II UZP 7/05 · Sąd Najwyższy

Uchwała z dnia 7 lipca 2005 r.

II UZP 7/05

Przewodniczący SSN Beata Gudowska, Sędziowie SN: Józef Iwulski (sprawozdawca), Herbert Szurgacz.

Sąd Najwyższy, przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Jana Szewczyka, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 lipca 2005 r. sprawy z odwołania Anny K.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w K.G. o jednorazowe

odszkodowanie z tytułu wypadku przy pracy, na skutek zagadnienia prawnego przekazanego postanowieniem Sądu Okręgowego w Jeleniej Górze z dnia 4 kwietnia

2005 r. [...]

„Czy nie wskazanie przez stronę w wyznaczonym terminie, stosownie do wymogów wynikających z art. 368 § 2 k.p.c. w zw. z art. 130 § 1 k.p.c. wartości przedmiotu zaskarżenia, może stanowić podstawę odrzucenia apelacji w trybie art. 370

k.p.c. ?”

p o d j ą ł uchwałę:

Nieuzupełnienie przez stronę w wyznaczonym terminie braku apelacji

polegającego na nieoznaczeniu wartości przedmiotu zaskarżenia w sprawie o

prawo majątkowe (art. 368 § 2 k.p.c.) może stanowić podstawę jej odrzucenia

(art. 370 k.p.c.), także w sprawie z zakresu ubezpieczeń społecznych.

Uzasadnienie

Przedstawione zagadnienie prawne zostało sformułowane przez Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Jeleniej Górze przy rozpoznaniu zażalenia wnioskodawczyni Anny K. na postanowienie Sądu Rejonowego-Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w Jeleniej Górze z dnia 11 stycznia 2005 r. [...], który na

podstawie art. 370 k.p.c. odrzucił apelację wnioskodawczyni od wyroku tego Sądu z

dnia 18 sierpnia 2004 r., zmieniającego decyzję organu rentowego przez przyznanie

wnioskodawczyni jednorazowego odszkodowania z tytułu wypadku przy pracy, odpowiadającego 10% długotrwałego uszczerbku na zdrowiu. Sąd Rejonowy stwierdził,

że wnioskodawczyni nie uzupełniła braków formalnych apelacji w wyznaczonym

terminie przez wskazanie „kwotowo" wartości przedmiotu zaskarżenia. W zażaleniu

wnioskodawczyni podniosła, że uzupełniła braki apelacji zgodnie z własnym

zrozumieniem wezwania do ich usunięcia, przez określenie procentowo wysokości

dochodzonego jednorazowego odszkodowania.

Sąd Okręgowy podniósł, że stosownie do art. 368 § 1 k.p.c., apelacja powinna

czynić zadość wymaganiom przewidzianym dla pisma procesowego, a ponadto zawierać elementy wymienione w pkt 1-5 tego przepisu. Zgodnie z art. 368 § 2 k.p.c. w

sprawach o prawa majątkowe w apelacji należy oznaczyć wartość przedmiotu zaskarżenia, zachowując odpowiednio zasady stosowane przy określaniu wartości

przedmiotu sporu (art. 19-24 i art. 25 § 1 k.p.c.). Jednocześnie wartość przedmiotu

zaskarżenia może być oznaczona na kwotę wyższą od wartości przedmiotu sporu

wskazanej w pozwie jedynie wtedy, gdy powód rozszerzył powództwo lub sąd orzekł

ponad żądanie. Według art. 370 k.p.c., sąd pierwszej instancji odrzuci na posiedzeniu niejawnym apelację wniesioną po upływie przepisanego terminu lub z innych

przyczyn niedopuszczalną, jak również apelację, której braków strona nie uzupełniła

w wyznaczonym terminie. Zdaniem Sądu Okręgowego, istota zagadnienia prawnego

sprowadza się do rozstrzygnięcia, czy braki w zakresie oznaczenia wartości przedmiotu zaskarżenia lub poprawności jego oznaczenia są brakami apelacji, o których

