II UZP 13/94 · Sąd Najwyższy

Uchwała z dnia 8 lipca 1994 r.

II UZP 13/94

Przewodniczšcy SSN: Teresa Romer, Sędziowie SN: Stefania Szymańska

(sprawozdawca), Maria Tyszel,

Sšd Najwyższy, przy udziale prokuratora Stefana Trautsolta, w

sprawie z

wniosku Doroty I. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w

P. o rentę rodzinnš wypadkowš i jednorazowe odszkodowanie, po rozpoznaniu na

posiedzeniu jawnym dnia 8 lipca 1994 r. zagadnienia prawnego przekazanego

przez

Sšd Apelacyjny w Poznaniu postanowieniem z dnia 9 lutego 1994 r., [...]

do

rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.,

"Czy wypadek jakiemu uległ poborowy wezwany do stawienia się zgodnie

z

art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 21.X.1967 r. o powszechnym obowišzku obrony

Rzeczypospolitej Polskiej (jednolity tekst: Dz. U. z 1992 r., Nr 4, poz.

16) przed

komisjš lekarskš uważa się za wypadek w szczególnych okolicznoœciach

okreœlony

w § 5 ust. 2 rozporzšdzenia Rady Ministrów z dnia 3.X.1975 r. w sprawie

podstawy

wymiaru renty z tytułu wypadku przy pracy lub choroby zawodowej,

œwiadczeń dla

pracowników, którzy ulegli wypadkom w szczególnych okolicznoœciach oraz

œwiadczeń dla osób nie będšcych pracownikami (Dz. U. nr 33, poz. 179 z

póœn.

zm.), względnie za wypadek w drodze do pracy lub z pracy w rozumieniu §

15 pkt 2

rozporzšdzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej oraz Ministra Zdrowia

i Opieki

Społecznej z dnia 17.X.1975 r. w sprawie zasad i trybu orzekania o

uszczerbku na

zdrowiu oraz wypłacania œwiadczeń z tytułu wypadku przy pracy, w drodze

do pracy i

z pracy oraz z tytułu chorób zawodowych (Dz. U. nr 36, poz. 199 z póœn.

zm.) ?"

p o d j š ł

następujšcš

uchwałę:

Członkom rodziny poborowego, wezwanego do stawienia się przed

komisjš lekarskš (art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o

powszechnym obowišzku obrony Rzeczypospolitej Polskiej - jednolity tekst: Dz.

U. z

1992 r., Nr 4, poz. 16), który uległ œmiertelnemu wypadkowi w drodze do

siedziby tej komisji lub w drodze powrotnej, przysługujš œwiadczenia na

zasadach i w trybie przewidzianym dla pracowników w przepisach o œwiadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych. Prawo do tych

œwiadczeń ustala i œwiadczenia wypłaca Zakład Ubezpieczeń Społecznych.

U z a s a d n i e n i e

Przedstawione zagadnienie prawne powstało na tle następujšcego stanu

faktycznego:

Marcin I., urodzony w dniu 26 kwietnia 1971 r., zatrudniony w

prywatnym

Zakładzie Murarsko-Betoniarskim w R. od dnia 11 czerwca 1990 r., otrzymał

wezwanie do stawienia się na Komisję Poborowš w G. W. w dniu 13 marca

1991 r.

Po stawieniu się przed Komisjš, celem dostarczenia zdjęć udał się do domu

motocyklem kolegi i w czasie drogi na prostym odcinku uderzył w tył

przyczepy

cišgniętej przez cišgnik, w wyniku czego podniósł œmierć na miejscu.

Wnioskodawczyni jako żona imieniem własnym oraz małoletniego syna

Alana

I., urodzonego w dniu 23 wrzeœnia 1990 r., domaga się przyznania renty

rodzinnej

wypadkowej oraz jednorazowego odszkodowania.

