II UZ 45/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II UZ 45/11

POSTANOWIENIE

Dnia 15 grudnia 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (przewodniczący)

SSN Małgorzata Gersdorf

SSN Zbigniew Hajn (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku A. G.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o wysokość emerytury,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 15 grudnia 2011 r.,

zażalenia wnioskodawczyni na wyrok Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 17 czerwca 2011 r.,

oddala zażalenie.

Uzasadnienie

Zaskarżonym w zażaleniu postanowieniem Sąd Apelacyjny ustalił wartość

przedmiotu zaskarżenia skargą kasacyjną na kwotę 9.659,04 zł i odrzucił skargę

kasacyjną.

Skarżąca złożyła odwołania od dwóch decyzji Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych, tj. od decyzji z 19 grudnia 2007 r. i od decyzji z 20 marca 2008 r. Na

rozprawie w dniu 25 lutego 2010 r. Sąd Okręgowy w O., rozpoznając sprawę z

odwołania od drugiej z wymienionych decyzji, wobec oświadczenia odwołującej się,

że podtrzymuje odwołanie od decyzji z 19 grudnia 2007 r. postanowił objąć

postępowaniem również jej odwołanie od tej decyzji. Postępowanie w sprawie tego

odwołania toczyło się przed tym Sądem w odrębnej sprawie o sygn. V U …/08.

W decyzji z 19 grudnia 2007 r. organ rentowy, wykonując prawomocny wyrok

Sądu Apelacyjnego z dnia 8 maja 2007 r. dokonał wariantowego przeliczenia

podstawy

wymiaru

należnej

wnioskodawczyni

emerytury,

zarówno

przy

uwzględnieniu jej wynagrodzenia z 20 lat kalendarzowych przyjętych z całego

okresu podlegania ubezpieczeniom, jak i z 10 kolejnych lat liczonych wstecz od

chwili złożenia pierwotnego wniosku o emeryturę (1989 r.) oraz z 10 lat liczonych

wstecz od chwili złożenia wniosku o przeliczenie emerytury (2003 r.). Przy

dokonywaniu obliczeń, organ rentowy przyjął za lata 1962 - 1987 najniższe

wynagrodzenie w gospodarce uspołecznionej, w latach 1988 - 1989 wynagrodzenie

wynikające z zaświadczenia kancelarii adwokackiej, a za lata 1992 – 1997 r.

wynagrodzenie wynikające z potwierdzeń z wydziału ubezpieczeń i składek ZUS.

Ustalone w powyższy sposób wskaźniki wysokości podstawy wymiaru wyniosły

odpowiednio przy uwzględnieniu wynagrodzenia z: (-) 20 lat kalendarzowych

wybranych z całego okresu ubezpieczenia - 48,30%, (-) 10 lat kalendarzowych

liczonych wstecz od chwili złożenia pierwotnego wniosku o emeryturę (1989 r.) 38,20%, (-) 10 lat liczonych wstecz od chwili złożenia wniosku o przeliczenie

emerytury (2003 r.) - 46,42%. Organ rentowy wskazał, że były to wartości niższe

niż ustalona w pierwotnej decyzji organu rentowego,

w której przyjęto

wynagrodzenie wnioskodawczyni z 12 miesięcy podlegania ubezpieczeniom, tj. za

lata 1988 – 1989 r. i w której wskaźnik wysokości podstawy wymiaru wyliczony

został w wysokości 250%. Dla ustalenia wysokości podstawy wymiaru świadczenia

organ rentowy przyjął w zaskarżonej decyzji kwotę bazową obowiązującą w dniu

nabycia prawa do emerytury, w wysokości 677,72 zł. Ustalona podstawa wymiaru

świadczenia wyniosła 1.694,30 zł. Dla ustalenia wysokości części stażowej

świadczenia ZUS zaliczył A. G. 45 lat i 1 miesiąc okresów składkowych.

Ostatecznie wyliczona wysokość emerytury wnioskodawczyni wyniosła od 1 marca

2007 r. 2.468,68 zł.

W decyzji z 20 marca 2008 r. organ rentowy na podstawie art. 194a oraz art.

88 i 89 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych dokonał ponownego ustalenia emerytury odwołującej

się, polegającego na obliczeniu emerytury od kwoty bazowej podwyższonej do

100% przeciętnego wynagrodzenia. Przy obliczeniu emerytury organ rentowy

uwzględnił ustalony na 29 lutego 2008 r. wymiar 541 miesięcy okresów

składkowych oraz ustalony na ten dzień wskaźnik wysokości podstawy wymiaru w

wysokości 250%. Organ ustalił, że od 1 marca 2008 r. wysokość emerytury

zwaloryzowanej wskaźnikiem 106,50% wynosi 2.782, 14 zł.

