II UZP 4/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II UZP 4/11

POSTANOWIENIE

Dnia 6 lipca 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Roman Kuczyński (przewodniczący)

SSN Zbigniew Korzeniowski (sprawozdawca)

SSN Romualda Spyt

Protokolant Anna Gryżniewska

w sprawie z wniosku M. B.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w W.

o przekazanie składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 6 lipca 2011 r.,

zagadnienia prawnego przekazanego postanowieniem Sądu Apelacyjnego

z dnia 25 lutego 2011 r.,

Czy w sprawach o odszkodowanie w związku z poniesioną szkodą w

postaci utraconych korzyści wobec nieterminowego przekazania

składek, o których mowa w art. 22 ust. 3 ustawy z dnia 13

października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U.

z 2009 r. Nr 205, poz. 1585) przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych

do otwartego funduszu emerytalnego na podstawie art. 47 ust. 9 tej

ustawy,

właściwym

do

rozpoznania

społecznych

odmawia podjęcia uchwały.

jest

sąd

ubezpieczeń

Uzasadnienie

Przedstawione

zagadnienie

wynikło

przy

rozpoznawaniu

apelacji

wnioskodawczyni M. B. od wyroku Sądu Okręgowego – Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w W. z 12 sierpnia 2010 r., który oddalił jej apelację od decyzji

pozwanego Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 13 października 2008 r.

odmawiającej przekazania do otwartego funduszu emerytalnego kwoty 18.487 zł.

Pierwotnie wnioskodawczyni wystąpiła z pozwem skierowanym do wydziału

cywilnego Sądu Okręgowego w W. i żądała zasądzenia od pozwanego Zakładu

18.487 zł jako kompensaty szkody wynikającej z nieprzekazania składek z

odsetkami do otwartego funduszu emerytalnego, w tym utraconej z tej przyczyny

wartości

jednostek

uczestnictwa

w

funduszu.

Sąd

Okręgowy

uznał

się

niewłaściwym rzeczowo i sprawę przekazał do rozpoznania Sądowi Rejonowemu.

Po zażaleniu pozwanego Sąd Apelacyjny postanowieniem z 1 czerwca 2007 r.

przekazał sprawę do rozpoznania Sądowi Okręgowemu w W. Wydziałowi

Ubezpieczeń Społecznych. Ten Sąd postanowieniem z 18 grudnia 2007 r. odrzucił

odwołanie wnioskodawczyni na podstawie art. 477 8 § 1 k.p.c. i art. 4779 § 1 k.p.c.,

gdyż pozwany nie wydał decyzji w sprawie wniosku. Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych postanowieniem z 29 maja 2008 r. uchylił postanowienie

o odrzuceniu odwołania i wskazał na zobowiązanie pozwanego do wydania decyzji

(art. 47714 § 3 k.p.c.). Pozwany wydał decyzją z 13 października 2008 r., którą

odmówił przekazania otwartemu funduszowi emerytalnemu kwoty żądanej przez

wnioskodawczynię podając, że przekazał zaległe składki od 1 stycznia 2000 r. do

31 grudnia 2005 r. z odsetkami do ofe na jej konto. W tej sytuacji wnioskodawczyni

ograniczyła żądanie do kwoty 6.616 zł, która zapewniłaby jej nabycie jednostek

uczestnictwa w funduszu i wyrównała ostatecznie szkodę jaką poniosła wskutek

przekazania przez pozwanego składek do ofe z opóźnieniem w stosunku do

ustawowego terminu. Sąd Okręgowy – Sąd Ubezpieczeń Społecznych w W.

wyrokiem z 12 sierpnia 2010 r. oddalił odwołanie albowiem pozwany przekazał do

ofe zaległe składki z odsetkami. Natomiast jednostka uczestnictwa w fundusz

zmienia swą wartość każdego dnia, stąd tylko likwidacja konta umożliwiałaby

precyzyjne obliczenie wartości jednostki (uszczuplenia wkładu wnioskodawczyni).

W apelacji wnioskodawczyni wniosła o zobowiązanie pozwanego do przekazania

na jej konto w ofe kwoty 6.616 zł, umożliwiającej zakup 189 jednostek uczestnictwa

w funduszu, która to ilość stanowi różnicę między jednostkami należnymi a

przekazanymi.