Organ rentowy decyzjš z dnia 24 stycznia 1992 r. załatwił wniosek

odmownie,

z tym uzasadnieniem, że wypadek œmiertelny, jakiemu uległ mšż

wnioskodawczyni

nie jest wypadkiem przy pracy, jak również w drodze do pracy lub z pracy

w

rozumieniu przepisów ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o œwiadczeniach z

tytułu

wypadków przy pracy i chorób zawodowych (jednolity tekst: Dz. U. z 1983

r., Nr 30,

poz. 144 ze zm.).

Sšd Wojewódzki-Sšd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu

wyrokiem z dnia 1 czerwca 1993 r. zmienił zaskarżonš decyzję w ten

sposób, że

"przyznał odwołujšcej na syna Alana I. rentę rodzinnš wypadkowš od dnia

14 marca

1991 r. oraz jednorazowe odszkodowanie z tytułu œmierci Marcina I. z

powodu

wypadku przy pracy". Sšd Wojewódzki, powołujšc się na przepis art. 6 ust.

1 i 2

wyżej wymienionej ustawy, przyjšł, że Marcin I. uległ wypadkowi w czasie

urlopu

okolicznoœciowego udzielonego mu w zwišzku z obowišzkiem stawienia się do

poboru; wypadek zdarzył się więc w zwišzku z wykonywaniem "poleceń władz

państwowych w drodze do komisji poborowej", tj. w czasie podróży

służbowej w

okolicznoœciach innych, niż wykonywanie zwykłych obowišzków

pracowniczych;

majšcy zaœ na względzie, że Marcin I. nie był w chwili wypadku

nietrzeœwy, ani że

nie udowodniono, by do wypadku doszło z jego wyłšcznej winy, dlatego

członkowie

jego rodziny uprawnieni sš - zgodnie z art. 12 tej ustawy - do

jednorazowego

odszkodowania, a zgodnie z art. 26 - do renty rodzinnej.

Natomiast zdaniem Sšdu Apelacyjnego w Poznaniu, nie ulega

wštpliwoœci, że

wykonanie polecenia władz państwowych nie może być uznane za podróż

służbowš

w rozumieniu art. 6 ust. 2 cytowanej wyżej ustawy. Sšd Apelacyjny

podkreœlił, że

istotę podróży służbowej stanowi polecenie wyjazdu w zwišzku z

wykonywaniem

pracy, co w sprawie w ogóle nie zachodzi. Dlatego Sšd Apelacyjny nie

podzielił

stanowiska Sšdu Wojewódzkiego, iż œmiertelny wypadek, jakiemu uległ

Marcin I. w

dniu 13 marca 1991 r. jest wypadkiem przy pracy. Sšd Apelacyjny wywiódł

dalej, iż

Marcin I. wezwany na komisję poborowš również nie odbywał drogi w zwišzku

z

pracš, gdyż za drogę do pracy lub z pracy w rozumieniu § 14 i 15 w/wym.

rozporzšdzenia z dnia 17 paœdziernika 1975 r., pozostajšcš w zwišzki z

pracš uważa

się między innymi, drogę do innego punktu w celu spełnienia powinnoœci

pracowniczej, a więc łšczšcej się z interesem zakładu pracy, co również

nie miało

miejsca i dlatego przedmiotowego zdarzenia nie można uznać za wypadek w

drodze

do pracy lub z pracy w rozumieniu § 15 pkt 2 tegoż rozporzšdzenia.

Sšd Apelacyjny jednak podkreœlił, że Marcin I. w dniu zdarzenia

wykonywał

swój obowišzek obywatelski wynikajšcy z ustawy z dnia 21 listopada 1967

r. o

powszechnym obowišzku obrony Rzeczypospolitej Polskiej (jednolity tekst:

Dz. U. z

1992 r., Nr 4, poz. 16). Przepisy tej ustawy - wywiódł dalej Sšd

Apelacyjny - nie

przewidujš dla mężczyzn przedpoborowych i poborowych w razie wypadku w

drodze

do miejsca wezwania lub w drodze powrotnej oraz członków rodzin osób

zmarłych

wskutek takiego wypadku œwiadczeń na zasadach i w trybie przewidzianym

dla

pracowników w przepisach o œwiadczeniach na podstawie wymienionej wyżej

ustawy

wypadkowej. Wypełnienie obowišzku obywatelskiego przez Marcina I.

