II UZP 7/07 · Sąd Najwyższy

Uchwała z dnia 19 lutego 2008 r.

II UZP 7/07

Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar, Sędziowie SN: Zbigniew Myszka (sprawozdawca), Jolanta Strusińska-Żukowska.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 lutego 2008 r. sprawy

z wniosku Teresy T. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w W., o

zasiłek chorobowy, świadczenie rehabilitacyjne, zwrot nienależnego świadczenia, na

skutek zagadnienia prawnego przekazanego postanowieniem Sądu Okręgowego

Warszawa-Praga w Warszawie z dnia 17 października 2007 r. [...]

„Czy sprawy dotyczące zwrotu nienależnie pobranego zasiłku chorobowego

oraz świadczenia rehabilitacyjnego wynikające z art. 66 ust. 2 Ustawy z dnia 25

czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie

choroby i macierzyństwa (t.j. Dz.U. z 2005 r. Nr 31, poz. 267 z późn. zm) należą do

kategorii spraw o zasiłek chorobowy i o świadczenie rehabilitacyjne, dla których rozpoznania właściwy jest Sąd Rejonowy zgodnie z dyspozycją art. 477(8) § 2 pkt. 1) i

pkt. 2) k.p.c., czy też do kategorii spraw z zakresu ubezpieczeń społecznych, dla których w świetle art. 477(8) § 1 k.p.c. właściwy jest Sąd Okręgowy ?”

p o d j ą ł uchwałę:

Sprawy o zwrot nienależnie pobranego zasiłku chorobowego lub świadczenia rehabilitacyjnego wynikające z art. 66 ust. 2 ustawy z dnia 25 czerwca

1999r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (jednolity tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 31, poz. 267 ze zm.)

należą do właściwości rzeczowej sądów rejonowych (art. 4778 § 2 pkt 1 i 2

k.p.c.).

Uzasadnienie

Przedstawione do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne

powstało w następującym stanie faktycznym sprawy. Decyzją z dnia 10 sierpnia

2005 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w W. odmówił ubezpieczonej Teresie T. prawa do zasiłku chorobowego za okres od 28 czerwca 2004 r. do 24 marca

2005 r. i świadczenia rehabilitacyjnego za okres od 23 maja 2005 r. do 20 września

2005 r. oraz obciążył ją kwotą 3.734,08 zł tytułem zwrotu nienależnie pobranego

zasiłku chorobowego za okres od 28 czerwca 2004 r. do 24 marca 2005 r., nadpłaconego świadczenia rehabilitacyjnego za okres od 25 marca 2005 r. do 22 maja

2005 r. i nienależnie pobranego świadczenia rehabilitacyjnego za okres od 23 marca

2005 r. do 31 lipca 2005 r. Stosownie do pouczenia zawartego w zaskarżonej decyzji

ubezpieczona wniosła od niej odwołanie do Sądu Rejonowego dla Warszawy Pragi

Południe. Wyrokiem z dnia 26 marca 2007 r. Sąd ten częściowo zmienił zaskarżoną

decyzję, tj. uznał brak obowiązku zwrotu pobranego przez ubezpieczoną zasiłku chorobowego za okres od 28 czerwca 2004 r. do 24 marca 2005 r. oraz świadczenia

rehabilitacyjnego za okres od 23 marca 2005 r. do 31 lipca 2005 r., a w pozostałej

części oddalił odwołanie.

Apelację od powyższego wyroku wywiódł organ rentowy w części zmieniającej

zaskarżoną decyzję, a więc w części obejmującej rozstrzygniecie o braku obowiązku

zwrotu przez ubezpieczoną nienależnie pobranego zasiłku chorobowego i świadczenia rehabilitacyjnego oraz nadpłaconego świadczenia rehabilitacyjnego.

