II UZP 5/09 · Sąd Najwyższy

Uchwała z dnia 2 września 2009 r.

II UZP 5/09

Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Bogusław Cudowski, Zbigniew Hajn.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 2 września 2009 r., w sprawie z wniosku

Bogdana M. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w T. z

udziałem zainteresowanego Towarzystwa Biblijnego i Traktatowego, Zarejestrowanego Związku Wyznania Świadków Jehowy w Polsce STRAŻNICA o wysokość emerytury, na skutek zagadnienia prawnego przedstawionego postanowieniem Sądu

Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 8 kwietnia 2009 r. [...]

„Czy jest okresem składkowym w rozumieniu art. 6 ust. 1 pkt 3a ustawy z dnia

17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

(Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.) okres pozostawania duchownym przed dniem 1

lipca 1989 roku w sytuacji nieopłacania składek na ubezpieczenie społeczne duchownych po tej dacie z uwagi na niepodleganie temu ubezpieczeniu ?”

p o d j ą ł uchwałę:

Okres pozostawania duchownym przed dniem 1 lipca 1989r. nie jest

okresem składkowym (art. 6 ust. 1 pkt 3a ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - jednolity tekst:

Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) jeżeli po tej dacie nie były opłacane

składki na ubezpieczenie społeczne osób duchownych z powodu niepodlegania temu ubezpieczeniu.

Uzasadnienie

Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne

powstało na tle następującego stanu faktycznego. Decyzją z dnia 18 kwietnia 2008 r.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w T. przyznał ubezpieczonemu Bogdanowi M. prawo do emerytury na podstawie art. 28 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z

2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm., dalej ustawa o emeryturach i rentach), od dnia 10

grudnia 2007 r., tj. od dnia osiągnięcia przez niego wieku 65 lat. Organ rentowy

przyjął, że wnioskodawca udowodnił 20 lat i 7 dni okresów składkowych, nie zaliczając do okresów ubezpieczenia okresu od 1 września 1974 r. do 30 czerwca 1989 r.,

w trakcie którego ubezpieczony był duchownym - kaznodzieją pełnoczasowym w wyznaniu [...]. W odwołaniu od tej decyzji wnioskodawca domagał się zaliczenia wskazanego okresu do okresów składowych.

Wyrokiem z dnia 25 lipca 2008 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych we Włocławku zmienił zaskarżoną decyzję i przyznał wnioskodawcy

emeryturę dochodzoną na podstawie art. 27 ustawy o emeryturach i rentach od dnia

10 grudnia 2007 r., tj. od dnia ukończenia przez niego 65 lat. Sąd Okręgowy zaliczył

wnioskodawcy sporny okres do okresów składkowych i ustalił łączny staż ubezpieczeniowy na 34 lata, 10 miesięcy i 7 dni. Sąd Okręgowy wskazał, że przed dniem 1

lipca 1989 r. duchowni nie podlegali ubezpieczeniom społecznym, co jednak nie stoi

na przeszkodzie zaliczenia im jako składkowych okresów pełnienia funkcji duchownych przypadających przed dniem wejścia w życie ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o

ubezpieczeniu społecznym duchownych (Dz.U. Nr 29, poz. 156 ze zm.), która wprowadziła od dnia 1 lipca 1989 r. obowiązek ubezpieczenia społecznego duchownych,

któremu podlegali duchowni Kościoła Katolickiego oraz innych kościołów i związków

wyznaniowych, co znajduje uzasadnienie w art. 6 ust. 1 pkt 3a ustawy o emeryturach

i rentach, mimo iż wnioskodawca nie opłacał składek na ubezpieczenie społeczne

duchownych od 1 lipca 1989 r., gdyż jako kaznodzieja niepełnoczasowy nie miał, w

rozumieniu jego prawa wyznaniowego, statusu duchownego podlegającego obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu duchownych.

W apelacji od tego wyroku organ rentowy, zarzucając naruszenie prawa materialnego - art. 27 w związku z art. 6 ust. 1 pkt 3 lit. a ustawy o emeryturach i rentach,

wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie odwołania. Zakład Ubezpieczeń

Społecznych w uzasadnieniu apelacji stwierdził, że służba wnioskodawcy jako osoby

duchownej - kaznodziei pełnoczasowego zakończyła się z dniem 30 czerwca 1989 r.

