II UZ 54/26 · Sąd Najwyższy

II UZ 54/26 POSTANOWIENIE Dnia 18 marca 2026 r.Sąd Najwyższy w składzie: SSN Agnieszka Żywicka w sprawie z odwołania I.K.‎przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych […] Oddziałowi w Warszawie‎o rekompensatę,‎po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 18 marca 2026 r.,‎zażalenia organu rentowego na postanowienie Sądu Apelacyjnego w Warszawie‎z dnia 17 września 2025 r., sygn. akt III AUa 1538/24, oddala zażalenie.

UZASADNIENIE

Sąd Apelacyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 17 września 2025 r. w przedmiocie skargi kasacyjnej Zakładu Ubezpieczeń Społecznych […] Oddział w Warszawie od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 23 maja 2025 r. w pkt 1. ustalił wartość przedmiotu zaskarżenia na kwotę 5 678,00 złotych, w pkt 2. odrzucił skargę kasacyjną.Sąd Apelacyjny wyjaśnił, że skargę kasacyjną od wyroku Sądu odwoławczego wywiódł organ rentowy skarżąc wyrok w całości. Wartość przedmiotu zaskarżenia oznaczono na kwotę 89 283,60 zł. Postanowieniem z 25 lipca 2025 r.

Sąd Apelacyjny zdecydował o sprawdzeniu wartości przedmiotu zaskarżenia oznaczonego w skardze kasacyjnej na kwotę 89 283,60 zł i w tym celu zobowiązał pełnomocnika skarżącego organu rentowego do wyjaśnienia, z jakich przyczyn wartość ta stanowi powyższą kwotę, jeżeli różnica między wysokością emerytury obliczonej z uwzględnieniem w kapitale początkowym rekompensaty, a wysokością emerytury bez rekompensaty, wynosi 473,14 zł miesięcznie, co wynika z pisma organu rentowego z dnia 19 sierpnia 2024 r., złożonego w postępowaniu apelacyjnym.Organ rentowy w wykonaniu zobowiązania Sądu wskazał następujący, szczegółowy sposób wyliczenia wartości przedmiotu zaskarżenia: 473,14 zł x 55 miesięcy (okres zamknięty 27.11.2020 r.-23.05.2025 r. - data wyrokowania) = 26 022,70 zł (kwota wyrównania świadczenia) + 473,14 zł x 12 miesięcy = 5 677,68 zł (wartość świadczenia za 1 rok na przyszłość), tj.

łącznie 31 700,38 zł.Sąd Apelacyjny zważył, co następuje. W sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych skarga kasacyjna przysługuje niezależnie od wartości przedmiotu zaskarżenia jedynie w sprawach o przyznanie i o wstrzymanie emerytury lub renty oraz o objęcie obowiązkiem ubezpieczenia społecznego, natomiast w pozostałych sprawach z tego zakresu skarga kasacyjna jest dopuszczalna w sprawach, w których wartość przedmiotu zaskarżenia nie jest niższa niż dziesięć tysięcy złotych (art. 3982 k.p.c.). Utrwalony jest w judykaturze pogląd;

że sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych, w których przedmiotem zaskarżenia kasacyjnego jest wysokość świadczenia emerytalnego/rentowego są sprawami o świadczenie, w których dopuszczalność zaskarżenia kasacyjnego podlega ograniczeniu ze względu na wartość przedmiotu zaskarżenia. Jeżeli więc przedmiotem sporu jest różnica pomiędzy świadczeniem w wysokości wyliczonej przez ubezpieczonego a należnością ustaloną przez organ rentowy, wartością przedmiotu zaskarżenia jest suma kwot stanowiących miesięczne różnice pomiędzy świadczeniem dochodzonym a pobieranym za okres jednego roku (art. 22 k.p.c. por. np. postanowienia Sądu Najwyższego: z 6 marca 2018r., II UZ 119/17, z 24 czerwca 2009 r., II UZ 19/09, z 21 lipca 2009 r., II UZ 26/09).W niniejszej sprawie przedmiot odwołania stanowiła decyzja o odmowie przyznania rekompensaty.

