II UZ 5/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II UZ 5/11

POSTANOWIENIE

Dnia 3 marca 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Roman Kuczyński (przewodniczący)

SSN Maciej Pacuda (sprawozdawca)

SSN Romualda Spyt

w sprawie z wniosku K. S.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o wysokość emerytury,

na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 3 marca 2011 r.,

na skutek zażalenia wnioskodawczyni na postanowienie Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 27 września 2010 r.,

oddala zażalenie.

UZASADNIENIE

Postanowieniem z dnia 27 września 2010 r. Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i

Ubezpieczeń

Społecznych

odrzucił

skargę

kasacyjną

wniesioną

przez

ubezpieczoną K. S. od wyroku Sądu Apelacyjnego – Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych z dnia 23 kwietnia 2010 r.

W pisemnych motywach tego postanowienia Sąd Apelacyjny przypomniał, że

wymienionym wyrokiem zmienił punkt 1 i 2 wyroku Sądu Okręgowego – Sądu

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 12 października 2009 r. w ten sposób, że

oddalił odwołanie wniesione przez ubezpieczoną od decyzji organu rentowego.

Ubezpieczona działająca za pośrednictwem swego pełnomocnika wniosła skargę

kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 23 kwietnia 2010r., przy czym

wezwana do wskazania wartości przedmiotu zaskarżenia oznaczyła go na kwotę

6.432,00 złotych, która miała stanowić różnicę pomiędzy żądaną przez nią

wysokością emerytury a emeryturą otrzymywaną od organu rentowego pomnożoną

przez „12”.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, niniejsza sprawa dotyczyła praw majątkowych,

tj. wysokości emerytury. Nie było bowiem sporne pomiędzy stronami, iż

ubezpieczonej przysługuje prawo do emerytury, które zostało jej przyznane przez

organ rentowy. Skarżąca kwestionowała natomiast wysokość tego świadczenia,

twierdząc że została ona wyliczona z naruszeniem prawa. Sprawa ta dotyczyła

więc prawa majątkowego, co do którego dopuszczalność skargi kasacyjnej jest

uwarunkowana wykazaniem wartości przedmiotu zaskarżenia w wysokości co

najmniej 10.000 złotych. Wskazana przez pełnomocnika ubezpieczonej wartość

przedmiotu zaskarżenia nie odpowiadała natomiast powyższej kwocie. Dlatego też

skarga kasacyjna ubezpieczonej jako niedopuszczalna podlegała odrzuceniu na

podstawie art. 3986 § 2 k.p.c. w związku z art. 3982 § 1 k.p.c.

Powyższe postanowienie zaskarżyła zażaleniem ubezpieczona K. S.

działająca za pośrednictwem swego pełnomocnika. Podając jako podstawę

zażalenia art. 3941 k.p.c., ubezpieczona domagała się uchylenia zaskarżonego

postanowienia i nadania skardze kasacyjnej dalszego biegu. Zarzuciła przy tym

postanowieniu Sądu Apelacyjnego: sprzeczność ustaleń sądu ze zgromadzonym

materiałem dowodowym i faktycznym, naruszenie prawa materialnego poprzez jego

błędną interpretację, naruszenie zasad zawartych w art. 5 k.c. („nadużycie prawa

przedmiotowego”),

naruszenie

zasady

równości

wobec

prawa,

a

także

nieuwzględnienie zmiany stanu prawnego, jaka miała miejsce w dniu 25 września

2010 r., tj. dwa dni przed wydaniem tego postanowienia.

W uzasadnieniu zażalenia skarżąca podniosła między innymi, iż jej zdaniem

sąd mylnie ustalił, że niniejsza sprawa dotyczy wysokości emerytury i jest sprawą o

prawa majątkowe, w związku z czym dopuszczalność skargi kasacyjnej zależy w

niej od wartości przedmiotu zaskarżenia. Dodała też, iż nie odwoływała się od

decyzji o wysokości emerytury, lecz od decyzji o przyznaniu emerytury, a więc

sprawa wywołana tym odwołaniem miała charakter niemajątkowy. Zarzucając

zaskarżonemu postanowieniu sprzeczność z art. 5 k.c., ubezpieczona podniosła z

kolei, że rozstrzygnięcie to „jest sprzeczne ze społeczno – gospodarczym

przeznaczeniem tego prawa, a zwłaszcza z zasadami współżycia społecznego i

prawem wynikającym z ustawy o emeryt. i rent.” Wyjaśniła przy tym, iż uzależnienie