Zatem od 1 lipca 1989 r. wnioskodawca jako kaznodzieja niepełnoczasowy nie podlegał obowiązkowemu ubezpieczeniu duchownych i nie opłacał składek, co przesą-

dza o braku możliwości zaliczenia okresu od 1 lipca 1974 r. do 30 czerwca 1989 r. do

okresów ubezpieczenia.

Rozpoznając apelację Sąd Apelacyjny w Gdańsku powziął wątpliwości

prawne, którym dał wyraz w przedstawionym w trybie art. 390 § 1 k.p.c. zagadnieniu

prawnym. W uzasadnieniu postanowienia z dnia 8 kwietnia 2009 r., Sąd ten między

innymi wskazał, że w stanie faktycznym sprawy będącej przedmiotem rozpoznania

niesporne było, że z dniem 1 lipca 1989 r. ubezpieczony nie był już, zgodnie z prawem wewnętrznym jego związku wyznaniowego i decyzją właściwej, zwierzchniej

instytucji wyznaniowej, osobą duchowną o jakiej mowa w art. 1 ust. 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym duchownych i art. 6 ust. 1 pkt 3 lit. a ustawy o emeryturach i

rentach i nie podlegał z tym dniem z powyższego tytułu ubezpieczeniu społecznemu.

Okres bycia przez ubezpieczonego od 1 lipca 1989 r. kaznodzieją niepełnoczasowym nie mógł być zaś uznany za składkowy w rozumieniu art. 6 ust. 1 pkt 2 w

związku z art. 195 pkt 8 ustawy o emeryturach i rentach. W ocenie Sądu drugiej instancji, brak jest jednak podstaw do dokonywania wykładni art. 6 ust. 1 pkt 3 lit. a tej

ustawy w ten sposób, że nieopłacanie składek na ubezpieczenie społeczne po dniu 1

lipca 1989 r. z uwagi na niepodleganie po tej dacie temu ubezpieczeniu, wyklucza

możliwość uznania za okres składkowy, podlegający zaliczeniu do stażu ubezpieczeniowego, okresu pozostawania duchownym przed dniem 1 lipca 1989 r. Przepis

ten wskazuje, że warunkiem uznania za składkowy okresu niepodlegania ubezpieczeniu społecznemu przed powyższą datą jest uiszczanie składek za okres podlegania temu ubezpieczeniu, który jednakże rozpocząć się mógł dopiero z dniem 1 lipca

1989 r., w którym weszła w życie ustawa z dnia 17 maja 1989 r. o ubezpieczeniu

społecznych duchownych. W ocenie tego Sądu, powołany wyżej przepis nie zawiera

jednakże precyzyjnego wskazania, czy jedyną możliwością uznania za składkowy

okresu przed 1 lipca 1989 r. jest późniejsze podleganie ubezpieczeniu społecznemu,

czy też możliwe jest również przyjęcie, że przewidziany w tym przepisie warunek

opłacania składek nie dotyczy jednak okresu niepodlegania temu ubezpieczeniu z

racji niespełnienia już przesłanek do jego podlegania. W odmiennym wypadku, jak

podkreśla Sąd Apelacyjny, treść tego przepisu byłaby inaczej skonstruowana. W

konsekwencji, Sąd ten stanął na stanowisku, że wymóg opłacania składek za okres

ubezpieczenia społecznego duchownych zdaje się nie dotyczyć osób, które były duchownymi przed 1 lipca 1989 r., a które nie podlegały z tą datą ubezpieczeniu społecznemu osób duchownych, co zwalniało ich z obowiązku uiszczania składek na

powyższe ubezpieczenie. Tym samym uprawniony byłby wniosek, że w stosunku do

takich osób możliwe jest zaliczenie okresu bycia przez nich duchownymi przed 1

lipca 1989 r. i uznanie tego okresu za składkowy, oraz że nie ma do nich zastosowania obowiązek opłacania składek na ubezpieczenie społeczne duchownych z racji

niepodlegania temu obowiązkowi. Pozbawienie takich osób prawa do uznania za

składkowy okresu bycia duchownym przed dniem 1 lipca 1989 r. tylko z racji niepodlegania już przez nich od tego dnia ubezpieczeniu społecznemu duchownych i nieopłacenia z tego tytułu składek nie wydaje się, zdaniem Sądu drugiej instancji, zamiarem ustawodawcy, którego celem przy tworzeniu regulacji zawartych między innymi w art. 6 ust. 1 pkt 3 lit. a było „dowartościowanie przy ustalaniu prawa do