W skardze kasacyjnej skarżąca oznaczyła wartość przedmiotu zaskarżenia

na 73.437,36 zł. W piśmie procesowym z 4 maja 2011 r., sporządzonym na

wezwanie do sprecyzowania sposobu i zasad wyliczenia wskazała, że przedmiotem

odwołania są dwie decyzje ZUS z dnia 19 grudnia 2007 r. i 20 marca 2008 r.

Odnośnie do pierwszej z nich stwierdziła, że wartość przedmiotu zaskarżenia i

sposób jej wyliczenia został dokładnie opisany w odwołaniu z 25 kwietnia 2005 r. w

toczącym się uprzednio procesie. Na karcie siódmej tego pisma zawarte zostało

żądanie wyliczenia emerytury od nowej kwoty bazowej, wynoszącej 1.829,24 zł, co

daje podstawę wymiaru wynoszącą przy WWW 250% - 4.573,10 zł. Tę podstawę

wymiaru

następnie

wnioskodawczyni

waloryzowała

12-toma

wskaźnikami

waloryzacji za lata 1996 - marca 2004 r., tak iż uzyskała podstawę wymiaru

wynoszącą 9.198,89 zł. Część socjalna wyniosła od podanej kwoty bazowej 439 zł,

i przy uwzględnieniu 451 miesięcy okresów składkowych wysokość emerytury

wyniosła 5.830,10 zł. Wartość przedmiotu zaskarżenia za okres roku, jako różnica

pomiędzy dochodzoną a pobieraną emeryturą wyniosła 29.628 zł. Odnośnie do

decyzji z 20 marca 2008 r. do wyliczenia emerytury wnioskodawczyni wskazała

nową kwotę bazową 2.275,37 zł, co daje część socjalną w kwocie 546,08 zł.

Zwaloryzowana podstawa wymiaru winna wynieść 4.078,82 zł x 541 miesięcy

składkowych x 1,3% : 12, co stanowi łącznie o wysokości emerytury w kwocie

2.936,52 zł. Z kolei tę wartość wnioskodawczyni zwaloryzowała na podstawie art.

194 a ust. 6 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych, przez przemnożenie tej emerytury 14-toma wskaźnikami waloryzacji

z lat 1996 do marca 2006 r., a różnica pomiędzy tak wyliczoną emeryturą pobierana

w skali roku wynosi 43.920 zł.

Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu postanowienia odrzucającego skargę

wskazał, że skoro sprawa dotyczy odwołania od dwóch decyzji ZUS, to na wartość

przedmiotu sporu składa się suma wyliczonych różnic w skali roku od każdej z

decyzji - art. 21 k.p.c. Zdaniem Sądu, w okolicznościach sprawy wskazana przez

stronę wartość przedmiotu zaskarżenia jest zawyżona bezpodstawnie, rażąco

sprzeczna z przepisami w zakresie zasad wyliczania emerytury i ukierunkowana na

wykazanie dopuszczalności skargi kasacyjnej. Przy ocenie wartości przedmiotu

zaskarżenia Sąd drugiej instancji nie jest uprawniony do oceny merytorycznej

żądanego przeliczenia, w tym wypadku zastosowania do każdego przeliczenia

nowej kwoty bazowej, ale nie może również stosować instytucji całkowicie

abstrakcyjnych, nieznanych obowiązującym przepisom. Dotyczy to niejako

wstecznej waloryzacji, którą zastosowała wnioskodawczyni, przez przeliczenie

aktualnie wyliczonego świadczenia wskaźnikami waloryzacji obowiązującymi w

przeszłości od 1996 r. do chwili obecnej i to w przypadku każdej decyzji

przeliczającej od nowa. Tego typu mechanizm jest co najmniej zdumiewający,

stanowi wyraz skrajnie subiektywnej i odosobnionej interpretacji przepisów, z

którymi pozostaje w rażącej sprzeczności i sprowadza się co całkowicie

bezzasadnego podwyższenia świadczenia emerytalnego. W tym zakresie Sąd

Najwyższy w postanowieniu z dnia 26 stycznia 2011 r., II UZ 41/10 przyjął, że

wyliczenie wartości przedmiotu zaskarżenia w sprawie o wysokość emerytury musi

uwzględniać wynikający z ustawy algorytm ustalania jej wysokości lub zwiększenia.

Pogląd ten znajduje zastosowanie na gruncie niniejszej sprawy.