W uzasadnieniu przedstawionego pytania czy w sprawie właściwy jest sąd

ubezpieczeń społecznych wskazano, że pozwany wydał decyzję z 13 października

2008 r. co do dochodzonych roszczeń i wnioskodawczyni ma możliwość odwołania

się do sądu ubezpieczeń społecznych na podstawie art. 477 9 § 1 k.p.c. Takie

wnioski wynikają również z uchwały Sądu Najwyższego z 5 kwietnia 2006 r. w

sprawie III CZP 121/05. Zwrócono jednak uwagę, że odwołująca się – jak wynika z

apelacji oraz z jej oświadczenia na rozprawie 25 lutego 2011 r., precyzującego

stanowisko w postępowaniu apelacyjnym - ograniczyła swoje roszczenie do kwoty

stanowiącej, w jej ocenie, wyrównanie szkody, której upatruje w pozbawieniu jej

korzyści w postaci wzrostu jednostek uczestnictwa w funduszu w czasie pomiędzy

datą powstania obowiązku przekazania składek do ofe z art. 47 ust. 9 ustawy o sus

a datą faktycznego ich przekazania, tym samym szkody powstałej z pomniejszenia

kwot zgromadzonych na jej koncie w ofe w stosunku do tych, które uzyskałaby w

przypadku terminowego odprowadzenia składek i rosnącej wartości jednostek

uczestnictwa, niezależnie od wypłaconych jej odsetek z tytułu opóźnienia. Nie jest

obecnie w zasadzie przedmiotem jej żądania samo przekazanie składek przez

pozwanego do ofe za sporne okresy, jak również prawidłowość naliczenia odsetek

za zwłokę w ich przekazaniu (art. 47 ust. 10a ustawy o sus). Aktualnie jej

roszczenie

wiąże

się

z

powstaniem

szkody

i

możliwością

dochodzenia

odszkodowania w znaczeniu jakie tym pojęciom nadają przepisy kodeksu

cywilnego. Istnieje więc druga „ewentualność”, do której przychyla się Sąd

Apelacyjny w składzie rozpoznającym apelację. W uchwale z 5 kwietnia 2006 r., III

CZP 121/05, został wyrażony pogląd, że ubezpieczony może także wystąpić

przeciwko Zakładowi z powództwem odszkodowawczym o naprawienie szkody

wyrządzonej czynem niedozwolonym. Według Sądu Apelacyjnego chodziłoby tu o

ochronę „jaką daje art. 417 § 1 k.c.”. Roszczenia deliktowe, nawet gdy

odpowiedzialność ponosi Zakład, są rozpoznawane w zwykłym postępowaniu

cywilnym lub np. w odniesieniu do zatrudnionych w postępowaniu w sprawach z

zakresu prawa pracy lecz nigdy w postępowaniu w sprawach z zakresu

ubezpieczeń społecznych. Do rozstrzygania w tych ostatnich sprawach bowiem nie

znajdują zastosowania przepisy kodeksu cywilnego w inny sposób niż przez

wyraźne odesłanie zawarte w przepisach ustaw dotyczących ubezpieczeń

społecznych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Pytanie nie spełnia warunków z art. 390 § 1 k.p.c. i dlatego odmówiono

udzielenia odpowiedzi.

1. Rozpoznanie apelacji nie zależy od rozstrzygnięcia wątpliwości czy

właściwym do rozpoznania sprawy jest sąd ubezpieczeń społecznych.

Wszak Sąd Apelacyjny sam już dwukrotnie o tym rozstrzygnął. Pierwszy raz

postanowieniem z 1 czerwca 2007 r. i drugi raz postanowieniem z 29 maja

2008 r. Wyraźnie Sąd Apelacyjny wówczas stwierdzał – odwołując się do

uchwały Sądu Najwyższego z 5 kwietnia 2006 r., III CZP 121/06 –, że

przedmiot żądania należy do sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych i

dlatego właściwy do jej rozpoznania jest sąd ubezpieczeń społecznych.

Doszło więc do związania Sądu pierwszej instancji tak określoną

właściwością (art. 200 k.p.c.). Miało to znaczenie procesowe także dla stron.

Ważne jest również to, że przy tak określonym związaniu sprawa została

rozstrzygnięta wyrokiem i konsekwentnie nie ma podstaw aby teraz Sąd

Apelacyjny kwestionował rozpoznanie sprawy w pierwszej instancji przez

sąd ubezpieczeń społecznych. Przepis art. 386 § 6 k.p.c. ma tu odpowiednie

zastosowanie (art. 361 k.p.c.). Innymi słowy w art. 390 § 1 k.p.c. chodzi o

zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości wyłaniające się „przy

rozpoznawaniu

apelacji”.

Skoro

Sąd

Apelacyjny

uprzednio

wiążąco

stwierdził, że sprawa jako sprawa z zakresu ubezpieczeń społecznych

podlega rozpoznaniu przez sąd ubezpieczeń społecznych, to wiąże to przy

rozpoznawaniu apelacji.

