II UZP 8/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II UZP 8/10

POSTANOWIENIE

Dnia 3 marca 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (przewodniczący,

sprawozdawca)

SSN Zbigniew Myszka

SSA Krzysztof Staryk

w sprawie z wniosku Wyższej Szkoły Finansów i Zarządzania w W.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w W.

o prawo do uzyskania pisemnej interpretacji co do zakresu i sposobu stosowania

przepisów,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 3 marca 2011 r.,

na skutek zagadnienia prawnego przekazanego postanowieniem przez Sąd

Apelacyjny z dnia 9 listopada 2010 r.,

"czy niepubliczna uczelnia działająca na podstawie ustawy z dnia 27

lipca 2005 r. Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz.U. Nr 164 poz. 1365

ze zm.) jest przedsiębiorcą w rozumieniu art. 4 ust. 1 w związku z art.

10 ust. 1 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności

gospodarczej (tekst jednolity Dz.U. z 2007 r. Nr 155 poz. 1095 ze

zm.)"

podjął uchwałę:

odmawia podjęcia uchwały.

Uzasadnienie

Decyzją z dnia 20 lipca 2009 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w

W. (zwany dalej Zakładem) odmówił Wyższej Szkole Finansów i Zarządzania w W.

(zwanej dalej Szkołą) wydania, na podstawie art. 10 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o

swobodzie działalności gospodarczej (jednolity tekst: Dz.U. z 2010 r. Nr 220, poz.

1447 ze zm.), interpretacji w sprawie ustalenia podstawy wymiaru składek na

ubezpieczenia chorobowe i wypadkowe wyliczone od wynagrodzenia brutto z

uwzględnieniem obowiązku odprowadzania składek na ubezpieczenia emerytalne i

rentowe w związku z przekroczeniem rocznej podstawy wymiaru składek. Zdaniem

Zakładu, Szkoła nie posiada statusu przedsiębiorcy w rozumieniu przepisów ustawy

o swobodzie działalności gospodarczej.

Sąd Okręgowy - Sąd Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 24 marca

2010 r. zmienił zaskarżoną decyzję w ten sposób, że nakazał Zakładowi wydanie

przedmiotowej interpretacji. Podstawę rozstrzygnięcia stanowiło ustalenie, że

Szkoła podlega wpisowi do rejestru uczelni niepublicznych i związków uczelni

niepublicznych prowadzonego przez ministra właściwego do spraw szkolnictwa

wyższego, nie jest natomiast wpisana do Krajowego Rejestru Sądowego. Szkoła

jest jedynym wspólnikiem V. Spółki z o.o., której przedmiotem działalności jest

działalność wydawnicza.

W ramach oceny prawnej stanu faktycznego Sąd Okręgowy stwierdził, że w

myśl art. 431 k.c. przedsiębiorcą jest osoba fizyczna, osoba prawna i jednostka

organizacyjna, o której mowa w art. 331 § 1 k.c., prowadząca we własnym imieniu

działalność gospodarczą lub zawodową. Zdaniem Sądu, w wielu ustawach

szczegółowych zostały zawarte odrębne definicje przedsiębiorcy - zbieżne,

podobne lub różniące się od definicji przyjętej w art. 43 1 k.c. I tak: stosownie do art.

4 ust. 1 ustawy o swobodzie działalności gospodarczej, przedsiębiorcą jest osoba

fizyczna, osoba prawna i jednostka organizacyjna niebędąca osobą prawną, której

odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną - wykonująca we własnym imieniu

działalność gospodarczą. Jednocześnie art. 2 ustawy wyjaśnia znaczenie terminu

„działalność gospodarcza" w ten sposób, że uznaje za nią „zarobkową działalność

wytwórczą, budowlaną, handlową, usługową oraz poszukiwanie, rozpoznawanie i

wydobywanie kopalin ze złóż, a także działalność zawodową, wykonywaną w

sposób zorganizowany i ciągły". W ocenie Sądu, przedsiębiorców można podzielić

na dwie grupy: przedsiębiorców sensu stricte i przedsiębiorców not for profit. Ci

pierwsi to tacy, których cel, w jakim mogą być utworzeni, jest celem zarobkowym, a