Z tych względów Sąd Apelacyjny wyliczył wartość przedmiotu zaskarżenia

skargą kasacyjną, przy zastosowaniu art. 53 ustawy o emeryturach i żądanych

przez stronę składników. Co do decyzji ZUS z 19 grudnia 2007 r. Sąd zważył, że

organ rentowy ustalił wysokość świadczenia wnioskodawczyni w kwocie 2.468,68

zł. Natomiast wnioskodawczyni domaga się przeliczenia według nowej kwoty

bazowej części socjalnej tj. 24% x 1.829,24 zł = 439,01 zł i ustala podstawę

wymiaru jako 250% x 1.829,24 zł = 4.573,10 zł. Skoro więc wyliczone świadczenie

w części składkowej to: 541 miesięcy x 1,3% : 12 x 4.573,10 zł. = 2.680,21 zł +

439,01 zł (część socjalna ) = 3.119,22 zł, to różnica za okres 1 roku świadczeń to:

(3.119,22 zł - 2.468,68 zł) x 12 = 7.806,48 zł. Odnośnie do decyzji z 20 marca 2008

r., Sąd Apelacyjny wskazał, że organ rentowy wyliczył wysokość emerytury w

kwocie 2.782,14 zł. Wnioskodawczyni domaga się wyliczenia świadczenia od kwoty

bazowej w wysokości 2.275,37 zł x 24% = 546,08 zł. Do części składkowej winna

być zastosowana, zgodnie z pismem uzupełniającym skargę kasacyjną, podstawa

wymiaru w kwocie 4.078,82 zł. Wobec tego: 541 miesięcy x 1,3% : 12 x 4.078,82 zł

= 2.390,52 zł + 546,08 zł (część socjalna) = 2.936,52 zł. Różnica za okres roku

wynosi zatem 2.936,52 zł - 2.782,14 zł x 12 = 1.852,56 zł. W rezultacie, suma obu

wartości wyżej wyliczonych wynosi 1.852,56 zł + 7.806,48 zł = 9.659,04 zł.

Wielkość ta stanowi wartość przedmiotu zaskarżenia w sprawie.

W

zażaleniu

skarżąca

zaskarżyła

powyższe

postanowienie

Sądu

Apelacyjnego w całości i wniosła o jego uchylenie oraz zmianę wartości przedmiotu

zaskarżenia na kwotę /nie niższą/ 11.831,16 zł. Jej zdaniem, błąd Sądu drugiej

instancji przy obliczeniu wartości zaskarżenia opisanego we wniosku o ponowne

obliczenie emerytury, złożonym w organie rentowym przez Sąd Okręgowy w dniu

24 lutego 2005 r., którego podstawę materialną wyznaczają przepisy prawa

materialnego w postaci art. 111 ust. 1 pkt 1 w związku z art. 21 ust. 2 pkt 1 w

związku z jego ust. 1 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych, wynika z pominięcia reguł współczesnej logiki

wymagającej spójności matematycznej ze spójnością daty zdarzenia prawnego we

wszystkich jego elementach, wyrażających się w skutku zastosowania konkretnej

podstawy materialnej do stanu faktycznego leżącego u podłoża zgłoszonego

żądania strony, co można określić mianem tożsamości materialnej. Tylko

tożsamość materialna pozwoliłaby na dokonanie potrącenia innej wysokości

emerytury z emeryturą hipotetyczną - dochodzoną - obejmującą ten sam okres,

który obejmuje inna emerytura już obliczona i wypłacana stronie. W takim

rozumieniu wnioskodawczyni, pobierającej emeryturą obliczoną od 5 sierpnia 1989

r., można potrącić od emerytury hipotetycznej - żądanej - wysokość emerytury

obliczonej w obrębie jednostki czasu obowiązywania kwoty bazowej, od której

wnioskodawczyni domaga się ponownego obliczenia wysokości świadczenia, tj. od

kwoty 1.829,24 zł, obowiązującej jako kwota bazowa od 1 marca 2004 r. do 28

lutego 2005 r. (M.P. Nr 9 poz. 138). Wybór kwoty bazowej wnioskodawczyni oparła

na uzasadnieniu uchwały Sądu Najwyższego z dnia 29 października 2002 r., III

UZP 7/02. Wobec tego, emerytura obliczona w wyniku waloryzacji w okresie

wskazanym powyżej decyzją z 15 marca 2004 r. wynosiła 2.287,65 zł. Różnica

miesięczna między wysokością hipotetycznej emerytury wyliczonej przez Sąd

Apelacyjny na kwotę 3.119,20 zł, a emeryturą pobieraną w tym okresie wynosi więc

831,55 zł. Roczna wartość tej różnicy daje kwotę 9.978,60 zł, która powiększona o

wysokość różnicy odnoszącej się do wyliczeń pozostających w związku z decyzją z

20 marca 2008 r., określonej w kwocie 1.852,56 zł, daje łączną wartość przedmiotu

zaskarżenia w wysokości 11.831,16 zł. Kwota ta uprawnia do przyjęcia skargi

kasacyjnej do rozpoznania

Skarżąca zarzuciła też Sądowi Apelacyjnemu błąd odnoszący się do

wyliczenia wysokości emerytury na podstawie decyzji z 20 marca 2008 r., nie

wskazując jednak, jak powinno wyglądać prawidłowe wyliczenie i jaka kwota

powinna być jego rezultatem.