prowadziło w

konsekwencji do obrony Ojczyzny i dlatego - zdaniem Sšdu Apelacyjnego wypadek, jakiemu uległ on w dniu 13 marca 1991 r. można uznać za wypadek

w

szczególnych okolicznoœciach w rozumieniu § 5 ust. 2 powołanego wyżej

rozporzšdzenia z dnia 9 paœdziernika 1975 r., skoro się zważy, że

ustawodawca za

taki wypadek uznał, między innymi, wypadek przy chronieniu własnoœci

społecznej

przed grożšcš jej szkodš. Wypadki osób wezwanych w celu wypełnienia

obowišzku

obywatelskiego wynikajšcego z art. 27 ust. 1 w/wymienionej ustawy z dnia

listopada 1967 r. powinny być uznane jako wypadki w szczególnych

okolicznoœciach

w rozumieniu § 5 ust. 2 w/wym. rozporzšdzenia, skoro przepisy tej ustawy

nie

przewidujš œwiadczeń w razie wypadku zaistniałego w takich

okolicznoœciach. Za

przyjęciem takiego poglšdu przemawiajš - zdaniem Sšdu Apelacyjnego również

względy społeczne, moralne oraz zasada równoœci i praworzšdnoœci w

demokratycznym Państwie. Sšd Apelacyjny jednak podnosi, że zajęcie

takiego

stanowiska byłoby wštpliwe przy założeniu, że wyliczenie wypadków zawarte

w ust.

2 § 5 wyżej wymienionego rozporzšdzenia z dnia 3 paœdziernika 1975 r., z

tytułu

których przysługujš œwiadczenia wymienione w ust. 1 tego przepisu, jest

wyczerpujšce.

Sšd Najwyższy zważył, co następuje:

1. W œwietle bezspornego stanu faktycznego sprawy należy podzielić

stanowisko Sšdu Apelacyjnego, iż wypadek jakiemu uległ mšż

wnioskodawczyni nie

może być zakwalifikowany jako wypadek zaistniały w czasie podróży

służbowej w

rozumieniu art. 6 ust. 2 pkt. 1 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o

œwiadczeniach z

tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (jednolity tekst: Dz.U. z

1983 r.,

Nr 30, poz. 144 ze zm.), okreœlanej dalej jako "ustawa wypadkowa z 1975

r.".

Trafna jest argumentacja Sšdu Apelacyjnego, że istotę podróży

służbowej

stanowi polecenie wyjazdu w zwišzku z wykonywanš praca, co w przypadku

męża

wnioskodawczyni nie miało miejsca. W dniu wypadku udał się on bowiem w

drogę w

celu stawienia się przed komisję poborowš, co nie pozostawało w

jakimkolwiek

zwišzku z wykonywanš pracš w prywatnym zakładzie murarsko-betoniarskim.

Udanie się męża wnioskodawczyni w drogę było spowodowane wyłšcznie

poleceniem komisji poborowej do stawienia się w okreœlonym miejscu i w czasie

przed tš

komisjš.

Zasadne jest także stanowisko Sšdu Apelacyjnego, iż - z uwagi na

stan

faktyczny sprawy - brak jest podstawy do zakwalifikowania przedmiotowego

zdarzenia jako wypadku w drodze do pracy lub z pracy w rozumieniu §§ 14 i

rozporzšdzenia Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych oraz Ministra

Zdrowia i

Opieki Społecznej z dnia 17 paœdziernika 1975 r. w sprawie zasad i trybu

orzekania

o uszczerbku na zdrowiu oraz wypłacania œwiadczeń z tytułu wypadku przy

pracy, w

drodze do pracy i z pracy oraz z tytułu chorób zawodowych (Dz. U. Nr 36,

poz. 199

ze zm.). Mšż wnioskodawczyni nie odbywał drogi z domu do pracy lub z

pracy do

domu, ani też nie udał się w drogę do innego miejsca w celu spełnienia

czynnoœci

zwišzanych z pracš. Nie ma też podstawy do zrównania jego drogi do

siedziby

komisji poborowej z drogš do miejsca lub z miejsca wykonywania zadań

społecznych (§ 15 pkt 2).