świadczeń okresu niepodlegania temu ubezpieczeniu z uwagi na brak w tym okresie

stosownych regulacji prawnych, będących wynikiem ówczesnego ustroju i przykładem niedającego się obecnie wytłumaczyć zaniechania legislacyjnego”. Nie wydaje

się, by nie można było w takiej sytuacji - mając na uwadze przytoczone wyżej racje

funkcjonalne i celowościowe - uznać za składkowy okresu bycia duchownym w rozumieniu ustawy o ubezpieczeniu społecznym duchownych przed dniem 1 lipca 1989

r. i przyjmować, że powyższy przepis dotyczy wyłącznie osób, które nadal są duchownymi, podlegającymi obowiązkowi ubezpieczenia społecznego i opłacającymi

składki za okres podlegania temu ubezpieczeniu.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego możliwa jest jednak także odmienna wykładnia

art. 6 ust. 1 pkt 3 lit. a ustawy o emeryturach i rentach, zgodnie z którą warunkiem

uznania za składkowe okresów pozostawania duchownym przed dniem 1 lipca 1989

r. jest późniejsze podleganie temu ubezpieczeniu i opłacanie składek za cały okres

jego trwania. A contrario - zgodnie z taką wykładnią - wykluczona byłaby możliwość

uznania za składkowe okresów pozostawania duchownym przed dniem 1 lipca 1989

r. w sytuacji nieopłacenia składek na ubezpieczenie społeczne duchownych z uwagi

na niepodleganie przez osobę niebędącą już duchownym temu ubezpieczeniu. W

ocenie Sądu Apelacyjnego, ze zwrotu „pozostawania duchownymi przed dniem 1

lipca 1989 r." w powiązaniu ze zwrotem „pod warunkiem opłacania składek na ubezpieczenie społeczne za cały okres podlegania temu ubezpieczeniu" (który rozpocząć

się mógł najwcześniej z dniem 1 lipca 1989 r.), może wynikać, że ustawodawca

przewidział wyjątkową możliwość uznania za okres składkowy okresu zaliczonego do

okresu ubezpieczenia społecznego duchownych, w którym nie istniało to ubezpieczenie, jedynie dla osób duchownych podlegających już z tego tytułu obowiązkowe-

mu ubezpieczeniu społecznemu duchownych, które opłacały nadto wymagane

składki za okres podlegania temu ubezpieczeniu. Tym samym należałoby przyjąć, że

jedynie osoby nadal będące duchownymi zachowują, jako mające wciąż ten sam

przymiot prawny, możliwość zaliczenia okresu swojej posługi przed 1 lipca 1989 r.

jako okresu składkowego pod warunkiem, jakim jest opłacanie składek na ubezpieczenie społeczne osób duchownych za okres podlegania temu ubezpieczeniu. Na

taką wykładnię wskazywałaby wyjątkowość regulacji zawartych w art. 6 ust. 1 pkt 3

lit. a ustawy o emeryturach i rentach, zdających się przewidywać szczególne zasady

w zakresie uznania za składkowe wymienionych w nim okresów przypadających

przed dniem 1 lipca 1989 r. Zawarty w art. 6 ust. 1 pkt 3 lit. a ustawy o emeryturach i

rentach zwrot „pod warunkiem opłacania składek na ubezpieczenie społeczne za

cały okres podlegania temu ubezpieczeniu", oznaczać może ustanowienie przez

ustawodawcę warunku podlegania ubezpieczeniu społecznemu duchownych i opłacania za ten okres składek na powyższe ubezpieczenie oraz uznanie tej części przepisu za warunek sine qua non zaliczenia do okresów ubezpieczenia społecznego

duchownych okresów pozostawania duchownymi przed dniem 1 lipca 1989 r. Powyższą interpretację omawianego przepisu wzmacniać może ustanowienie przez

ustawodawcę wymogu opłacenia składek za cały okres podlegania ubezpieczeniu

społecznemu duchownych. Zastrzeżenia jednakże budzi zasadność powyższego

zabiegu legislacyjnego jako oznaczającego tylko jedną z sytuacji, w której możliwe

jest zaliczenie do okresów ubezpieczenia i uznanie za składkowe okresów pozostawania duchownym przed dniem 1 lipca 1989 r. Niemniej możliwe jest również przyjęcie, biorąc pod uwagę racje systemowe i konstrukcję przepisów zawartych w art. 6

ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach, że przepisy zawarte w art. 6 ust. 1 pkt 3

lit. b i w art. 6 ust. 2 pkt 16 tej ustawy, dotyczące uznania za składkowe okresów, w

których było zwolnienie ustawowe od opłacania składki na obowiązkowe ubezpieczenie duchownych nie pozwalają na uznanie za składkowe - z pominięciem regulacji zawartych w art. 6 ust. 1 pkt 3 lit. a, czy też regulacji zawartych w art. 21 ust. 2 pkt

1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym duchownych - okresów bycia duchownym

przed dniem 1 lipca 1989 r. bez spełnienia warunku podlegania temu ubezpieczeniu i

uiszczania składek za ten okres. W konsekwencji, można by przypuszczać, że ustawodawca nie przewidział możliwości uznania za składkowe okresów bycia duchownym przed dniem 1 lipca 1989 r. w razie niepodlegania temu ubezpieczeniu i nieopłacenia z tego tytułu wymaganych składek.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Na wstępie trzeba przypomnieć, że okres pozostawania duchownym po dniu 1

stycznia 1999 r. jest tytułem obowiązkowego ubezpieczenia społecznego w zakresie

ubezpieczenia emerytalno-rentowego, wynikającym z art. 6 ust. 1 pkt 10 ustawy z

dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst:

Dz.U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm.). Obowiązek ubezpieczenia w odniesieniu do

osób duchownych powstaje z dniem przyjęcia do stanu duchownego i trwa do dnia

wystąpienia z tego stanu (art. 13 pkt 10 tej ustawy). Okresami składkowymi są wobec

tego okresy podlegania ubezpieczeniu, za objęte obowiązekiem opłacania składki jak

i okresy, w których następuje zwolnienie z obowiązku opłacania składki.

Jako okres składkowy uwzględniony zostanie także okres opłacenia składek

na podstawie ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o ubezpieczeniu społecznym duchownych, tj. okres od 1 lipca 1989 r. do 31 grudnia 1998 r. Podstawę prawną zaliczenia

tego okresu stanowi art. 6 ust. 1 pkt 2 ustawy o emeryturach i rentach. Wliczeniu do

stażu emerytalnego podlegają też okresy podlegania obowiązkowi ubezpieczenia

społecznego duchownych, w których obowiązywało zwolnienie z opłacania składki.

Zwolnienie z obowiązku opłacania składki ustawa o ubezpieczeniu społecznym duchownych (art. 30) przewidywała w odniesieniu do okresów prowadzenia działalności

duszpasterskiej wśród Polonii, do okresów przebywania na misjach oraz do okresów

pobierania zasiłku chorobowego. Okres objęty obowiązkiem ubezpieczenia społecznego jest okresem składkowym w rozumieniu art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach.

Istota przedstawionego do rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego sprowadza

się do konieczności dokonania wykładni art. 6 ust. 1 pkt 3 lit. a ustawy o emeryturach

i rentach, a w konsekwencji ustalenia, czy w odniesieniu do okresu posługi duchownej ustawa uznaje za okres ubezpieczenia nie tylko okres trwania obowiązku ubezpieczenia z tego tytułu, ale także okres pozostawania duchownym sprzed objęcia

tych osób (duchownych) obowiązkiem ubezpieczenia społecznego. Wątpliwości dotyczą sytuacji posiadania okresu ubezpieczenia na podstawie ustawy o ubezpieczeniach społecznych duchownych, w której wstąpienie do stanu duchownego miałoby

miejsce przed 1 lipca 1989 r., a wystąpienie z tego stanu po tej dacie.

Zgodnie z tym przepisem, okresami składkowymi są okresy pozostawania duchownymi przed dniem 1 lipca 1989 r., pod warunkiem opłacania składek na ubezpieczenie społeczne za cały okres podlegania temu ubezpieczeniu. Odwołanie się do

opłacania składki za cały okres podlegania ubezpieczeniu społecznemu, jako warunku zaliczenia okresu wcześniejszego, może wywoływać trudności interpretacyjne co

do treści tego warunku i możliwości zaliczenia okresu sprzed 1 lipca 1989 r. do

okresu ubezpieczeniowego. Wątpliwości interpretacyjne przedstawione przez Sąd

Apelacyjny, a wynikające z próby odkodowania normy prawnej w procesie stosowania wykładni literalnej, nie mają uzasadnienia w świetle wyników wykładni systemowej i funkcjonalnej omawianego przepisu. Przyjmując, że powyższy warunek wliczenia okresu pozostawania duchownym przed dniem 1 lipca 1989 r. do stażu ubezpieczeniowego przejęty został z ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o ubezpieczeniu społecznym duchownych (uchylonej z dniem 1 stycznia 2003 r. przez art. 61 pkt 6

