bezpieczeństwa.

Stosownie natomiast do art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy o kombatantach, to Kierownik

Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na podstawie opinii Głównej

Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce - Instytutu Pamięci Narodowej określa

te miejsca odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w

obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji

hitlerowskich władz bezpieczeństwa. Umocowanie zawarte w art. 8 ust. 1 pkt 2 dało

Kierownikowi Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych uprawnienie

do określenia miejsc odosobnienia, a nie do różnicowania pod względem podmiotowym

uprawnień osób tam przebywających; żadnych dodatkowych warunków podmiotowych

nie przewiduje bowiem przepis art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b ustawy o kombatantach. Oznacza

to, że uprawnienia te przysługują wszystkim osobom osadzonym w miejscach

odosobnienia określonych w tym przepisie, których wykaz sporządza Główna Komisja

Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu - Instytut Pamięci Narodowej, o ile nie

zachodzą przesłanki negatywne z art. 21 ust. 2 ustawy o kombatantach.

Sąd Najwyższy zauważa również, że powołany wyżej przepis art. 8 ust. 1 pkt 2

ustawy o kombatantach nie upoważnił Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich

(obecnie Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu) - Instytutu Pamięci Narodowej do

wskazywania osób uprawnionych do świadczeń z ustawy o kombatantach, a jedynie do

wyrażenia opinii o faktach historycznych, tj. do określenia charakteru miejsc

odosobnienia. Opinia ta, jak każdy inny dowód podlega kontroli i ocenie organu orzekającego w konkretnej sprawie. Tak więc adnotacja zawarta w pkt IV wykazu jedno-

litego obozów, obejmującym obozy dla wysiedlonych na Zamojszczyźnie: "Uprawnienia

przysługują wyłącznie dzieciom do lat 14, osadzonym w tych obozach", wyraźnie

wykracza poza umocowanie ustawowe, jakie dla tej Komisji przewidziano w ustawie o

kombatantach. Ustawa ta również wobec osób, które jako dzieci zostały odebrane

rodzicom w celu poddania eksterminacji lub w celu przymusowego wynarodowienia, nie

wprowadziła kryterium wieku. Na podstawie przepisu art. 8 ust. 2 pkt 3 Główna Komisja

potwierdza jedynie okoliczność odebrania dzieci rodzicom w określonym celu,

wskazanym w art. 4 ust. 2, natomiast Komisja w uzupełnieniu wykazu jednolitego

obozów [...] kryterium wieku ustanowiła bez umocowania prawnego.

Jak już wspomniano, opinia Komisji nie jest wiążąca ani dla Kierownika Urzędu

do Spraw Kombatantów ani dla Sądu orzekającego w sprawie, tym bardziej nie jest

wiążąca w części, w której Komisja przekroczyła kompetencje zakreślone ustawą. [...]

Sąd Najwyższy nie podziela poglądu wyrażonego w uzasadnieniu zaskarżonego

wyroku, że:"Kryterium wieku 14 lat zostało przyjęte przez Kierownika Urzędu d/s

Kombatantów odpowiednio do powszechnie obowiązujących w tym względzie przepisów prawa polskiego. Granica wieku musiała być ustalona jednoznacznie aby nie

stwarzać dowolności co do jej przestrzegania. Z tych powodów decyzja odmowna jest

poprawna". Taka ocena, zdaniem Sądu Najwyższego w składzie orzekającym, nie

może mieć zastosowania do stanów faktycznych, które zdarzyły się podczas okupacji

hitlerowskiej. Jest bowiem faktem historycznym powszechnie znanym, że władze okupacyjne w stosunku do obywateli polskich nie przestrzegały prawa, nawet ustanowionego przez siebie, a zwłaszcza prawa polskiego. Tak jednoznaczne ustalenie granicy wieku, jak to uczyniła Główna Komisja w stosunku do dzieci represjonowanych w

rozumieniu przepisów art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b oraz w art. 4 ust. 2 może wskazywać na

przywiązywanie zbyt dużej wagi do przepisów wydanych podczas okupacji oraz na

założenie, a priori, że były one ściśle przestrzegane.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy uznał, że rewizja nadzwyczajna jest

w pełni uzasadniona, bowiem zaskarżony wyrok został wydany z rażącym naruszeniem

prawa materialnego, w szczególności przepisów art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b w związku z art.

8 ust. 1 pkt 2 ustawy o kombatantach oraz art. 207 Kodeksu postępowania

administracyjnego i na podstawie przepisów art. 210, 211 KPA i 422 § 2 KPC orzekł,

jak w sentencji wyroku.

Notka

Uprawnienia dzieci przebywających w okresie okupacji hitlerowskiej w obozie w

Zamościu, były przez Sąd Najwyższy rozważane już w uchwale z dnia 4 listopada 1982 r., III

UZP 5/82 (OSNCP 1993 z.5-6 poz. 67). Sąd Najwyższy stwierdził, iż pobyt dzieci w wieku do 14

lat w okresie okupacji hitlerowskiej w obozie w Zamościu uprawnia do świadczeń rentowych

określonych w art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 23 października 1975 r. o dalszym zwiększaniu

świadczeń dla kombatantów i więźniów obozów koncentracyjnych (Dz. U. Nr 34, poz. 186).