Natomiast nie można podzielić sugestii Sšdu Apelacyjnego co do

ewentualnego zakwalifikowania wypadku, jakiemu uległ mšż wnioskodawczyni, jako

wypadku

w szczególnych okolicznoœciach w rozumieniu § 5 ust. 2 rozporzšdzenia

Rady

Ministrów z dnia 3 paœdziernika 1975 r. w sprawie [...] œwiadczeń dla

pracowników,

którzy ulegli wypadkom w szczególnych okolicznoœciach, oraz œwiadczeń dla

osób

nie będšcych pracownikami (Dz. U. Nr 33, poz. 182 ze zm.). Przepis § 5

wyżej

wymienionego rozporzšdzenia przewiduje œwiadczenie dla osób, które uległy

wypadkowi w szczególnych okolicznoœciach, jednak w ust. 2 wymienia

enumeratywnie wypadki, z tytułu których przysługujš œwiadczenia okreœlone

w ust. 1.

Wyliczenie to jest wyczerpujšce, a ponieważ nie obejmuje ono wypadków

poborowych w drodze do siedziby komisji poborowej lub w drodze powrotnej,

nie ma

podstawy do zastosowania tego przepisu. Treœć pkt 2 ust. 2 § 5 wyżej

wymienionego rozporzšdzenia (wypadek przy chronieniu własnoœci społecznej

przed

grożšcš jej szkodš), na który to przepis powołał się Sšd Apelacyjny, jest

jednoznaczna i nie daje podstawy do rozcišgnięcia tego przepisu na wypadki

poborowych,

jakie mogš zaistnieć w drodze do komisji poborowej lub z powrotem do

miejsca

zamieszkania.

2. Powyższe rozważania jednak nie przesšdzajš o tym, iż poborowy,

który

uległ wypadkowi w drodze do siedziby komisji poborowej (lub w drodze

powrotnej), a

w razie wypadku œmiertelnego uprawnieni członkowie jego rodziny, nie

korzystajš z

ochrony ubezpieczeniowej w zakresie œwiadczeń wypadkowych. Podstawy do

zajęcia korzystnego rozstrzygnięcia należy jednak poszukiwać w przepisach

ustawy

z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowišzku obrony

Rzeczypospolitej

Polskiej (jednolity tekst: Dz. U. z 1992 r., Nr 4, poz. 16ze zm.).

W myœl art. 1 tejże ustawy obrona Ojczyzny jest sprawš i obowišzkiem

wszystkich obywateli Rzeczypospolitej Polskiej, zaœ zgodnie z art. 27 i

art. 32

poborowi (mężczyœni, którzy w danym roku kalendarzowym kończš 19 lat), sš

obowišzani stawić się przed komisjš poborowš w okreœlonym miejscu i

czasie - pod

rygorem grzywny. Również w myœl art. 52 osoby podlegajšce powszechnemu

obowišzkowi obrony sš obowišzane do osobistego stawienia się na wezwanie

właœciwych organów w sprawach dotyczšcych tego obowišzku w terminie i

miejscu

okreœlonym w wezwaniu oraz do poddania się badaniom lekarskim. Na

poborowym

spoczywa więc obowišzek ustawowy stawienia się w wyznaczonym terminie i

miejscu przed komisjš poborowš.