2. Powyższego stanowiska nie zmienia wskazanie w uzasadnieniu pytania na

modyfikację

żądania (roszczenia) na etapie apelacji, gdyż może to być

ocenianie tylko na podstawie regulacji z art. 383 k.p.c. Zgodnie z nią w

postępowaniu apelacyjnym nie można rozszerzyć żądania pozwu ani

występować z nowymi roszczeniami. Jednakże w razie zmiany okoliczności

można żądać zamiast pierwotnego przedmiotu sprawy jego wartości lub

innego przedmiotu, a w sprawach o świadczenia powtarzające się można

nadto rozszerzyć żądanie pozwu o świadczenia za dalsze okresy. Jeżeli na

etapie apelacji zachodzi taka sytuacja, to podlega samodzielnej ocenie i nie

wpływa na kwestię właściwości sądu w pierwszej instancji. Przepis art. 383

k.p.c. ma więc na uwadze to co nie koliduje z dotychczasowym

rozpoznaniem sprawy. To co jest w nim dopuszczalne jest proceduralnie

odrębne od kwestii właściwości sądu, który rozpoznał sprawę w pierwszej

instancji. Rozwiązanie z art. 383 k.p.c. jest możliwe i aktualne dopiero na

etapie apelacji i ze swej istoty nie podważa właściwości sądu ani charakteru

sprawy (z zakresu ubezpieczeń społecznych) – o czym Sąd Apelacyjny

uprzednio wiążąco zdecydował.

3. Niezależnie od powyższego reżimu – gdyby nie było wskazanego związania

- pytanie o sąd ubezpieczeń społecznych jako właściwy wymagałoby wpierw

wyjaśnienia czy sama sprawa ze względu na jej przedmiot (nie tylko żądanie

i podstawę faktyczną ale również oparcie w prawie materialnym) jest sprawą

z zakresu ubezpieczeń społecznych (tu katalog nie jest zamknięty; zob.

choćby K. Antonów – Sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych, W-wa

2011 r.), co według przedstawionej treści pytania jest kłopotliwe. Nie twierdzi

się wszak, że Sąd pierwszej instancji naruszył przepisy, gdyż rozpoznał

sprawę jako sprawę z zakresu ubezpieczeń społecznych. Natomiast to co na

etapie apelacji miałoby zmienić dotychczasową kwalifikację sprawy i co ma

być sednem wątpliwości nie jest klarowne. Nie jest precyzyjnie określona

albo przedstawiona treść żądania, skoro w samym uzasadnieniu pytania

podaje się, iż - „Nie jest obecnie w zasadzie przedmiotem żądania samo

przekazanie składek przez ZUS do OFE za sporne okresy” (…). „Aktualnie

roszczenie wiąże się z powstaniem szkody i możliwością dochodzenia

odszkodowania w znaczeniu jakie tym pojęciom nadają przepisy kodeksu

cywilnego”. Innymi słowy nie jest jasne jaki obowiązek (świadczenie, dług)

pozwanego jest przedmiotem sprawy, czy chodzi o zasądzenie (zapłatę)

określonej kwoty pieniężnej na rzecz apelującej, czy też o zobowiązanie

pozwanego do przekazania określonej kwoty do ofe jako naprawienia szkody

(co również wymagałoby samodzielnej prawnej oceny), zatem czego

ubezpieczona

żąda

jako

kompensaty

„utraconych

korzyści

wobec

nieterminowego przekazania składek”. Wychodzi to jednak poza potrzebę

analizy, gdyż podstawa materialnoprawna odpowiedzialności nie jest

przedmiotem pytania, a wszelka modyfikacja żądania na etapie apelacji

możliwa jest tylko w granicach art. 383 k.p.c. i gdyby nawet zachodziła, to

nie podważa wskazania Sądu ubezpieczeń społecznych jako właściwego do

rozpoznania sprawy w pierwszej instancji. Z tych samych przyczyn można

jedynie ogólne stwierdzić, że prawa do powództwa cywilnego nie trzeba

dekretować, jednak właśnie uchwała Sądu Najwyższego z 5 kwietnia 2006

r., III CZP 121/05, idzie dalej, gdyż wskazuje na określone uprawnienia

procesowe ubezpieczonego przed sądem ubezpieczeń społecznych, właśnie

ze względu na kwalifikowanie spraw o przekazanie składek do ofe jako

spraw z zakresu ubezpieczeń społecznych. Poza zakresem pytania jest

prawo materialne, stąd nie ocenia się czy zakładane bezprawie może

stanowić czyn niedozwolony pozwanego (w tym z art. 417 § 1 k.c., gdyż ten

przepis dotyczy naruszenia prawa przy wykonywaniu władzy publicznej i

wskazuje na podmioty odpowiedzialności inne niż pozwany).

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy na podstawie art. 390 k.p.c. odmówił podjęcia

uchwały.