Przy rozpoznawaniu apelacji Sąd Okręgowy powziął istotne wątpliwości co do

właściwości rzeczowej Sądu Rejonowego do rozpoznawania spraw w zakresie odwołania od decyzji ustalającej obowiązek zwrotu nienależnie pobranego zasiłku chorobowego i świadczenia rehabilitacyjnego oraz nadpłaconego świadczenia rehabilitacyjnego, „a co za tym idzie, ważności postępowania sądowego”. Sąd ten wskazał, że

zgodnie z art. 4778 § 1 k.p.c. sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych, z wyjątkiem

tych, dla których zastrzeżona jest właściwość sądów rejonowych, należą do właściwości sądów okręgowych. Do dnia 1 października 2001 r. art. 4778 k.p.c. ustanawiał w

sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych wyłączną właściwość sądów okręgowych. Od tej daty utrzymano generalną właściwość sądów okręgowych, a do właściwości sądów rejonowych przekazano sprawy: 1) o zasiłek chorobowy, wyrównawczy,

opiekuńczy, macierzyński, porodowy, pogrzebowy, rodzinny oraz dodatki do zasiłku

rodzinnego, 2) o `świadczenie rehabilitacyjne, 3) o odszkodowanie z tytułu wypadku

przy pracy w gospodarstwie rolnym, wypadku w drodze do pracy lub z pracy, wypad-

ku przy pracy lub choroby zawodowej, wypadku lub choroby zawodowej pozostającej

w związku z czynną służbą wojskową albo służbą w Policji, Agencji Bezpieczeństwa

Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służbie Kontrwywiadu Wojskowego, Służbie Wywiadu Wojskowego, Centralnym Biurze Antykorupcyjnym, Straży Granicznej, Biurze

Ochrony Rządu, Służbie Więziennej, Państwowej Straży Pożarnej i Służbie Celnej,

4) o ustalenie niepełnosprawności lub stopnia niepełnosprawności, 5) o świadczenie

z tytułu funduszu alimentacyjnego. Wynika z tego, że do właściwości rzeczowej sądów rejonowych zostały przekazane między innymi sprawy o zasiłek chorobowy i o

świadczenie rehabilitacyjne. Tego zakresu przedmiotowego dotyczyła pierwsza

część zaskarżonej decyzji, ale w tej części Sąd Rejonowy oddalił odwołanie i ubezpieczona nie wywiodła apelacji od tego zakresu orzeczenia. Natomiast apelacja organu rentowego dotyczyła zwrotu przez ubezpieczoną nienależnie pobranego zasiłku

chorobowego i świadczenia rehabilitacyjnego oraz nadpłaconego świadczenia rehabilitacyjnego.

Sąd Okręgowy wskazał, że w powszechnej praktyce orzeczniczej za sprawy o

zasiłek chorobowy i o świadczenie rehabilitacyjne uznaje się „sprawy o prawo do tych

świadczeń, ich zakres czasowy i wysokość zarówno w sytuacji gdy dochodzi ich ubezpieczony, jak i gdy ich zwrotu żąda organ rentowy - jako świadczeń nienależnie pobranych”. W sprawach z wszystkich wymienionych kategorii występuje bowiem tożsamość

stron postępowania, co do zasady świadczenia (o zasiłek chorobowy, o zwrot tego

zasiłku, o świadczenie rehabilitacyjne i o zwrot tego świadczenia) oraz aktu prawnego

znajdującego zastosowanie jako podstawa orzekania.

Powyższe stanowisko i praktyka, a co za tym idzie interpretacja art. 477 8 § 2

k.p.c. budzą jednak wątpliwości w świetle poglądu Sądu Najwyższego wyrażonego w

uzasadnieniu wyroku z dnia 7 marca 2006 r., iż „w sprawach z zakresu ubezpieczeń

społecznych sąd rejonowy jest właściwy rzeczowo tylko w sprawach wymienionych w

art. 4778 § 2 k.p.c." (I UK 142/05, OSNP 2007 nr 3-4, poz. 54). Sąd Najwyższy przyjął bowiem, że przepis ten nie dopuszcza jakiejkolwiek wykładni rozszerzającej ani

nawet celowościowej, zaś zakres tej właściwości nie może być szerszy niż wyraźnie

oznaczony. Sąd Najwyższy zwrócił przy tym uwagę, iż wyliczenie spraw zawartych w

tym przepisie z reguły łączy się z określonym świadczeniem lub roszczeniem przewidzianym w prawie materialnym. Ponadto na kanwie spraw dotyczących umorzenia

należności likwidowanego funduszu alimentacyjnego Sąd Najwyższy podjął uchwałę

z dnia 12 lipca 2005 r., II UZP 6/05 (OSNP 2006 nr 1-2, poz. 20), że „sprawy dotyczą-

ce umorzenia należności likwidowanego Funduszu Alimentacyjnego od osób zobowiązanych do alimentów oraz od osób, które bezpodstawnie pobrały świadczenia z