mowa w końcowej części art. 370 k.p.c. Wykładnia art. 368 k.p.c. uzasadnia twierdzenie, że apelacja niespełniająca wymagań określonych w art. 368 § 2 k.p.c., jest

dotknięta brakami, usunięcie których może nastąpić przy zastosowaniu trybu przewidzianego w art. 130 § 1 k.p.c. Pozwala to wnioskować, że na gruncie art. 368 § 1 i 2

k.p.c., braki apelacji w zakresie wadliwości oznaczenia wartości przedmiotu zaskarżenia są zrównane z brakami formalnymi w ujęciu art. 130 § 1 k.p.c. Rodzi się natomiast pytanie, czy reguły przewidziane w art. 130 § 1 k.p.c. można zastosować łącznie z art. 370 k.p.c. (lub art. 373 k.p.c.), odnośnie do niezachowania przez stronę

wymagań apelacji określonych w art. 368 § 2 k.p.c. Według Sądu Okręgowego, wykładnia przyjęta dotychczas w orzecznictwie prowadzi do wniosku, że braki apelacji w

zakresie oznaczenia wartości przedmiotu zaskarżenia nie ograniczają możliwości jej

rozpoznania, a tym samym nie są przeszkodą w nadaniu jej biegu. Dopuszczalność

apelacji nie jest bowiem uzależniona od wartości przedmiotu zaskarżenia. Wartość

przedmiotu zaskarżenia wskazana w apelacji nie wyznacza również właściwości sądów drugiej instancji, a jedynie ma znaczenie w zakresie kosztów sądowych, rozstrzygnięcia o kosztach procesu oraz oceny dopuszczalności skargi kasacyjnej od

wyroku sądu drugiej instancji (pośrednio również dopuszczalności zażalenia na postanowienia sądu drugiej instancji kończące postępowanie w sprawie). Wobec tego

rodzi się pytanie, czy braki w tym zakresie, niemające znaczenia dla oceny dopuszczalności apelacji, są brakami, których nieusunięcie powinno powodować jej odrzucenie. Sąd drugiej instancji zauważył jednak, że w dotychczasowej judykaturze

można wyróżnić pogląd, iż oznaczenie wartości przedmiotu zaskarżenia należy do

niezbędnych elementów apelacji. Przemawia to za uznaniem, że nieuzupełnienie

braków apelacji w tym zakresie powinno prowadzić do jej odrzucenia. Wypowiadane

są też poglądy odmienne, że przesłankę odrzucenia apelacji, której braków strona

nie uzupełniła w wyznaczonym terminie, mogą stanowić tylko takie braki, które uniemożliwiają nadanie apelacji prawidłowego biegu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Uzupełnianie braków apelacji jest częściowo uregulowane w art. 370 k.p.c.

Przepis ten dotyczy w zasadzie odrzucenia apelacji, wobec czego procedura uzupełniania braków jest w nim określona fragmentarycznie i dlatego ma zastosowanie art.

130 k.p.c. Uzupełnienie braków apelacji następuje na wezwanie przewodniczącego

(stosuje się w tym zakresie art. 130 § 1 k.p.c.). Termin do uzupełnienia apelacji nie

wynosi jednak siedem dni i nie ma charakteru ustawowego. Termin ten ma charakter

terminu sądowego, a więc może być dostosowany do rodzaju i zakresu wezwania

oraz może być przedłużony (art. 166 k.p.c.). Przepis art. 370 k.p.c., odmiennie od art.

130 k.p.c., reguluje skutek nieuzupełnienia braku apelacji. Polega on na odrzuceniu

apelacji przez sąd, a nie na jej zwrocie przez przewodniczącego. Trafnie Sąd drugiej

instancji podnosi, że nie dotyczy to jednak jakiegokolwiek braku apelacji, a tylko takiego, którego nieuzupełnienie uniemożliwia nadanie apelacji właściwego biegu.