dopuszczalności skargi kasacyjnej od spełnienia wymogu, aby wartość przedmiotu

zaskarżenia nie była niższa niż 10.000 złotych, prowadziłoby do sytuacji, w której

różnica pomiędzy emeryturą ustaloną a należną musiałaby wynosić ponad 834

złote. Jest zaś oczywiste, że żadne błędy rachunkowe i merytoryczne nie mogą

doprowadzić do wystąpienia tak rażącej różnicy, stanowiącej blisko 50%

otrzymywanej emerytury. Opisana sytuacja powodowałaby, że ubezpieczeni

mogliby być pozbawieni nie tylko połowy należnej im emerytury, ale również prawa

do sądu.

Skarżąca podniosła i to, że w dniu 25 września 2010 r. weszła w życie

ustawa z dnia 22 lipca 2010 r. zmieniająca Kodeks postępowania cywilnego

rozszerzająca „katalog dopuszczalności skargi kasacyjnej niezależnie od wartości

przedmiotu zaskarżenia także w sprawach o odszkodowanie z tytułu szkody

wyrządzonej przez wydanie prawomocnego orzeczenia niezgodnego z prawem

(art. 3982 § 1 k.p.c.)”. Skarżone postanowienie zostało zatem wydane w nowym

stanie prawnym. Dlatego w przypadku bezzasadnego odrzucenia skargi tylko z

uwagi na wartość przedmiotu zaskarżenia, wyliczonego zgodnie z zarządzeniem

sądu na kwotę 6.426,36 złotych, ubezpieczona poniosłaby szkodę w tej wysokości

wskutek prawomocnego orzeczenia niezgodnego z prawem. W związku z tym

wystąpiłaby o odszkodowanie do Sądu Apelacyjnego, co byłoby połączone z

kolejnym

nieuzasadnionym

wydłużeniem

o

kilka

lat

okresu

dochodzenia

naprawienia szkody. W przypadku emeryta mającego 70 lat byłby to społecznie

szkodliwe.

Zdaniem

ubezpieczonej

zaskarżone

postanowienie

było

także

sprzeczne z zasadą równości wobec prawa, gdyż wynikało z niego, że osoby nie

będące emerytami, które poniosły szkodę wskutek orzeczenia sądu niezgodnego z

prawem mogą dochodzić swoich prawa i naprawienia wyrządzonej im szkody na

drodze skargi kasacyjnej niezależnie od wartości przedmiotu zaskarżenia,

natomiast „emeryci i ubezpieczeni” tylko wówczas, gdy wartość przedmiotu

zaskarżenia wynosiłaby minimum 10.000 złotych.

Na koniec ubezpieczona stwierdziła, że „odwołanie od decyzji o przyznaniu

emerytury ma charakter wieloprzedmiotowy i w związku z tym nie można

jednoznacznie określić wartości przedmiotu zaskarżenia”. Przedmiotem odwołania

ubezpieczonej, oprócz uchylenia zaskarżonej przez nią decyzji organu rentowego,

był zaś również wniosek o wypłatę różnicy podwyższonego świadczenia za trzy lata

wstecz. Dlatego wartość przedmiotu zaskarżenia winna być równa trzykrotności

różnicy świadczenia za rok, tj. kwocie 19.296,00 złotych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Stosownie do treści art. 3981 § 1 k.p.c. od wydanego przez sąd drugiej

instancji prawomocnego wyroku lub postanowienia w przedmiocie odrzucenia

pozwu albo umorzenia postępowania kończących postępowanie w sprawie strona,

Prokurator Generalny, Rzecznik Praw Obywatelskich lub Rzecznik Praw Dziecka

może wnieść skargę kasacyjną do Sądu Najwyższego, chyba że przepis

szczególny stanowi inaczej. Zgodnie z art. 3982 § 1 k.p.c. skarga kasacyjna jest z

kolei niedopuszczalna w sprawach o prawa majątkowe, w których wartość

przedmiotu zaskarżenia jest niższa niż pięćdziesiąt tysięcy złotych, w sprawach

gospodarczych - niższa niż siedemdziesiąt pięć tysięcy złotych, a w sprawach z

zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych - niższa niż dziesięć tysięcy

złotych. Jednakże w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych skarga

kasacyjna przysługuje niezależnie od wartości przedmiotu zaskarżenia w sprawach

o przyznanie i o wstrzymanie emerytury lub renty oraz o objęcie obowiązkiem

ubezpieczenia społecznego. Skarga kasacyjna przysługuje niezależnie od wartości

przedmiotu zaskarżenia także w sprawach o odszkodowanie z tytułu szkody

wyrządzonej przez wydanie prawomocnego orzeczenia niezgodnego z prawem.