Funduszu są sprawami z zakresu ubezpieczeń społecznych w rozumieniu art. 476 §

2 k.p.c., do rozpoznania których właściwy jest sąd okręgowy (art. 4778 § 1 k.p.c)". W

uchwale tej Sąd Najwyższy dokonał rozróżnienia sprawy o świadczenie z funduszu

alimentacyjnego od spraw dotyczących świadczeń z funduszu alimentacyjnego, argumentując, że „spraw o świadczenia z tytułu funduszu alimentacyjnego nie można

identyfikować (rodzajowo) ze sprawami dotyczącymi świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Skoro tylko sprawy z odwołania od decyzji w przedmiocie świadczeń z funduszu alimentacyjnego (sprawy o świadczenia z tytułu funduszu alimentacyjnego)

podlegały właściwości rzeczowej sądów rejonowych, to pozostałe dwie kategorie

spraw, tj. o zwrot bezpodstawnie pobranych świadczeń oraz o umorzenie należności

funduszu od osób zobowiązanych do alimentów i od osób, które bezpodstawnie pobrały świadczenia, należały do właściwości rzeczowej sądów okręgowych".

Wszystko to w ocenie Sądu Okręgowego sprawia, że zachodzą możliwości do

dokonania analogicznego rozróżnienia w odniesieniu do spraw o zasiłek chorobowy

oraz o świadczenie rehabilitacyjne od spraw dotyczących tych świadczeń. W świetle

ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (jednolity tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 31, poz.

267 ze zm.), od spraw o zasiłek chorobowy - tj. o prawo do świadczenia dochodzone w

oparciu o art. 4 i nast. (analogicznie o świadczenie rehabilitacyjne - art. 18 i nast.), o wysokość świadczenia ustalaną w oparciu o art. 36 i nast. oraz o wypłatę ustalonego świadczenia dochodzoną np. w przypadku wstrzymania wypłaty, należy odróżnić sprawy dotyczące zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. O ile bowiem w przypadku spraw z

pierwszej kategorii sąd bada zaistnienie przesłanek pozytywnych wymienionych w wyżej powołanych przepisach - warunkujących powstanie prawa i wysokość świadczenia, o tyle w sprawach z drugiej kategorii bada przesłanki inne - warunkujące uznanie

świadczenia za pobrane nienależnie z winy ubezpieczonego lub wskutek okoliczności

wymienionych w art. 15 -17 i art. 59 ust. 6 i 7 tej ustawy (art. 66 ustawy) oraz nadpłacone. Przy dokonaniu zaś takiego rozróżnienia należałoby konsekwentnie przyjąć, że

do rozpoznania spraw o zwrot nienależnie pobranego i nadpłaconego świadczenia rehabilitacyjnego oraz zasiłku chorobowego właściwy jest wyłącznie sąd okręgowy. Jeżeli

bowiem sprawy te nie mieszczą się w pojęciu „spraw o świadczenie rehabilitacyjne i o

zasiłek chorobowy”, to nie została w art. 4778 k.p.c. zastrzeżona do ich rozpoznania właściwość Sądu Rejonowego.

Zdaniem Sądu Okręgowego, rozpoznawana sprawa na etapie postępowania apelacyjnego dotyczy świadczeń tej drugiej kategorii, tj. żądania przez organ rentowy

zwrotu przez ubezpieczoną nienależnie pobranego zasiłku chorobowego i świadczenia

rehabilitacyjnego oraz nadpłaconego świadczenia rehabilitacyjnego. Od rozstrzygnięcia

postawionego zagadnienia prawnego zależy uznanie ważności lub nieważności postępowania pierwszoinstancyjnego przeprowadzonego przez Sąd Rejonowy. Stosownie

bowiem do przepisu art. 379 pkt 6 k.p.c., orzeczenie wydane przez sąd rejonowy w

sprawie, w której właściwy rzeczowo jest sąd okręgowy bez względu na wartość

przedmiotu sporu, powoduje nieważność postępowania, którą w granicach apelacji

sąd odwoławczy bierze z urzędu pod uwagę (art. 378 § 1 k.p.c.).

