II UZP 7/95 · Sąd Najwyższy

Uchwała z dnia 5 kwietnia 1995 r.

II UZP 7/95

Przewodniczący SSN: Teresa Romer (sprawozdawca), Sędziowie SN: Stefania

Szymańska, Maria Tyszel,

Sąd Najwyższy, przy udziale prokuratora Witolda Bryndy, w sprawie z wniosku

Nadleśnictwa B. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w S. o wymiar

składek, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 5 kwietnia 1995 r. zagadnienia

prawnego przekazanego przez Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

w Gdańsku postanowieniem z dnia 26 stycznia 1995 r., [...] - do rozstrzygnięcia w trybie

art. 391 k.p.c.

Czy do nadleśnictwa, jako jednostki organizacyjnej Lasów Państwowych stosuje

się przepisy ustawy z dnia 29 grudnia 1993 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w

razie niewypłacalności pracodawcy (Dz. U. Nr 1, poz. 1) ?

p o d j ą ł następującą uchwałę:

Nadleśnictwo jako jednostka organizacyjna Lasów Państwowych nie ma

obowiązku opłacania składek na Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych przewidzianych w ustawie z dnia 29 grudnia 1993 r. o ochronie roszczeń

pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy (Dz. U. z 1994 r., Nr 1, poz. 1).

Uzasadnienie

Nadleśnictwo B. pismem z dnia 19 lipca 1994 r. zawiadomiło ZUS Oddział w S.,

że nie czuje się zobowiązane do odprowadzania i naliczania składek na Fundusz

Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. W piśmie powołano się na to, że zgodnie

z ustawą o lasach, Państwowe Gospodarstwo Leśne Lasy Państwowe sprawuje nadzór

nad lasami państwowymi stanowiącymi własność Skarbu Państwa, a tym samym nie

ulega likwidacji.

ZUS Oddział w Słupsku decyzją z dnia 1 sierpnia 1994 r. orzekł, że wszystkie

jednostki organizacyjne Lasów Państwowych są zobowiązane do opłacania składki na

Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. Organ rentowy powołał się na

art. 11 ustawy z dnia 25 listopada 1986 r. o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń

społecznych (jednolity tekst: Dz. U. z 1989 r., Nr 25, poz. 137 ze zm.) oraz na przepisy

ustawy z dnia 29 grudnia 1993 r. o ochronie roszczeń pracowniczych ... (Dz. U. z 1994

r., Nr 1 poz. 1). W uzasadnieniu powołano się ponadto na przepisy ustawy z dnia 28

września 1991 r. o lasach (Dz. U. Nr 101, poz. 444 ze zm.), która stanowi, że wszystkie

jednostki organizacyjne Lasów Państwowych mogą być likwidowane.

Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Koszalinie rozpoznając odwołanie Nadleśnictwa B. od tej decyzji, wyrokiem z dnia 7 grudnia 1994 r.

zmienił zaskarżoną decyzję i zwolnił to Nadleśnictwo z obowiązku opłacania składek na

Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych od dnia 1 stycznia 1994 r.

W uzasadnieniu wyroku Sąd podał m.in., że Państwowe Gospodarstwo Leśne

Lasy Państwowe jest państwową jednostką organizacyjną nie posiadającą osobowości

prawnej i reprezentują Skarb Państwa w zakresie zarządzanego mienia, a w ich skład

wchodzą, jako jednostki organizacyjne, między innymi nadleśnictwa - art. 32 ust. 1 i 2

ustawy o lasach z dnia 28 września 1991 r. (Dz. U. Nr 101, poz. 444 ze zm.).

Pozwany ZUS wydając zaskarżoną decyzję oparł się na przepisie art. 32 ust. 2

tej ustawy, zgodnie z którym Minister Ochrony Środowiska tworzy i likwiduje, łączy i

dzieli oraz określa terytorialny zasięg działania między innymi nadleśnictwa jako jednostki organizacyjnej Lasów Państwowych. Sąd zwrócił uwagę, że zarząd nad Lasami

Państwowymi, jako całością, sprawuje Państwowe Gospodarstwo Leśne Lasy Państwowe, które nie podlega likwidacji. To, że ustawa o lasach przewiduje zmiany

organizacyjne poprzez tworzenie nowych, czy likwidację dotychczasowych jednostek

organizacyjnych, nie oznacza, że jest to ogłoszenie upadłości i likwidacji, o których

mowa w rozporządzeniu Prezydenta RP z dnia 23 października 1934 r. Prawo upadłościowe. Upadłość państwowej jednostki organizacyjnej Lasy Państwowe, jest wyłączona

z mocy art. 3 § 1 Prawa upadłościowego, skoro ustawa o lasach nie wyłączyła

odpowiedzialności Skarbu Państwa za jej zobowiązania.

Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku rozpoznając

rewizję od tego wyroku, powziął poważne wątpliwości prawne i przedstawił Sądowi

Najwyższemu, w trybie art. 391 k.p.c., przytoczone w sentencji zagadnienie.

W uzasadnieniu Sąd Apelacyjny zwrócił uwagę, że Sąd Wojewódzki w zaskarżonym wyroku zastosował interpretację likwidacji wyrażoną w analogicznej sprawie w

uzasadnieniu wyroku Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie z dnia 25 października 1994 r.,

sygn. akt AUr 304/94. Odmiennie niż to uczyniły te sądy, Sąd Apelacyjny w Gdańsku w

wyroku z dnia 12 stycznia 1995 r. sygn. akt AUr 1177/94 ustalił obowiązek zespołu

Składni Lasów Państwowych w M. opłacania składek na Fundusz Gwarantowanych

Świadczeń Pracowniczych. Sąd ten wyraził pogląd, że przepisy ustawy z dnia 29

grudnia 1993 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności

pracodawcy, zaliczają się do przepisów ochronnych prawa pracy. Dlatego, aby

wykluczyć spod działania tej ustawy konkretnego pracodawcę, trzeba zgodnie z jej art. 2

ust. 2 wskazać konkretne przepisy, które wyłączają możliwość ogłoszenia upadłości i

likwidacji tego pracodawcy. Zdaniem tego Sądu Apelacyjnego, nie można

domniemywać, że dany pracodawca nie podlega upadłości i likwidacji.

Przedstawiający zagadnienie prawne Sąd Apelacyjny wskazał, w oparciu o przytoczony wyżej wyrok, na występujące rozbieżności w orzecznictwie, wynikające

zdaniem tego Sądu, z braku jednoznacznego uregulowania pojęcia likwidacji podmiotów

gospodarczych. Poprzestanie na wyłącznie gramatycznej wykładni pojęcia likwidacji

użytego przez ustawodawcę w art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 29 grudnia 1993 r., prowadziłoby do interpretacji sprzecznej z celami tej ustawy.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, opartej na interpretacji przepisów ustawy o

ochronie roszczeń pracowniczych, zawarte w art. 3 ust. 2 pkt 2 tej ustawy pojęcie

niewypłacalności pracodawcy, zezwala na przyjęcie poglądu, że nie każda likwidacja

jakiej może podlegać pracodawca, jest objęta uregulowaniem z art. 2 ust. 2 tej ustawy.

Bezspornie do Lasów Państwowych jako do państwowej jednostki organizacyjnej,

reprezentującej Skarb Państwa w zakresie zarządzania mieniem, nie mają zastosowania przepisy dotyczące likwidacji przedsiębiorstw państwowych (art. 18a ustawy

z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych - jednolity tekst: Dz. U. z

1991 r., Nr 18, poz. 80 ze zm.). Nie mogą być one także zlikwidowane na zasadach i w

trybie przewidzianym ustawą z dnia 13 lipca 1990 r. o prywatyzacji przedsiębiorstw

państwowych (Dz. U. Nr 51, poz. 298 ze zm.). Jednostki organizacyjne Lasów

Państwowych mogą być zlikwidowane w ramach przekształceń organizacyjnych

wynikających z uprawnień Ministra Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i

Leśnictwa przewidzianych w art. 32 ust. 3 ustawy z dnia 28 września 1991 r. o lasach, a

także uprawnień przewidzianych art. 42 tej ustawy. Likwidacja jakiej mogą podlegać

jednostki organizacyjne Lasów Państwowych może przebiegać wyłącznie w formie

decyzji administracyjnej dotyczącej zmian organizacyjnych w zakresie zarządzania

majątkiem Skarbu Państwa, przy kontynuowaniu dotychczasowej działalności w innej

formie prawnej. Obowiązki tak zlikwidowanej jednostki przejmie inna jednostka

organizacyjna Lasów Państwowych bądź inna osoba prawna. Tak rozumiana likwidacja

nie jest poprzedzona procedurą likwidacyjną typową dla postępowania związanego z

niekorzystnymi skutkami finansowymi działalności pracodawcy.

Wierzytelności pracowników wobec zlikwidowanego zakładu pracy są przejmowane przez inny podmiot gospodarczy, a ich realizacja nie jest zagrożona.