Odnosząc

treść

charakterystycznego

cytowanych

przepisów

do

stanu

faktycznego

dla rozpoznawanej sprawy, Sąd Najwyższy wstępnie

zauważył, iż nie ma racji skarżąca, sugerując że sprawa o emeryturę (o przyznanie

emerytury) nie ma charakteru majątkowego. Taka sprawa jest bowiem z całą

pewnością sprawą o prawo majątkowe, gdyż żądanie osoby ubiegającej się o

emeryturę zmierza do realizacji prawa mającego bezpośredni wpływ na jego

stosunki majątkowe (por. np. uzasadnienie orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia

25 stycznia 1961 r., 2 CR 909/59, OSPiKA 1962, nr 1, poz. 8). Dodać wypada, iż

także w poprzednio obowiązującym stanie prawnym określający wówczas

dopuszczalność kasacji art. 3922 § 1 k.p.c., zawierający w zdaniu drugim (w

zakresie istotnym dla obecnie rozpoznawanej sprawy) regulację tożsamą z

cytowanym wyżej art. 3982 § 1 k.p.c., a w zdaniu pierwszym różniący się od niego

tylko wartością przedmiotu zaskarżenia, był wielokrotnie przedmiotem wykładni

Sądu Najwyższego. Dla przykładu w postanowieniu z dnia 7 stycznia 200 1r., II UZ

145/00 (OSNP 2002 nr 19, poz. 474) Sąd Najwyższy zawarł stwierdzenie, że w

sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych, poza sprawami o przyznanie i

wstrzymanie emerytury lub renty oraz o objęcie obowiązkiem ubezpieczenia

społecznego, dopuszczalność kasacji zależy od wartości przedmiotu zaskarżenia

(art. 3921 k.p.c. w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 24 maja 2000 r. o zmianie

ustawy - Kodeks postępowania cywilnego, ustawy o zastawie rejestrowym i

rejestrze zastawów, ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz

ustawy o komornikach sądowych i egzekucji, Dz.U. Nr 48, poz. 554). Analogiczne

stanowisko Sąd Najwyższy zajął również w postanowieniu z dnia 23 marca 2001 r.,

II UKN 706/00 (OSNP 2002 nr 24, poz. 609), wskazując tam, że na podstawie art.

3921 k.p.c. tylko w sprawach o przyznanie i wstrzymanie emerytury lub renty oraz

objęcie obowiązkiem ubezpieczenia społecznego kasacja przysługuje niezależnie

od wartości przedmiotu zaskarżenia, w pozostałych sprawach z zakresu

ubezpieczeń społecznych kasacja nie przysługuje, jeżeli wartość ta, ustalona

stosownie do art. 22 k.p.c., jest niższa niż dziesięć tysięcy złotych. W

postanowieniu z dnia 25 maja 2001 r., II UZ 30/01 (OSNP 2003 nr 6, poz. 161) Sąd

Najwyższy wyjaśnił natomiast, że sprawa o podwyższenie (przeliczenie podstawy

wymiaru) emerytury nie jest sprawą o przyznanie lub wstrzymanie prawa do

emerytury, w której kasacja przysługuje niezależnie od wartości przedmiotu

zaskarżenia (art. 3921 § 1 zdanie drugie k.p.c.). Taki sam kierunek wykładni art.