Wobec przedstawionych wyżej wątpliwości, a także wobec niejednolitej praktyki rozpoznawania przez sądy rejonowe i sądy okręgowe spraw z przedstawionej

kategorii orzeczniczej (w pierwszej i drugiej instancji) Sąd Okręgowy uznał, że omawiana kwestia jest zagadnieniem prawnym w rozumieniu art. 390 k.p.c., którym powinien zająć się Sąd Najwyższy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skład orzekający nie podzielił wątpliwości Sądu drugiej instancji, które mogłyby przemawiać za rozdzieleniem właściwości rzeczowej pomiędzy sądy rejonowe i

sądy okręgowe orzekające w tej samej kategorii spraw mieszczących się w pojęciu

spraw o zasiłek chorobowy (art. 4778 § 1 pkt 1 k.p.c.) lub spraw o świadczenie rehabilitacyjne (art. 4778 § 1 pkt 2 k.p.c.), uznając, że te kategorie obejmują także sprawy

o zwrot tych nienależnie pobranych świadczeń. Tak określone kategorie pojęciowe

spraw o zasiłek chorobowy lub świadczenie rehabilitacyjne uzasadniają zawsze właściwość rzeczową sądu rejonowego, który orzeka w pierwszej instancji pomiędzy

tymi samymi podmiotami, co do tego samego przedmiotu sporów (zasiłku chorobowego, świadczenia rehabilitacyjnego oraz obowiązku zwrotu tych nienależnie pobranych świadczeń), bo na tych samych podstawach prawnych regulujących przesłanki

nabycia prawa do tych świadczeń (albo ich niespełniania) oraz obowiązek zwrotu

nienależnie pobranych świadczeń. Oznacza to, że przede wszystkim tożsamość

stron oraz przedmiotu orzekania, wynikającego z odwołania od decyzji organu ren-

towego, wydanej na tych samych podstawach prawnych (przepisach ustawy zasiłkowej) - dotyczących przysługiwania lub braku prawa do tych świadczeń oraz obowiązku zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, przemawia za uznaniem właściwości

rzeczowej sądu rejonowego, a przeciwko dualizmowi właściwości rzeczowej (sąd

rejonowy albo sąd okręgowy).

Jeżeli jednak wykładnia gramatyczna tych unormowań mogła w praktyce

orzeczniczej budzić niekiedy wątpliwości ujawnione w przedstawionym zagadnieniu

prawnym w przedmiocie rozdzielenia kognicji tych sądów (rejonowego bądź okręgowego), to ostatecznie usuwa je wykładnia funkcjonalna i celowościowa, które są równoprawnymi sposobami interpretacji art. 4778 § 2 k.p.c. Przepis ten przekazuje do

właściwości rzeczowej sądu rejonowego tylko określone w nim kategorie spraw z zakresu ubezpieczeń społecznych, pozostawiając inne sprawy w „generalnej” właściwości sądów okręgowych (4778 § 1 k.p.c.). Skoro jednak przedmiotem rozpoznawanej sprawy była przecież tylko jedna decyzja organu rentowego, odmawiająca ubezpieczonej prawa do zasiłku chorobowego i świadczenia rehabilitacyjnego oraz obciążająca ją obowiązkiem zwrotu nienależnie pobranych lub nadpłaconych świadczeń,

to rozdzielanie właściwości rzeczowej pomiędzy sąd rejonowy i sąd okręgowy w

kwestii odwołania od jednej decyzji wyznaczającej przedmiot sporu na dwa odwołania, przysługujące do różnych sądów (rejonowego bądź okręgowego) w sprawach

pomiędzy tymi samymi stronami i rozstrzyganych na podstawie tego samego aktu

prawnego (przepisów ustawy zasiłkowej), byłoby oczywiście nieracjonalne i niezgodne z celem art. 4778 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c., przekazującym te sprawy do właściwości rzeczowej sądu rejonowego jako sądu pierwszej instancji. W konsekwencji Sąd

Najwyższy uznał, że sprawy o zwrot nienależnie pobranego zasiłku chorobowego lub

świadczenia rehabilitacyjnego wynikające z art. 66 ust. 2 ustawy z dnia 25 czerwca

1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i

macierzyństwa (jednolity tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 31, poz. 267 ze zm.) należą do

właściwości rzeczowej sądów rejonowych (art. 4778 § 1 k.p.c.), mając na uwadze

także to, że taki sposób rozstrzygnięcia przedstawionego zagadnienia prawnego wyklucza zasadność potencjalnego podnoszenia zarzutu nieważności postępowania z

art. 379 pkt 6 k.p.c., gdyby w praktyce orzeczniczej w sprawach o zwrot nienależnie

pobranego zasiłku chorobowego lub świadczenia rehabilitacyjnego to sądy okręgowe

niekiedy wydawały orzeczenia w pierwszej instancji.