ich działalność prowadzona jest we własnym imieniu zarobkowo. Przedsiębiorcy

zaliczeni do drugiej grupy to tacy, dla których cel główny nie jest celem

zarobkowym, ale mogą prowadzić działalność gospodarczą z jednoczesnym

przeznaczeniem zysków na celem statutowe (np.: szkoły wyższe, fundacje,

stowarzyszenia). Działalność właściwa dla przedsiębiorcy powinna mieć charakter

zarobkowy. Oznacza to, że nie może to być działalność nastawiona na

zaspokojenie własnych potrzeb działającego ani działalność typu non-profit, lecz

działalność ukierunkowana na uzyskiwanie dochodów (na zbyt), a więc

prowadzona odpłatnie z zamiarem osiągnięcia zysku stanowiącego zwykłe źródło

utrzymania przedsiębiorcy.

Sąd Okręgowy wskazał, że Szkoła jest osobą prawną jako uczelnia

niepubliczna wpisana do rejestru prowadzonego przez ministra właściwego do

spraw szkolnictwa wyższego (art. 12 i art. 29 ust. 1 ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. Prawo o szkolnictwie wyższym, Dz.U. Nr 164, poz. 1365 ze zm.), a w myśl art. 7 tej

ustawy - może prowadzić działalność gospodarczą wyodrębnioną organizacyjnie i

finansowo od działalności, o której mowa w art. 13 i 14, w zakresie i formach

określonych w statucie. Sąd Okręgowy przychylił się do poglądu wyrażonego przez

Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 3 lipca 2003 r., III CZP 38/03 (OSNC 2004 nr 9,

poz. 134), zgodnie z którym odpłatne i systematyczne wykonywanie przez dłużnika

zajęć dydaktycznych jest wykonywaniem przez osobą prawną we własnym imieniu,

zawodowo działalności usługowej w sposób zorganizowany i ciągły. Działalność

taka, wykonywana przez uprawnionych pracowników uczelni, charakteryzuje się

profesjonalnym charakterem, jest podporządkowana regułom opłacalności i

racjonalnego gospodarowania, jest działaniem wykonywanym na własny rachunek

uczelni jako odrębnej osoby prawnej, a nie na rachunek jej założyciela, a ponadto

charakteryzuje się niewątpliwie powtarzalnością działań i uczestnictwem w obrocie

gospodarczym.

Wymienione

elementy

komercyjne,

charakteryzujące

także

działalność dydaktyczną uczelni niepaństwowych, wyraźnie odróżnia tę działalność

od tożsamej przedmiotowo działalności publicznych szkół wyższych, które mają

ustawowy, konstytucyjny obowiązek wykonywania zadań publicznych przez

świadczenie bezpłatnych usług edukacyjnych. Podzielając taką interpretację, Sąd

Okręgowy uznał, że Szkoła - będąca ponadto jedynym udziałowcem V. Spółki z

o.o., przedmiotem działalności której jest

działalność wydawnicza

- jest

przedsiębiorcą w rozumieniu ustawy o swobodzie działalności gospodarczej,

prowadzącym działalność gospodarczą.

W ocenie Sądu pierwszej instancji, o braku przymiotu uczelni niepaństwowej

prowadzącej działalność gospodarczą nie może decydować niepodleganie wpisowi

do Krajowego Rejestru Sądowego. Zgodnie z art. 14 ustawy o swobodzie

działalności gospodarczej przedsiębiorca może podjąć działalność gospodarczą po

uzyskaniu wpisu do rejestru przedsiębiorców w Krajowym Rejestrze Sądowym albo

do ewidencji działalności gospodarczej. Jednakże w świetle art. 43 1 k.c. wpis do

właściwego rejestru nie stanowi cechy konstytutywnej pojęcia „przedsiębiorca".

Zdaniem Sądu, nie ma zatem tożsamości pomiędzy podmiotami posiadającymi

status przedsiębiorcy a wpisanymi do rejestru przedsiębiorców. Niepodleganie

wpisowi do rejestru samo w sobie nie może przesądzać o braku przymiotu

przedsiębiorcy po stronie zainteresowanego podmiotu, mimo że przepisy ustawy o

swobodzie działalności gospodarczej wiążą z tym aktem prawnym podjęcie

działalności gospodarczej przez przedsiębiorcę.