Zgodnie z art. 130 § 1 k.p.c., jeżeli pismo procesowe nie może otrzymać prawidłowego biegu wskutek niezachowania warunków formalnych, przewodniczący wzywa

stronę, pod rygorem zwrócenia pisma (odrzucenia środka zaskarżenia) do poprawienia go lub uzupełnienia w terminie tygodniowym. Z treści tego przepisu wynika, że

ma on zastosowanie tylko w przypadku, gdy niezachowany warunek formalny pisma

jest tego rodzaju, że pismo nie może otrzymać prawidłowego biegu. Inaczej mówiąc

nie ma podstaw wzywania strony do uzupełnienia warunków formalnych pisma procesowego, jeżeli jego brak jest tego rodzaju, że nie ma przeszkód, aby pismu nadać

prawidłowy bieg. Należy więc przyjąć, że skutek dotyczący nieuzupełnienia w terminie braku pisma może dotyczyć tylko sytuacji, gdy wezwanie było zgodne z art. 130 §

1 k.p.c. Jeżeli więc przewodniczący wezwie stronę do uzupełnienia pisma w zakresie, w którym w ogóle nie jest ono dotknięte brakiem albo nawet jest dotknięte nim,

ale nie uniemożliwia on nadania pismu prawidłowego biegu, to nie jest dopuszczalne

zastosowanie sankcji. Potrzebne jest więc rozważenie problemu, czy w ogóle wezwanie do uzupełnienia apelacji przez określenie wartości przedmiotu zaskarżenia

jest niezbędne dla nadania jej prawidłowego biegu. W utrwalonym orzecznictwie

przyjmuje się bowiem, że rozpoznając zażalenie na odrzucenie apelacji, sąd drugiej

instancji powinien zbadać nie tylko, czy strona wykonała wezwanie do uzupełnienia

braków apelacji, lecz także, czy wezwanie to było uzasadnione (por. orzeczenia Sądu

Najwyższego z dnia 7 czerwca 1956 r., 4 CZ 126/56, OSN 1957 nr 1, poz. 26; z dnia

21 lutego 1961 r., 2 CZ 14/61, OSN 1962 nr 4, poz. 133; z dnia 6 listopada 1972 r., III

CRN 256/72, OSPiKA 1973 nr 4, poz. 84; z dnia 25 lipca 2001 r., I CZ 48/01, Biuletyn

SN Izba Cywilna 2002 nr 1, s. 54; z dnia 28 stycznia 2005 r., III UZ 29/04, OSNP

2005 nr 11, poz. 165). Określenie wartości przedmiotu sporu i wartości przedmiotu

zaskarżenia spełnia kilka funkcji. Przede wszystkim służy stwierdzeniu właściwości

rzeczowej sądu (art. 17 pkt 4 k.p.c.) oraz dopuszczalności kasacji (art. 3921 § 1

k.p.c.; obecnie art. 3982 k.p.c.). Oznaczenie w apelacji wartości przedmiotu zaskarżenia tych funkcji nie spełnia. Oznaczenie wartości przedmiotu sporu i wartości przedmiotu zaskarżenia ma jednak na celu także ustabilizowanie przedmiotu sporu i zakresu zaskarżenia dla eliminacji możliwości dowolnego ich określania w poszczególnych stadiach procesu dla potrzeb dopuszczalności zaskarżenia (kasacji) oraz ponoszenia kosztów procesu (ich rozliczenia między stronami). Te funkcje są spełniane

także przez oznaczenie wartości przedmiotu zaskarżenia w apelacji i dotyczą również spraw z zakresu prawa pracy (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 30

stycznia 2003 r., I PK 268/02, Monitor Prawniczy 2004 nr 19, s. 904). Dlatego też w

art. 368 § 2 k.p.c. w sposób jednoznaczny wprowadzono obowiązek oznaczania w

apelacji wartości przedmiotu zaskarżenia w sprawach o prawa majątkowe, wypełnienie którego powinno być egzekwowane na odpowiednim etapie postępowania. Problem ten był szczegółowo rozważany w uzasadnieniu uchwały Sądu Najwyższego z

dnia 29 lipca 2003 r., III PZP 10/03 (OSNP 2004 nr 3, poz. 43), według której do niepodpisanego pisma wskazującego wartość przedmiotu zaskarżenia na wezwanie o

uzupełnienie braków apelacji nie stosuje się art. 130 § 1 i 2 k.p.c. W założeniu stanowiącym podstawę podjęcia tej uchwały leży wykładnia, że niewskazanie w apelacji

wartości przedmiotu zaskarżenia uniemożliwia nadanie jej prawidłowego biegu i pogląd ten skład rozpoznający niniejszą sprawę podziela.