Sąd Najwyższy rozważył, co następuje:

Zgodnie z art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 29 grudnia 1993 r. o ochronie roszczeń

pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy (Dz. U. z 1994 r., Nr 1, poz. 1),

zwanej dalej ustawą o ochronie roszczeń pracowniczych, przepisów ustawy nie stosuje

się do pracodawcy wobec którego odrębne przepisy wyłączają możliwość ogłoszenia

upadłości i likwidacji. Dla zaspokojenia roszczeń pracowniczych przewidzianych w

ustawie stworzony został Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, którego

dochodami są m.in. składki płacone przez pracodawców (art. 12 i 13 ustawy).

Obowiązek opłacania składek na Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych

[...] obciąża tych pracodawców, do których stosuje się przepisy ustawy. Wynika to

wprost z treści przepisu art. 17 ust. 1 ustawy, który przewiduje, że obowiązkiem

opłacania składki na Fundusz obciążeni są ci pracodawcy, którzy są objęci działaniem

ustawy.

Odpowiedzi na przedstawione zagadnienie należy szukać, tak zresztą jak to

uczynił Sąd I instancji oraz, jak to proponuje Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu przedstawionego zagadnienia w tym, czy Nadleśnictwo jest pracodawcą w rozumieniu przepisów art. 2 ustawy i czy ewentualnie podlega wyłączeniom z przepisów ustawy.

Zgodnie z art. 2 ust. 1 pracodawcą w rozumieniu tej ustawy jest osoba fizyczna

lub jednostka organizacyjna zatrudniająca pracowników w związku z prowadzoną

działalnością gospodarczą, z wyjątkiem zakładów budżetowych i gospodarstw pomocniczych jednostek budżetowych.

Ustawa z dnia 28 września 1991 r. o lasach (Dz. U. Nr 101, poz. 444 ze zm.)

zwana dalej ustawą o lasach, powierzyła zarząd nad lasami państwowymi stanowiącymi

własność Skarbu Państwa, Państwowemu Gospodarstwu Leśnemu Lasy Państwowe, z

wyłączeniem lasów w parkach narodowych. Art. 32 ust. 1 ustawy o lasach stanowi, że

Lasy Państwowe, jako państwowa jednostka organizacyjna nie posiadająca osobowości

prawnej, reprezentują Skarb Państwa w zakresie zarządzanego mienia. Zgodnie z art.

32 ust. 2 tej ustawy, w skład Lasów Państwowych wchodzą następujące jednostki

organizacyjne:

1) Dyrekcja Generalna Lasów Państwowych,

2) regionalne dyrekcje Lasów Państwowych,

3) nadleśnictwa.

Ust. 3 tego artykułu przewiduje, że jednostki organizacyjne Lasów Państwowych, o

których mowa w ust. 2 pkt 2 i 3 tworzy, likwiduje, łączy, dzieli oraz określa terytorialny

zasięg ich działania Minister Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa.

Przepis art. 35 ustawy o lasach określa zadania nadleśniczego i m.in. stanowi, że

reprezentuje on Skarb Państwa w stosunkach cywilno-prawnych, w zakresie swego

działania kieruje nadleśnictwem jako podstawową jednostką organizacyjną Lasów

Państwowych, zatrudnia i zwalnia pracowników nadleśnictwa.

Nadleśniczy jest kierownikiem jednostki organizacyjnej Lasów Państwowych,

sprawujących zarząd mieniem Skarbu Państwa i w zakresie, w jakim zatrudnia i zwalnia

pracowników oraz prowadzi działalność gospodarczą, jest pracodawcą w rozumieniu

art. 2 ust. 1 ustawy o zaspokajaniu roszczeń pracowniczych oraz art. 3 k.p.

Nadleśnictwo jest bowiem jednostką organizacyjną zatrudniającą pracowników, nie

posiadającą osobowości prawnej (art. 3 k.p.). Nie zmienia to faktu, że jest to jednostka

organizacyjna reprezentująca Skarb Państwa w zakresie prowadzonej działalności w

ramach zarządzania tym mieniem (art. 32 ust. 1 i 2 ustawy o lasach). Nie oznacza to

jednak jeszcze, że nadleśnictwo ma obowiązek opłacania składek na Fundusz

Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych.

Przepis art. 2 ust. 2 ustawy o zaspokajaniu roszczeń pracowniczych wyłącza ze

stosowania przepisów ustawy pracodawcę, wobec którego odrębne przepisy wyłączają

możliwość ogłoszenia likwidacji i upadłości.

Nie można podzielić stanowiska organu rentowego, że uprawnienie przyznane

przez przepis art. 32 ust. 3 ustawy o lasach Ministrowi Ochrony Środowiska, Zasobów

Naturalnych i Leśnictwa do tworzenia, łączenia, dzielenia i likwidacji regionalnych

dyrekcji Lasów Państwowych i nadleśnictw oznacza brak wyłączenia nadleśnictwa przez

art. 2 ust. 2 ustawy o zaspokajaniu roszczeń pracowniczych z przepisów tej ustawy,

gdyż podlega ono likwidacji.