ustawy z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych, Dz.U. Nr 199, poz. 1673 ze zm.), należy dokonać analizy jego treści w rozumieniu tej ustawy. Ustawa ta obejmując ochroną

ubezpieczeniową osoby duchowne, pozwalała duchownemu nabyć prawo do emerytury jeżeli posiadał staż ubezpieczeniowy wynoszący 20/25 lat składający się z

okresów ubezpieczenia (art. 21 ust. 1) i okresów zaliczanych do okresów ubezpieczenia (art. 21 ust. 2). W katalogu okresów zaliczanych były między innymi okresy

pozostawania duchownym przed dniem 1 lipca 1989 r., potwierdzone przez właściwe

władze diecezjalne lub zakonne, pod warunkiem opłacania składek za cały okres

podlegania obowiązkowi ubezpieczenia społecznego. Warto w tym miejscu odnieść

się do art. 12 i 27 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i

wyznania (Dz.U. Nr 29, poz.155). Pierwszy z nich uznaje za duchownych osoby

ustanowione według przepisów wewnętrznych kościoła lub innego związku wyznaniowego, drugi zaś określa, że dokonanie zgłoszenia do ubezpieczenia, następuje

„za pośrednictwem zwierzchniej instytucji kościelnej lub zakonnej”.

Uznając, że ustawa o emeryturach i rentach powtórzyła z ustawy o ubezpieczeniu społecznym duchownych warunek zaliczenia okresu przed 1 lipca 1989 r. do

okresu ubezpieczenia posiadanego przez duchownego, należy tym samym przyjąć,

że powiązała możliwość uwzględnienia tego okresu ze statusem osoby duchownej

(posiadaniem tego tytułu ubezpieczenia). Gdyby ustawodawca miał zamiar uwzględniać ten okres niezależnie od posiadania (w dniu nabycia prawa) statusu osoby du-

chownej, to niewątpliwie umieściłby ten okres w katalogu okresów nieskładkowych. A

zatem, należy przyjąć, że ratio legis omawianej regulacji zawartej w ustawie z dnia

17 maja 1989 r. o ubezpieczeniu społecznym duchownych było ułatwienie nabycia

prawa do świadczeń (np. do emerytury) osobom stanu duchownego, które spełniały

tę posługę także przed wejściem w życie ustawy wprowadzającej obowiązek ubezpieczenia społecznego dla duchownych. Nie był nią natomiast zamiar zwiększenia

stażu emerytalnego osobom, które przestałyby podlegać tej ustawie przed osiągnięciem wieku emerytalnego („wyszły” ze stanu duchownego). Sformułowanie „pod warunkiem opłacania składek za cały okres podlegania obowiązkowi ubezpieczenia"

oznacza, że okres pozostawania duchownym przed 1 lipca 1989 r. podlega zaliczeniu do okresu ubezpieczenia, jeżeli ubezpieczony w wyniku opłacania składki przez

cały okres podlegania ubezpieczeniu, nabywał prawo do świadczenia (renty lub emerytury) na podstawie tej ustawy. Gdyby jednak dana osoba przestała być duchownym

przed osiągnięciem wieku emerytalnego lub powstaniem inwalidztwa, przedmiotowy

okres nie mógłby być zaliczony jako okres ubezpieczenia na podstawie ustawy o

ubezpieczeniu społecznym duchownych do tzw. stażu „ogólnego", uzasadniającego

nabycie prawa do emerytury w systemie powszechnym.

W świetle powyższego należało uznać, że zawarty w art. 6 ust. 1 pkt 3 lit. a

ustawy o emeryturach i rentach zwrot „pod warunkiem opłacania składek na ubezpieczenie społeczne za cały okres podlegania temu ubezpieczeniu", oznacza ustanowienie przez ustawodawcę warunku podlegania ubezpieczeniu społecznemu duchownych i opłacania za ten okres składek na powyższe ubezpieczenie oraz uznanie

tej części przepisu za warunek sine qua non zaliczenia do okresów ubezpieczenia

społecznego duchownych okresów pozostawania duchownymi przed dniem 1 lipca

1989 r. Taka interpretacja przepisu eliminuje więc możliwość zaliczenia do okresów

ubezpieczenia okresu sprzed 1 lipca 1989 r., jeżeli po tej dacie dana osoba nie podlegała obowiązkowi ubezpieczenia społecznego duchownych.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy, orzekł jak w sentencji uchwały.