3921 k.p.c. został zaprezentowany w kolejnych orzeczeniach Sądu Najwyższego

(por. postanowienia : z 13 marca 2001 r., II UZ 13/01, OSNP 2003 nr 2, poz. 47, z

13 marca 2001 r., II UZ 15/01, OSNP 2003 nr 2, poz. 49, z 28 listopada 2001 r., II

UZ 80/01, OSNP 2003 nr 18, poz. 449, czy też z 10 kwietnia 2002 r., II UZ 31/02,

LEX nr 54791). Zachował on aktualność również w obecnym stanie prawnym,

czego przykładem może być postanowienie z dnia 13 stycznia 2006 r., I UZ 47/05

(OSNP 2007 nr 3-4, poz. 56), czy też postanowienie z dnia 11 kwietnia 2006 r., II

UZ 1/06, w którym Sąd Najwyższy stwierdził, że jeżeli prawo do emerytury nie jest

kwestionowane postępowaniu sądowym, w którym chodzi o wysokość tego prawa,

to o dopuszczalności skargi kasacyjnej decyduje wartość przedmiotu zaskarżenia

określona w art. 3982 § 1 k.p.c. oraz postanowienie z dnia 6 listopada 2008 r., II UZ

48/08, zgodnie z którym jeśli przedmiotem sporu nie jest prawo do emerytury lub

renty, lecz jedynie jego wysokość, to dopuszczalność zaskarżenia wyroku Sądu

drugiej instancji uzależniona jest od wartości przedmiotu zaskarżenia obliczonej w

oparciu o przepis art. 22 k.p.c. i stanowi ona różnicę między wysokością

świadczenia wypłacanego przez organ rentowy, a wysokością świadczenia

żądanego przez ubezpieczonego w skali jednego roku (por. także postanowienia

Sądu Najwyższego z dnia 24 czerwca 2009 r., II UZ 19/09, LEX nr 519959 oraz z

dnia 24 czerwca 2009 r., II UZ 17/09, LEX nr 519962). W szczególnie istotnym z

uwagi na analogię stanu faktycznego z występującym w obecnie rozpoznawanej

sprawie postanowieniu z dnia 2 października 2009 r. II UZ 30/09 (LEX nr 583822)

Sąd Najwyższy wyraził z kolei pogląd, że żądanie ustalenia wysokości emerytury

przy zastosowaniu nowej kwoty bazowej do wyliczenia części stażowej tego

świadczenia zmierza do jego podwyższenia, (wobec czego) przedmiotem sporu jest

tu różnica między świadczeniem w wysokości wyliczonej przez wnioskodawcę a

należnością ustaloną przez organ rentowy. W takiej sytuacji - przy zastosowaniu

reguły określonej w art. 22 k.p.c. - wartością przedmiotu zaskarżenia jest suma za

okres jednego roku kwot stanowiących miesięczne różnice pomiędzy świadczeniem

dochodzonym a pobieranym, a nie suma tych świadczeń (wyliczonych lub

wypłacanych) z 12 miesięcy.

Podzielając w całej rozciągłości przedstawione wyżej poglądy judykatury,

Sąd Najwyższy stoi zatem na stanowisku, że nie jest tak, iż w każdym przypadku, w

którym dojdzie do zakwestionowania decyzji organu rentowego wydanej w

następstwie rozpoznania wniosku o emeryturę lub rentę (o prawo do któregoś z

tych świadczeń), skarga kasacyjna wniesiona od wyroku Sądu drugiej instancji

będzie dopuszczalna niezależnie od wartości przedmiotu zaskarżenia (art. 3982 §

1 zd. 2 k.p.c.). O dopuszczalności skargi kasacyjnej, również w takich sprawach,

musi bowiem decydować rzeczywisty przedmiot sporu, a następnie przedmiot

zaskarżenia, określony w odwołaniu wszczynającym postępowanie sądowe,

stosownie do treści art. 468 § 2 pkt 1 i 3 k.p.c. Jeśli zatem przedmiotem tym będzie

tylko wysokość emerytury lub renty (wysokość prawa do jednego z tych świadczeń)

wynikająca z uwzględnienia elementów mających wpływ na ową wysokość, to taką

sprawę należy traktować jako sprawę o prawa majątkowe w rozumieniu art. 3982 §

1 zd. 1 k.p.c.