Ustawa o powszechnym obowišzku obrony Rzeczypospolitej Polskiej

oprócz

przepisów dotyczšcych zasadniczej służby wojskowej zawiera przepisy

regulujšce

służbę w obronie cywilnej, służbę zastępczš, a także przepisy regulujšce

obowišzek

œwiadczeń osobistych w czasie pokoju. W myœl art. 200 obowišzek œwiadczeń

osobistych, polegajšcych na wykonywaniu różnego rodzaju prac doraœnych na

rzecz

przygotowania obrony Państwa, może być nałożony na osoby posiadajšce

obywatelstwo polskie, które ukończyły 16 lat, a nie przekroczyły 60 lat

życia. Zgodnie

zaœ z art. 206 ust. 3 osobom takim, które doznały uszczerbku na zdrowiu

wskutek

wypadku powstałego podczas lub w zwišzku z wykonywaniem œwiadczeń

osobistych

albo w bezpoœredniej drodze do miejsca wykonywania tych œwiadczeń lub w

drodze

powrotnej, oraz członkom rodzin osób zmarłych wskutek takiego wypadku,

przysługujš œwiadczenia na zasadach i w trybie przewidzianym dla

pracowników w

przepisach o œwiadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób

zawodowych z

tym, że prawo do œwiadczeń ustala i œwiadczenia wypłaca Zakład

Ubezpieczeń

Społecznych. Odpowiednie œwiadczenia przewidziane sš także dla

poborowych,

odbywajšcych służbę zastępczš (art. 197) lub służbę w obronie cywilnej

(art. 162).

Ustawa o powszechnym obowišzku obrony Rzeczypospolitej Polskiej natomiast

nie

przewiduje żadnych œwiadczeń wynikajšcych ze szkód poniesionych przez

poborowych (członków ich rodzin) w razie wypadku zaistniałego w drodze do

siedziby komisji poborowej lub w drodze powrotnej. Uzasadnione jest zatem

stanowisko, że w tym zakresie mamy do czynienia z lukš w prawie. Nie ma

bowiem

żadnych racjonalnych argumentów, ażeby przyjšć, iż prawodawca uznał, że

takie

sytuacje sš prawnie obojętne i nie ma potrzeby ich prawnego unormowania.

Dlatego

w celu usunięcia tej luki w drodze analogii należy odnieœć się do takiej

normy

prawnej, która dotyczy najbardziej zbliżonego stanu faktycznego i która

jest

najbardziej zbliżona z punktu widzenia celu dyspozycji prawnej (tzw.

ratio legis).

Kierujšc się powyższymi przesłankami Sšd Najwyższy uważa, że

najbardziej

zbliżonš normš prawnš jest art. 200 ustawy o powszechnym obowišzku obrony

Rzeczypospolitej Polskiej, ponieważ osobiste stawiennictwo przed komisjš

poboro-

wš jest obowišzkiem wynikajšcym z ustawy i dotyczy osób, które nie sš

żołnierzami,

ale których działanie zmierza do obrony Państwa. W konsekwencji - w

drodze

analogii - należy zatem przyjšć, iż w stosunku do takich osób (członków

rodziny) - w

razie szkód spowodowanych wypadkiem w drodze do siedziby komisji

poborowej lub

w drodze powrotnej, należy stosować przepis art. 206 ust. 3 ustawy o

powszechnym

obowišzku obrony Rzeczypospolitej Polskiej; oznacza to, iż takim osobom

przysługujš œwiadczenia na zasadach i w trybie przewidzianym dla

pracowników w

przepisach o œwiadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób

zawodowych.

Jeżeli ustawodawca udziela ochrony osobom (członkom rodzin), które

doznały szkody przy wykonywaniu doraœnych œwiadczeń na rzecz obronnoœci

Państwa, to tym bardziej ochrona ta i stosowne œwiadczenia należš się

poborowym

(członkom ich rodzin), którzy wezwani do stawienia się w miejscu siedziby

komisji

poborowej, a więc do wypełnienia ustawowego obowišzku zwišzanego z obronš

Państwa, doznali szkody wskutek wypadku, jakiemu ulegli w tej drodze.

Majšc powyższe na uwadze Sšd Najwyższy podjšł uchwałę o treœci

przytoczonej w sentencji.