Sąd Okręgowy zmienił decyzję organu rentowego zaskarżoną przez I.K. Sąd Apelacyjny oddalił apelację organu od wyroku Sądu pierwszej instancji.Sąd Apelacyjny wyjaśnił, że dopuszczalność skargi kasacyjnej w sprawie o rekompensatę za utratę możliwości nabycia prawa do wcześniejszej emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach ustala się jako różnicę wysokości emerytury z rekompensatą i bez rekompensaty. Inaczej rzecz ujmując, skarga kasacyjna w sprawie o rekompensatę za utratę możliwości nabycia prawa do wcześniejszej emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach jest dopuszczalna jeżeli 12- krotność różnicy w wysokości emerytury obliczonej z rekompensatą oraz bez rekompensaty przekracza kwotę 10.000 zł.Przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy należy wskazać, że różnica pomiędzy wysokością miesięcznej emerytury z rekompensatą, tj. 2285,20 zł, i wysokością emerytury bez rekompensaty, tj. 1812,06 zł, wynosi miesięcznie 473, 14 zł.

W ocenie Sądu Apelacyjnego wartość przedmiotu zaskarżenia winna zatem stanowić kwotę 5 677,68 zł (tj. 473,14 zł x 12 miesięcy).Zgodnie z art. 39821 k.p.c. w postępowaniu kasacyjnym ma „odpowiednie” - zastosowanie między innymi art. 368§ 2 k.p.c., który w zdaniu trzecim przewiduje, że przepisy art. 19-24 i 25 § 1 k.p.c. stosuje się „odpowiednio”. Sąd drugiej instancji może sprawdzić, czy podana w skardze kasacyjnej wartość przedmiotu zaskarżenia jest zgodna z zasadami jej ustalania zawartymi w art. 19-24 k.p.c. (postanowienie Sądu Najwyższego z 25 października 2017 r., II UZ 83/17).

Sprawdzenie wartości przedmiotu zaskarżenia oznaczonej przez organ rentowy doprowadziło do ustalenia wartości przedmiotu zaskarżenia w kwocie 5678 zł (art. 22 k.p.c., po zaokrągleniu, punkt I sentencji), co stanowi kwotę ostatecznie wyliczoną przez organ rentowy jako różnicę w świadczeniach za 12 miesięcy.Mając na względzie przedmiot postępowania w niniejszej sprawie, w której dopuszczalność skargi kasacyjnej zależy od wartości przedmiotu zaskarżenia i ustalenie, że wartość ta jest niższa niż 10.000 zł, Sąd Apelacyjny skargę kasacyjną uznał za niedopuszczalną.

Z tej przyczyny, na podstawie art. 3986 § 2 k.p.c. w zw. z art. 398 § 1 k.p.c. i w zw. z art. 3671 § 1 k.p.c., postanowił, jak w pkt. II sentencji.Zakładu Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w Warszawie wniósł zażalenie na postanowienie Sądu Apelacyjnego z dnia 17 września 2025r., zaskarżając powyższe postanowienie w całości i wnosząc o uchylenie pkt 2 postanowienia, rozpoznanie w trybie art. 380 k.pc. w zw. z art. 3941 § 3 k.p.c., art. 39821 k.p.c. postanowienia w pkt 1.Organ rentowy zarzucił powyższemu rozstrzygnięciu naruszenie - art. 19-24 k.p.c. k.p.c, w zw. z art. 3986 § 2 k.p.c, art. 3982 § 1 k.p.c., w zw. z art. 3671 § 1 k.p.c., art. 3981 § 1 k.p.c., art.3982 § 1 k.p.c., art. 3984 § 1, § 2, § 3 k.p.c., art. 3986 § 1 i § 2 k.p.c.,- naruszenie art. 25 ust. 2 k.p.c. w zw. z art. 26 k.p.c. przez błędną wykładnię i przyjęcie, że wartość przedmiotu sporu wskazana przez Zakład i nie zakwestionowana przez ubezpieczoną może podlegać ponownemu badaniu w dalszym toku postępowania.Organ rentowy podniósł, że wydane orzeczenie zamyka drogę do skontrolowania wyroku zapadłego w sprawie przed Sądem Okręgowym w Warszawie oraz przed Sądem Apelacyjnym w Warszawie z rażącym naruszeniem prawa.