Powstaje jednak problem, czy takie same zasady należy stosować w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych, w których postępowanie charakteryzuje

się licznymi odmiennościami. W rozpoznawanej sprawie Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił wnioskodawczyni przyznania jednorazowego odszkodowania z

tytułu wypadku przy pracy. Jednorazowe odszkodowanie jest typowym roszczeniem

pieniężnym, ale jego wysokość nie wynikała z decyzji organu rentowego, a treść tej

decyzji wyznacza zakres rozpoznania w sprawie ubezpieczeniowej (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 1999 r., II UZ 52/99, OSNAPiUS 2000 nr 15,

poz. 601). Postępowanie sądowe wszczynane jest wniesieniem odwołania od decyzji

organu rentowego i jest to środek bardzo odformalizowany. Przepis art. 477 9 § 1

k.p.c. nie wprowadza praktycznie żadnych wymagań formalnych co do tego odwołania. Dlatego, każdą czynność podjętą przez ubezpieczonego na piśmie lub do protokołu w terminie do złożenia odwołania, z której wynika, że nie zgadza się z decyzją

organu rentowego, należy zakwalifikować jako odwołanie od decyzji (wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 20 maja 2004 r., II UK 396/03, OSNP 2005 nr 1, poz. 12). Odwołanie od decyzji organu rentowego spełnia funkcję pozwu w zakresie wszczęcia postępowania sądowego (por. np. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 17 stycznia

2001 r., II UZ 141/00, OSNAPiUS 2002 nr 19, poz. 472), nie ma jednak podstaw, aby

stosować do tego odwołania wymagania formalne ustanowione dla pozwu. W szczególności nie można wymagać, aby w odwołaniu ubezpieczony określił dokładnie żądanie, a w sprawach o prawo majątkowe oznaczył wartość przedmiotu sporu i w

przypadku roszczenia pieniężnego wskazał żądaną kwotę (art. 187 § 1 pkt 1 k.p.c.).

Nie oznacza to jednak, że sprawa z zakresu ubezpieczeń społecznych może się toczyć bez oznaczenia żądania. Jeżeli ubezpieczony nie określił swego żądania, to

obowiązkiem sądu jest dokonanie wyjaśnienia tej kwestii, czemu służy przeprowadzenie czynności wyjaśniających, których celem jest w szczególności dokładniejsze

określenie zgłoszonych żądań (art. 468 § 2 pkt 1 k.p.c.). W każdym razie, na rozprawie jeszcze przed wszczęciem postępowania dowodowego przewodniczący przez

zadawanie pytań powinien ustalić, jakie z istotnych okoliczności sprawy są między

stronami sporne i dążyć do ich wyjaśnienia (art. 212 k.p.c.). Mieści się w tym przede

wszystkim ustalenie żądania ubezpieczonego, bo przecież także w sprawie z zakresu

ubezpieczeń społecznych wyrok sądu ma rozstrzygać o żądaniach stron (art. 325

k.p.c.). Tak należy rozumieć w szczególności art. 47714 § 2 k.p.c., według którego w

razie uwzględnienia odwołania sąd zmienia zaskarżoną decyzję w całości lub w części i orzeka co do istoty sprawy. Orzeczenie co do istoty sprawy powinno oznaczać

więc przyznanie ubezpieczonemu określonego świadczenia zgodnie z żądaniem (w

całości) lub w części. W prawidłowo prowadzonym postępowaniu w sprawie z zakresu ubezpieczeń społecznych po pierwszej rozprawie powinno być więc znane żądanie, a jeżeli chodzi o takie świadczenia, jak jednorazowe odszkodowanie z tytułu

wypadku przy pracy, powinna być znana kwota pieniężna żądanego odszkodowania.