W rezultacie Sąd Okręgowy uznał Szkołę za przedsiębiorcę uprawnionego

do otrzymania interpretacji w trybie art. 10 ust. 1 ustawy o swobodzie działalności

gospodarczej, zgodnie z którym przedsiębiorca może złożyć do właściwego organu

administracji publicznej lub państwowej jednostki organizacyjnej wniosek o wydanie

pisemnej interpretacji co do zakresu i sposobu stosowania przepisów, z których

wynika obowiązek świadczenia przez przedsiębiorcę daniny publicznej oraz

składek na ubezpieczenia społeczne lub zdrowotne, w jego indywidualnej sprawie.

Rozpoznając apelację Zakładu od powyższego wyroku Sąd Apelacyjny - Sąd

Pracy

i

Ubezpieczeń

Społecznych

powziął

wątpliwość

sformułowaną

w

przedstawionym Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnieniu prawnym:

„czy niepubliczna uczelnia działająca na podstawie Prawa o szkolnictwie wyższym

jest przedsiębiorcą w rozumieniu art. 4 ust. 1 w związku z art. 10 ust. 1 ustawy o

swobodzie działalności gospodarczej”.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, punktem wyjścia dla rozstrzygnięcia

zgłoszonych wątpliwości jest art. 4 ust. 1 o swobodzie działalności gospodarczej,

zgodnie z którym przedsiębiorcą w rozumieniu ustawy jest osoba fizyczna, osoba

prawna i jednostka organizacyjna niebędąca osobą prawną, której odrębna ustawa

przyznaje zdolność prawną - wykonująca we własnym mieniu działalność

gospodarczą zdefiniowaną w art. 2 tej ustawy. W okolicznościach sprawy zasadne

jest skoncentrowanie się na tej części działalności gospodarczej, która została

zdefiniowana jako działalność zawodowa, wykonywana w sposób zorganizowany i

ciągły.

Sąd Apelacyjny wskazał, że odwołanie się przez Sąd pierwszej instancji do

uchwały Sądu Najwyższego z dnia 3 lipca 2003 r., III CZP 38/03, a w zasadzie do

części jej uzasadnienia, gdyż podstawowe tezy tej uchwały nie dotyczą

omawianego zagadnienia, nie budziłoby wątpliwości, gdyby nie zmiany w

przepisach, jakie nastąpiły od czasu jej podjęcia. W ocenie Sądu drugiej instancji,

rozstrzygnięcie problemu powinno nastąpić na podstawie przepisów ustawy o

swobodzie działalności gospodarczej oraz Prawa o szkolnictwie wyższym. Ta

ostatnia ustawa określa w art. 13 podstawowe zadania uczelni (publicznych i

niepublicznych), a w art. 7 stanowi, że uczelnia (publiczna i niepubliczna) może

prowadzić działalność gospodarczą wyodrębnioną organizacyjnie i finansowo od

działalności, o której mowa w art. 13 i 14, w zakresie i formach określonych

statucie. Taka treść art. 7 zdaje się - zdaniem Sądu Apelacyjnego - podważać

dotychczasowy podział uczelni na niekomercyjne publiczne i komercyjne

niepubliczne. Status Szkoły przewiduje możliwość prowadzenia działalności

gospodarczej,

wyodrębnionej

organizacyjnie

i

finansowo

od

działalności

podstawowej, o której mowa w art. 13 ustawy i uczelnia taką działalność prowadzi

w formie spółki z ograniczoną odpowiedzialnością. Przedmiot działalności V. Spółki

z o.o. jest bardzo szeroki, ale na plan pierwszy wysuwa się działalność

wydawnicza, poligraficzna oraz reprodukcja nagrań dźwiękowych, wideo i

komputerowych nośników informacji.