Przedmiotem sporu jest ustalenie prawa do rekompensaty na dzień wydania decyzji z dnia 19 marca 2021r. wobec zmiany stanu prawnego z dniem 1 stycznia 2024r., które to przepisy zostały błędnie zastosowane przez sądy obu instancji.Zdaniem Zakładu w sprawie występuje istotny problem prawny dotyczący ustalenia prawa do rekompensaty od dnia 27 listopada 2020r. wobec zmiany stanu prawnego w tym zakresie z dniem 1 stycznia 2024r.W skardze kasacyjnej Zakład oznaczył wartość przedmiotu zaskarżenia na kwotę 89283,60 zł (wysokość rekompensaty).

Kwota ta nie była kwestionowana przez ubezpieczoną i Sąd Apelacyjny w postępowaniu odwoławczym. Bezzasadne było zatem ponowne badanie wartości przedmiotu zaskarżenia w postępowaniu kasacyjnym (art. 25 §1 k.p.c w zw. z art. 26 k.p.c.). W sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych przedmiot rozpoznania sprawy sądowej wyznacza decyzja organu rentowego, od której wniesiono odwołanie. Decyzja z 19 marca 2021r. dotyczyła wyłącznie ustalenia prawa do rekompensaty , a nie przeliczenia wysokości emerytury. Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Stosownie do art. 3941 k.p.c. zażalenie do Sądu Najwyższego przysługuje na postanowienie sądu drugiej instancji odrzucające skargę kasacyjną oraz na postanowienie sądu drugiej lub pierwszej instancji odrzucające skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia (§ 1).

Do postępowania przed Sądem Najwyższym toczącego się na skutek zażalenia stosuje się odpowiednio, między innymi art. 397 § 1 i 11 k.p.c. (art. 3941 § 3 k.p.c.). Zgodnie z art. 397 § 1 k.p.c. sąd rozpoznaje zażalenie na posiedzeniu niejawnym w składzie jednego sędziego. Przepis art. 397 § 1 k.p.c. został zmieniony z dniem 28 września 2023 r. przez art. 1 pkt 20 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego, ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych, ustawy - Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2023 r., poz. 1860).

W art. 32 ust. 1 ustawy nowelizującej przewidziano, że w postępowaniach wszczętych i niezakończonych przed dniem wejścia w życie jej art. 1 pkt 15-20, 22-32 i 34 oraz art. 15 i art. 20, sąd rozpoznaje sprawę w składzie zgodnym z przepisami ustawy zmienianej w art. 1, art. 15 i art. 20 w brzmieniu nadanym ustawą zmieniającą. Zażalenie podlegało oddaleniu jako nieuzasadnione.Na wstępie należy podkreślić, że wszystkie sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych są co do zasady sprawami o prawa majątkowe i tak należy je traktować.

Pośrednio wynika to z art. 3982 § 1 zdanie drugie k.p.c. Zgodnie z tym przepisem, w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych skarga kasacyjna przysługuje niezależnie od wartości przedmiotu zaskarżenia w sprawach o przyznanie i o wstrzymanie emerytury lub renty oraz o objęcie obowiązkiem ubezpieczenia społecznego. Oznacza to, że wymienione kategorie spraw mają charakter majątkowy, jednak wartość przedmiotu zaskarżenia nie determinuje dopuszczalności skargi kasacyjnej, która w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych przysługuje co do zasady wówczas, gdy wartość przedmiotu zaskarżenia wynosi co najmniej 10.000 zł (art. 3982 § 1 zdanie pierwsze k.p.c.).