Nie ma więc żadnych szczególnych względów, aby w sprawie z zakresu ubezpieczeń

w dalszych fazach postępowania sądowego nie stosować ogólnych zasad, w tym

wyżej wskazanych zasad dotyczących oznaczania wartości przedmiotu zaskarżenia

w apelacji i skutków nieuzupełnienia braków w tym zakresie. Pamiętać jednak należy,

że możliwe jest specyficzne oznaczenie wartości przedmiotu zaskarżenia w apelacji,

tak aby nie budziła ona żadnych wątpliwości. W szczególności, jeżeli żądanie dotyczyło zasądzenia konkretnej kwoty pieniężnej (przyznania świadczenia w oznaczonej

kwocie pieniężnej), to apelacja zaskarżająca w całości wyrok sądu pierwszej instancji

oddalający w całości odwołanie, w której nie oznaczono wartości przedmiotu zaskarżenia, nie jest dotknięta brakiem uniemożliwiającym nadanie jej prawidłowego biegu

w rozumieniu art. 130 § 1 w związku z 370 k.p.c. (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15 września 2000 r., I PZ 58/00, OSNAPiUS 2002 nr 9, poz. 214).

Nadto wezwanie do uzupełnienia braków apelacji powinno być precyzyjne i jednoznaczne w treści, w szczególności co do określenia braku formalnego, uzupełnienia

którego się wymaga. Nieprecyzyjne wezwanie do uzupełnienia braków formalnych

apelacji powoduje, że nie może nastąpić jej odrzucenie wskutek niewykonania tego

wezwania, zwłaszcza wówczas, gdy jest kierowane do osoby niezorientowanej w

regulacjach procesowych dotyczących uzupełnienia braków formalnych pism procesowych (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 24 stycznia 2005 r., III UZ 20/04,

OSNP 2005 nr 16, poz. 258). Wezwanie do usunięcia braków apelacji powinno być

tak jasne i niedwuznaczne, by u strony, do której jest skierowane, nie powstała wątpliwość co do przedmiotu wezwania i rygorów grożących w razie niezastosowania się

do jego treści (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 17 marca 2003 r., I PZ

158/02, OSNP 2003 nr 15-okładka; por. też postanowienia Sądu Najwyższego z dnia

20 grudnia 1966 r., II CZ 146/66, OSNCP 1967 nr 6, poz. 113; z dnia 17 listopada

1998 r., III CKN 871/98, LEX nr 50714 i z dnia 30 lipca 1998 r., III CZ 92/98, LEX nr

50649). Nie można też co do zasady stawiać stronie, zwłaszcza niezastępowanej

przez fachowego pełnomocnika, większych wymagań niż spełniane są przez sądy. W

rozpoznawanej sprawie przykładowo, wyrok Sądu pierwszej instancji nie określa

„kwotowo" wysokości przyznanego jednorazowego odszkodowania, a jedynie oznacza je w procentach uszczerbku na zdrowiu, co powoduje, że wezwanie o określenie

„kwotowo" wartości przedmiotu zaskarżenia może wzbudzać wątpliwości, gdyż nie

jest jednoznaczne. Pamiętać także należy, że wezwanie do uzupełnienia braków

apelacji może być powtórzone, gdyż oznacza to przedłużenie terminu sądowego do

uzupełnienia jej braków (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 18 grudnia

1998 r., II UKN 553/98, OSNAPiUS 2000 nr 4, poz. 166).

Przy zachowaniu tych ogólnych zasad postępowania zmierzającego do usunięcia braków apelacji i uwzględnieniu specyfiki postępowania w sprawach z zakresu

ubezpieczeń społecznych, nie ma jednak przeciwwskazań, aby również w tych sprawach miała zastosowanie ogólna zasada, że nieuzupełnienie braku apelacji polegającego na nieoznaczeniu wartości przedmiotu zaskarżenia w sprawie o prawo majątkowe mogło stanowić podstawę jej odrzucenia. Dlatego, Sąd Najwyższy podjął

uchwałę jak na wstępie.