Sąd Najwyższy podziela w pełni wywody Sądu Apelacyjnego, zawarte w uzasadnieniu przedstawionego zagadnienia, że "do Lasów Państwowych, jako państwowej

jednostki organizacyjnej reprezentującej Skarb Państwa w zakresie zarządzanego

mienia, nie mają zastosowania przepisy dotyczące likwidacji przedsiębiorstw państwowych (art. 18a ustawy z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych - jednolity tekst: Dz. U. z 1991 r., Nr 18, poz. 80 ze zm.). Nie mogą też być

zlikwidowane na zasadach i w trybie przewidzianym ustawą z 13 lipca 1990 r. o prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych (Dz. U. Nr 51, poz. 298 ze zm.). Należy zatem

przyjąć, że likwidacja, której mogą podlegać jednostki organizacyjne Lasów

Państwowych, może przebiegać wyłącznie w formie decyzji administracyjnej dotyczącej

zmian organizacyjnych w zakresie zarządzania majątkiem Skarbu Państwa przy

kontynuowaniu dotychczasowej działalności gospodarczej w innej formie prawnej".

Ustawa o lasach nie wyłącza odpowiedzialności Skarbu Państwa za zobowiązania Lasów Państwowych jako państwowej jednostki organizacyjnej, a w konsekwencji

do Lasów Państwowych i nadleśnictwa, jako jednostki organizacyjnej tych lasów, nie

mają też zastosowania przepisy rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24

października 1934 r. Prawo upadłościowe (jednolity tekst Dz. U. z 1991 r., Nr 118, poz.

512 ze zm.) z mocy art. 3 § 1 tego rozporządzenia.

Słusznie również Sąd I instancji, jak i Sąd Apelacyjny przyjęły, iż poprzestanie na

gramatycznej wykładni słowa "likwidacja", tak jak to uczynił organ rentowy, prowadziłoby

do interpretacji sprzecznej z celem ustawy o ochronie roszczeń pracowniczych, a

mianowicie zasad ochrony tych roszczeń wówczas, gdy ich realizacja jest zagrożona

brakiem środków finansowych po stronie pracodawcy po wszczęciu postępowania

likwidacyjnego.

Podobny tok rozumowania przyjął Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 20 stycznia

1995 r., II UZP 1/95 (OSNAPiUS 1995 Nr 13 poz. 162), w której uznano, że Agencja

Rolna Skarbu Państwa i jej oddziały terenowe nie mają obowiązku opłacania składek na

Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. W uzasadnieniu tej uchwały Sąd

Najwyższy zwrócił uwagę m.in. na to, że obowiązujące przepisy nie tylko nie przewidują

likwidacji Agencji oraz nie wyłączają wobec niej i jej organów terenowych

odpowiedzialności Skarbu Państwa, ale nie może po jej stronie zaistnieć

niewypłacalność w rozumieniu art. 3 ust. 2 pkt 2 ustawy o ochronie roszczeń pracowniczych. W razie likwidacji oddziału terenowego (w ramach uprawnień statutowych

Agencji) wszelkie roszczenia pracownicze zaspokaja Agencja, działająca na rzecz i w

imieniu Skarbu Państwa, a więc brak byłoby podstaw prawnych do dokonywania jakichkolwiek wypłat z Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. Wywody

zawarte w tej uchwale, Sąd Najwyższy w obecnym składzie w pełni podziela.

Na uwagę zasługuje też treść, złożonego na rozprawie przed Sądem Najwyższym przez pełnomocnika Nadleśnictwa, pisma ZUS Oddział w Koszalinie z dnia 27

marca 1995 r. NKP 113-1661. W piśmie tym, skierowanym do Regionalnej Dyrekcji

Lasów Państwowych, ZUS informuje, że w związku ze stanowiskiem Ministerstwa Pracy

i Polityki Socjalnej, wyrażonym w piśmie z 27 lutego 1995 r. znak" PP 024-77/95, PP

024-115/95, Państwowe Gospodarstwa Leśne "Lasy Państwowe" zostały uznane za

zwolnione z obowiązku naliczania i odprowadzania składek na Fundusz

Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych za cały okres obowiązywania ustawy z

dnia 29 grudnia 1993 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności

pracodawcy.

Podejmując przytoczoną w sentencji uchwałę, Sąd Najwyższy oparł się na art.

391 k.p.c.