Skoro sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych są sprawami o prawa majątkowe, to znaczy, że możliwe (a w niektórych przypadkach konieczne) jest oznaczenie w nich wartości przedmiotu sporu oraz wartości przedmiotu zaskarżenia, a sądy kolejnych instancji mają obowiązek egzekwowania od stron oznaczenia tej wartości oraz uprawnienie do weryfikacji podanych kwot.W pierwszej kolejności należy odnieść się bezpośrednio do podstaw prawnych wydania przez organ rentowy decyzji, stanowiącej przedmiot badania i ocen w rozpoznawanej sprawie, ponieważ w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych przedmiot rozpoznania sprawy sądowej wyznacza decyzja organu rentowego, od której wniesiono odwołanie w granicach jej treści i zakresu odwołania.

Decyzja zapada po przeprowadzeniu postępowania administracyjnego, którego przedmiotem i celem jest ustalenie prawa do świadczeń z ubezpieczenia społecznego lub ich wysokości. Ubezpieczony przedstawia w nim wszelkie okoliczności wiążące się z warunkami stawianymi przez ustawę dla przyznania lub ustalania wysokości świadczeń. W późniejszym postępowaniu, wywołanym odwołaniem do sądu pracy i ubezpieczeń społecznych, zgodnie z systemem orzekania w sprawach z tego zakresu, sąd nie rozstrzyga o zasadności wniosku, lecz o prawidłowości zaskarżonej decyzji.

Sąd nie działa w zastępstwie organu rentowego, w związku z czym nie ustala prawa do świadczeń, i choć samodzielnie oraz we własnym zakresie rozstrzyga wszelkie kwestie związane z prawem lub wysokością świadczenia objętego decyzją, to jego rozstrzygnięcie odnosi się do zaskarżonej decyzji (art. 4779, art. 47714 § 2 i art. 47714a k.p.c.; por. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 13 maja 1999 r., II UZ 52/99, OSNAPiUS 2000 nr 15, poz. 601; z dnia 20 stycznia 2010 r., II UZ 49/09, LEX nr 583831; z dnia 22 lutego 2012 r., II UK 275/11, LEX nr 1215286 oraz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 kwietnia 2010 r., II UK 309/09, LEX nr 604210).Nie ulega wątpliwości, że rozpoznawana sprawa ma charakter majątkowy, ponieważ dotyczy wysokości emerytury, a nie samego prawa do tego świadczenia.

Skarga kasacyjna jest więc w niej dopuszczalna tylko wówczas, gdy wartość przedmiotu zaskarżenia wynosi co najmniej 10.000 zł.Oznaczenie przez organ rentowy wartości przedmiotu zaskarżenia w skardze kasacyjnej wzbudziło uzasadnione wątpliwości Sądu Apelacyjnego, który z tej przyczyny postanowił o weryfikacji tej wartości. Do sądu drugiej instancji należy bowiem w pierwszej kolejności ocena dopuszczalności skargi kasacyjnej z punktu widzenia wartości przedmiotu zaskarżenia. Prawidłowe zastosowanie przepisów o badaniu dopuszczalności skargi (art. 3986 § 2 w związku z art. 3982 § 1 k.p.c.) doprowadziło więc do uruchomienia procedury sprawdzenia wartości przedmiotu zaskarżenia, na co pozwalały zastosowane przez Sąd Apelacyjny przepisy (art. 25 § 1 w związku z art. 368 § 2 w związku z art. 39821 k.p.c.).Nie są zatem uzasadnione zarzuty zażalenia kwestionujące możliwość sprawdzenia przez sąd drugiej instancji (z urzędu) wartości przedmiotu zaskarżenia kasacyjnego oznaczonej przez pozwany organ.

Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego badanie wartości przedmiotu zaskarżenia podanej w skardze kasacyjnej ma na celu sprawdzenie, czy skarga kasacyjna jest dopuszczalna ze względu na minimalną wartość zaskarżenia wymaganą od skargi kasacyjnej przez art. 3982 § 1 zdanie pierwsze k.p.c. i nie może być utożsamiane ze sprawdzeniem wartości przedmiotu sporu, o którym stanowią art. 25 i art. 26 k.p.c. O ile bowiem przepisy te wyrażają potrzebę ustabilizowania w postępowaniu cywilnym wartości przedmiotu sporu na potrzeby określenia właściwości rzeczowej sądu i wysokości należnych opłat sądowych, o tyle - gdy chodzi o określenie wartości przedmiotu zaskarżenia na użytek ustalenia dopuszczalności skargi kasacyjnej - potrzeba taka nie występuje.