W stanie faktycznym charakterystycznym dla rozpoznawanej sprawy

postępowanie sądowe (odwoławcze) zostało wprawdzie zainicjowane odwołaniem

wniesionym przez ubezpieczoną od decyzji organu rentowego z dnia 19 czerwca

2008 r., wydanej w następstwie rozpoznania wniosku o emeryturę w powszechnym

wieku emerytalnym (na podstawie art. 27 ustawy o emeryturach i rentach z FUS),

jednakże przedmiotem sporu pomiędzy stronami określonym już w tym odwołaniu,

a następnie przedmiotem zaskarżenia, nie było prawo do emerytury, bez wątpienia

przyznane

ubezpieczonej,

lecz

wyłącznie

wysokość

przysługującego

jej

świadczenia emerytalnego wynikająca z przyjęcia do jego obliczenia aktualnej

kwoty bazowej. Wbrew odmiennemu stanowisku zaprezentowanemu przez

ubezpieczoną w obecnie rozpoznawanym zażaleniu, jej odwołanie nie obejmowało

więc decyzji organu rentowego w całości. Kwota bazowa jest bowiem bez wątpienia

elementem obliczenia wysokości świadczenia, a nie elementem decydującym o

prawie, co jednoznacznie wynika z treści art. 53 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z FUS. Sprawa wszczęta na skutek odwołania ubezpieczonej

od wymienionej decyzji nie jest zatem sprawą o przyznanie emerytury w rozumieniu

art. 3982 § 1 zd. 2 k.p.c., w której skarga kasacyjna przysługuje niezależnie od

wartości przedmiotu zaskarżenia, ale sprawą o prawo majątkowe, w której o

dopuszczalności skargi kasacyjnej decyduje wartość przedmiotu zaskarżenia w

rozumieniu art. 3982 § 1 zd. 1 k.p.c. Jeżeli zaś jest ona niższa niż 10.000 złotych

(sama ubezpieczona wezwana do tego przez sąd drugiej instancji określiła wartość

przedmiotu zaskarżenia, zgodnie z art. 22 k.p.c., na kwotę 6.426,36 złotych), to

skarga kasacyjna jest niedopuszczalna.

Odnosząc się do pozostałych zarzutów sformułowanych z zażaleniu

ubezpieczonej, Sąd Najwyższy stwierdza, że przedstawiony wyżej sposób

rozumienia art. 3982 § 1 k.p.c. w żadnym razie nie narusza prawa ubezpieczonej do

sądu, ponieważ Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej przewiduje co najmniej

dwuinstancyjne postępowanie, co oznacza, że szczególny środek zaskarżania w

postaci skargi kasacyjnej jest dostępny tylko w zakresie ustalonym przez

prawodawcę, którego założeniem było zamierzone (celowe) wyeliminowanie

dostępu do instancji kasacyjnej w analogicznych rodzajowo sprawach z uwagi na

niższą niż ustawowo określona wartość przedmiotu zaskarżenia. Odmienne

stanowisko obarczałoby Sąd Najwyższy obowiązkiem rozpatrywania skargi

kasacyjnej w każdej sprawie, nawet o najdrobniejsze kwoty (por. postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 21 lipca 2003 r., II UZ 45/03, OSNP nr 11, poz. 200). Z

tej samej przyczyny za chybiony należy uznać także zarzut naruszenia przez Sąd

Apelacyjny art. 5 k.c., skoro podstawę prawną zaskarżonego postanowienia

wydanego przez ten sąd stanowił prawidłowo zastosowany przepis prawa

procesowego.

Ponadto

wymieniony

przepis

jest

adresowany

do

stron

postępowania, a nie do sądu rozpoznającego daną sprawę według określonych

reguł proceduralnych. Dlatego też nie może być on przez sąd naruszony.

Bez znaczenia dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy jest z kolei zmiana art.

3982 § 1 k.p.c. wprowadzona przez art. 2 pkt 3 ustawy z dnia 22 lipca 2010 r. (Dz.U.

2010 Nr 155, poz.1037) zmieniającej tę ustawę z dniem 25 września 2010 r.

Skarżąca nie zauważa bowiem, że przedmiotem postępowania sądowego w

rozpoznawanej sprawie nie jest roszczenie o odszkodowanie z tytułu szkody

wyrządzonej przez wydanie prawomocnego orzeczenia niezgodnego z prawem,

które zgodnie z art. 4171 § k.c. może być realizowane jedynie po stwierdzeniu we

właściwym postępowaniu niezgodności z prawem tego orzeczenia, chyba że

przepisy odrębne stanowią inaczej, lecz roszczenie dotyczące wysokości należnej

jej emerytury.

Kierując się przedstawionymi argumentami oraz opierając się na treści art.

39814 k.p.c., art. 39810 k.p.c. i art. 397 § 1 k.p.c. w związku z art. 3941 § 3 k.p.c. Sąd

Najwyższy orzekł, jak w sentencji.