W ocenie Sądu drugiej instancji, spółka z ograniczoną odpowiedzialnością

będąca spółką kapitałową i prowadząca zarobkową działalność gospodarczą jest

przedsiębiorcą, ale trudno uznać, że ten jej walor „przechodzi" na wspólnika, w tym

przypadku na Szkołę. Sąd Okręgowy i Szkoła posługują się argumentacją, że

wnioskodawca jest jedynym udziałowcem V. Spółki z o.o., której przedmiotem jest

działalność wydawnicza. Tymczasem wniosek o wydanie pisemnej interpretacji co

do zakresu i sposobu zastosowania przepisów, z których wynika obowiązek

świadczenia przez przedsiębiorcę składek na ubezpieczenia społeczne lub

zdrowotne nie dotyczy działalności tej Spółki, ale związany jest z zatrudnieniem

pracowników naukowych, zajmujących się kształceniem studentów, czyli z

podstawowym zadaniem uczelni.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Zgodnie z art. 390 § 1 zdanie pierwsze k.p.c. jeżeli przy rozpoznawaniu

apelacji powstanie zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości, sąd może

przedstawić to zagadnienie do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu, odraczając

rozpoznanie sprawy. W judykaturze Sądu Najwyższego przyjmuje się, że

przedmiotem zagadnienia prawnego przedstawionego do rozstrzygnięcia w trybie

powołanego przepisu musi być wyraźna i poważna wątpliwość co do określonej

normy lub zespołu norm prawnych, niepoddających się jednoznacznej wykładni, a

niezbędnych do rozstrzygnięcia rozpoznawanej sprawy. Z kolei przedstawienie

wątpliwości powinno przybrać formę własnych, samodzielnych rozważań sądu

przedstawiającego zagadnienie, z zaprezentowaniem argumentacji mogącej

prowadzić do odmiennych wyników wykładni. Wobec tego nie jest wystarczające

ograniczenie się do zaprezentowania stanowiska sądu pierwszej instancji i

uczestników postępowania oraz przedstawienie własnej, odmiennej interpretacji

przepisów, gdyż takich różnic nie można jeszcze utożsamiać z istnieniem

zagadnienia prawnego budzącego poważne wątpliwości. W sytuacji, gdy sąd

drugiej instancji jest przekonany o prawidłowości tylko jednego kierunku wykładni

przepisów stosowanych przy rozpoznawaniu apelacji brak jest podstaw do

przedstawienia zagadnienia prawnego w trybie art. 390 § 1 k.p.c. Rolą Sądu

Najwyższego nie jest bowiem udzielanie jedynie wsparcia dla sformułowanego

przez sąd drugiej instancji własnego stanowiska co do właściwej wykładni

przepisów ani rozwiązywanie zwykłych wątpliwości tego sądu (por. postanowienia z

dnia 12 stycznia 2010 r., III CZP 113/09, LEX nr 575096; z dnia 9 kwietnia 2010 r.,

III CZP 17/10, LEX nr 584036; z dnia 11 maja 2010 r., II PZP 4/10, LEX nr 602259;

z dnia 27 maja 2010 r., III CZP 32/10, LEX nr 590616; z dnia 23 września 2010 r.,

III CZP 55/10, LEX nr 653643 i orzeczenia w nich powołane).

W uzasadnieniu przedstawionego zagadnienia Sąd drugiej instancji wskazał

przyczyny oddalenia powództwa przez Sąd pierwszej instancji, oparte na

argumentacji zaprezentowanej przez Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 3 lipca 2003

r., III CZP 38/03 oraz własną wykładnię wskazanych w pytaniu norm prawnych, z

uwzględnieniem zmian stanu prawnego, jakie zaszły po podjęciu wskazanej

uchwały. Zapadła ona bowiem pod rządami rozporządzenia Prezydenta RP z dnia

24 października 1934 r. - Prawo upadłościowe (jednolity tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr

118, poz. 512 ze zm.), ustawy z dnia 19 listopada 1999 r. - Prawo działalności

gospodarczej (Dz.U. Nr 101, poz. 1178 ze zm.) oraz ustawy z dnia 12 września

1990 r. o szkolnictwie wyższym (Dz.U. Nr 675, poz. 385 ze zm.). Żaden z tych

aktów prawnych już nie obowiązuje, a Sąd Apelacyjny nie zaprezentował

jednocześnie żadnych argumentów przemawiających za możliwością dokonania w

aktualnym stanie prawnym interpretacji odmiennej od własnej, a tożsamej z

dokonaną w uchwale III CZP 38/03. W istocie Sąd drugiej instancji dokonał wyboru

stanowiska, zaprezentował pogląd pozbawiony wątpliwości i przytoczył cały szereg

argumentów na jego uzasadnienie. W ocenie Sądu Apelacyjnego nie budzi

wątpliwości,

że

rozstrzygnięcie

kwestii

prawnej,

będącej

przedmiotem

przedstawionego zagadnienia, powinno nastąpić na podstawie po pierwsze ustawy o swobodzie działalności gospodarczej i po drugie - Prawa o szkolnictwie

wyższym. Pierwsza z wymienionych ustaw w art. 4 ust. 1 uznaje za przedsiębiorcę,

między innymi, osobę prawną wykonującą we własnym imieniu działalność

gospodarczą, zdefiniowaną w art. 2 tej ustawy. Sąd odwoławczy nie ma również

wątpliwości, że art. 7 Prawa o szkolnictwie wyższym odnosi się zarówno do uczelni

publicznych jak i niepublicznych (wynika to wprost z art. 2 ust. 1 pkt 1) oraz że na

podstawie tego przepisu Szkoła prowadzi - w formie spółki z o.o. - działalność

gospodarczą

wyodrębnioną

organizacyjnie

i

finansowo

od

działalności

podstawowej, o której mowa w art. 13 tego Prawa. Zdaniem Sądu Apelacyjnego,

wskazana spółka z o.o. posiada status przedsiębiorcy, trudno jednak uznać, aby

status ten przechodził na Szkołę jako jedynego wspólnika spółki. W konsekwencji

Sąd drugiej instancji - aczkolwiek pomija w rozważaniach art. 106 Prawa o

szkolnictwie wyższym, zgodnie z którym prowadzenie przez uczelnię (także

niepubliczną) działalności dydaktycznej, naukowej, badawczej, doświadczalnej,

artystycznej, sportowej, diagnostycznej, rehabilitacyjnej lub leczniczej nie stanowi

działalności gospodarczej w rozumieniu przepisów ustawy o swobodzie działalności

gospodarczej - wyraża pogląd, że jeżeli uczelnia chce prowadzić działalność

gospodarczą (a więc inną niż jej działalność podstawowa określona w art. 13),

może to uczynić wyłącznie w wydzielonej formie, nie uzyskując przez to statusu

przedsiębiorcy.

Należy również zwrócić uwagę, że Sąd przedstawiający zagadnienie prawne

nie rozważył, czy sprawa z odwołania od decyzji Zakładu w przedmiocie odmowy

udzielenia pisemnej interpretacji, o której stanowi art. 10 ustawy o swobodzie

działalności gospodarczej, jest sprawą z zakresu ubezpieczeń społecznych w

rozumieniu art. 476 § 2 k.p.c., a w konsekwencji, czy jest to sprawa cywilna w

znaczeniu formalnym (art. 1 k.p.c.), dla rozpoznania której dopuszczalna jest droga

przed sądem powszechnym (art. 2 § 1 k.p.c.). W orzecznictwie sądów

administracyjnych przyjmuje się bowiem, że sprawa o udzielenie przez organ

administracji publicznej urzędowej interpretacji w trybie art. 10 ustawy o swobodzie

działalności gospodarczej jest sprawą administracyjną (por. wyrok Wojewódzkiego

Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 16 lipca 2009 r., II

SAB/Go 8/09, LEX nr 523446 oraz wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego

w Warszawie z dnia 14 lipca 2009 r., VII SA/Wa 612/09, LEX nr 553593, zapadły w

sprawie

ze

skargi

przedsiębiorcy

na

decyzję

Prezesa

Kasy

Rolniczego

Ubezpieczenia Społecznego w przedmiocie interpretacji przepisów ustawy o

ubezpieczeniu społecznym rolników na temat podlegania ubezpieczeniu rolniczemu

po rozpoczęciu prowadzenia działalności gospodarczej).

Z powyższych względów Sąd Najwyższy postanowił odmówić podjęcia

uchwały rozstrzygającej przedstawione zagadnienie prawne.