Ważne jest natomiast, by rozpoznaniu przez Sąd Najwyższy podlegały jedynie te skargi kasacyjne, których dopuszczalność przewidują przepisy procesowe, a nie niewłaściwe określenie wartości przedmiotu sporu przez stronę na wcześniejszym etapie postępowania sądowego. W rezultacie, nawet brak sprawdzenia wartości przedmiotu zaskarżenia podanej w apelacji, nie eliminuje możliwości weryfikacji prawidłowości podanej w skardze kasacyjnej wartości przedmiotu zaskarżenia (zob. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 6 marca 2018 r., II UZ 119/17, LEX nr 2456371; z dnia 11 września 2013 r., II UZ 45/13, LEX nr 1375203; z dnia 11 maja 2022 r., II UZ 18/21, LEX nr 3435878).

Należy przy tym pamiętać, że sąd drugiej instancji nie tylko jest uprawniony, lecz wręcz zobowiązany do sprawdzenia - w razie wątpliwości - wskazanej w skardze wartości przedmiotu zaskarżenia. Uprawnienie sądu obejmuje nie tylko skontrolowanie danych składających się na tę wartość, lecz także sposobu jej obliczenia, natomiast nie nakłada powinności jej samodzielnego ustalania. W sprawach o świadczenia emerytalno-rentowe zwrócenie się do organu rentowego o ustosunkowanie się do wskazanej w skardze kasacyjnej wartości przedmiotu zaskarżenia jest uprawnionym sposobem jej weryfikacji (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 2 sierpnia 2011 r., II UZ 27/11, LEX nr 1106736).Wbrew odmiennemu stanowisku żalącego się, Sąd Apelacyjny trafnie uznał, że podana przez niego wartość przedmiotu zaskarżenia jest wątpliwa, przyjmując jako właściwy algorytm tego wyliczenia różnicę wysokości emerytury z uwzględnieniem rekompensaty i emerytury bez rekompensaty za okres jednego roku (art. 22 k.p.c.).

Taki sposób ustalenia wartości przedmiotu zaskarżenia w sprawie o rekompensatę z tytułu pracy w szczególnych warunkach jest utrwalony w orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. postanowienia: z dnia 14 marca 2019 r., I UZ 4/19, OSNP 2020 nr 2, poz. 21; z dnia 15 lipca 2020 r., II UZ 5/20, LEX nr 3151533; z dnia 23 listopada 2022 r., II UZ 41/22, LEX nr 3549633).Sąd Najwyższy wielokrotnie wyjaśniał, że dopuszczalność skargi kasacyjnej w sprawie o rekompensatę za utratę możliwości nabycia prawa do emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach (art. 21 i następne ustawy o emeryturach pomostowych) ustala się jako różnicę wysokości emerytury z rekompensatą i bez rekompensaty.

Inaczej rzecz ujmując, skarga kasacyjna w sprawie o rekompensatę za utratę możliwości nabycia prawa do wcześniejszej emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach jest dopuszczalna, jeżeli 12-krotność różnicy wysokości emerytury obliczonej z rekompensatą oraz bez rekompensaty przekracza kwotę 10.000 zł (art. 3982 § 1 k.p.c. w związku z art. 21 i następne ustawy o emeryturach pomostowych). W rozpoznawanej sprawie kwota ta wynosi 5 677,68 zł, i w konsekwencji została ustalona w zaskarżonym postanowieniu jako wartość przedmiotu kasacyjnego zaskarżenia (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 11 marca 2023 r.

III UZ 17/23, LEX nr 3646724).Wobec prawidłowości zaskarżonego postanowienia, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 w związku z art. 3941 § 3 k.p.c. orzekł jak w sentencji postanowienia. M.G.[a.ł]