Ponadto skarżąca stwierdziła, że podtrzymuje wątpliwości odnoszące się do

obliczania wartości zaskarżenia w sprawach dotyczących emerytury lub prawa do

ponownego jej obliczenia w sprawach emerytalnych. Jej zdaniem potrącenie nie

jest wymogiem wynikającym z art. 22 k.p.c. Jest ono efektem przyjętej w dawnym

okresie praktyki obliczania wartości przedmiotu sporu i zaskarżenia w cywilnych

sprawach o alimenty, lub niektórych spraw o rentę cywilną. Poza tym, odnośnie do

części roszczenia związanego z podstawą materialną wynikającą z art. 111 ust. 1

pkt 1 w związku z art. 21 ust. 2 pkt 1 i ust 1 pkt. 1, skarżąca podniosła, że sprawa

została rozstrzygnięta jedynie na płaszczyźnie dotyczącej przyznania jej prawa do

ponownego obliczenia wysokości emerytury, którego konsekwencją byłoby

obliczenie jej wysokości analogicznie do przyznania prawa do emerytury o którym

mowa w art. 3982 zdanie 2 k.p.c. z którego wynika, że w sprawie dotyczącej

przyznania emerytury, skarga kasacyjna przysługuje niezależnie od wartości

przedmiotu zaskarżenia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 3982 § 1 k.p.c., skarga kasacyjna nie przysługuje w sprawach

o prawa majątkowe z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych, w których

wartość przedmiotu zaskarżenia jest niższa niż dziesięć tysięcy złotych. Sąd, do

którego wniesiona zostaje skarga, zobowiązany jest do kontroli jej dopuszczalności,

co wynika jednoznacznie z art. 3986 § 2 k.p.c., który nakazuje odrzucenie skargi

kasacyjnej z powodu jej niedopuszczalności (zob. np. uzasadnienie postanowienia

Sądu Najwyższego z dnia 23 listopada 2007 r., II UZ 30/07, OSNP 2009 nr 3-4,

poz. 54).

Wykonując ten obowiązek Sąd Apelacyjny trafnie powołał się na

postanowienie z dnia 26 stycznia 2011 r., II UZ 41/10, w którym Sąd Najwyższy

stwierdził, że wyliczenie wartości przedmiotu zaskarżenia w sprawie o wysokość

emerytury musi uwzględniać wynikający z ustawy algorytm ustalania jej wysokości

lub zwiększenia. Uzasadniając tę tezę Sąd Najwyższy wskazał, że specyfika spraw

z zakresu ubezpieczenia (zabezpieczenia) emerytalnego, co do wartości

przedmiotu sporu i w konsekwencji zaskarżenia, jest odmienna od sporów w

typowych sprawach cywilnych. W zwykłej sprawie cywilnej to powód decyduje o

wysokości żądania i wartości przedmiotu sporu (art. 187 § 1 k.p.c.). Jego

dyspozycja w tym zakres jest wiążąca. Inaczej jest w sprawach z zakresu

ubezpieczeń społecznych, która nie są sprawami z „zakresu prawa cywilnego",

choć do ich rozpoznania w sądzie powszechnym stosuje się przepisy postępowania

cywilnego (art. 1 i 2 k.p.c.). Na gruncie tych spraw to właśnie prawo materialne

(ustawa) decyduje, co może stanowić przedmiot sprawy sądowej. Wyraża się to

między innymi w tym, że ustawy emerytalne szczegółowo określają algorytmy

ustalania świadczeń emerytalnych, na które z reguły składają się określone

elementy (podstawa wymiaru, kwota bazowa, staż pracy lub inne okresy oraz

zwiększenia).

Zgodnie z tymi wskazaniami, Sąd Apelacyjny zasadnie zakwestionował

zastosowany przez skarżącą w celu wyliczenia wartości przedmiotu zaskarżenia

skargą kasacyjną mechanizm „wstecznej waloryzacji”, polegający na przeliczaniu

obecnie wyliczonego świadczenia wskaźnikami waloryzacji obowiązującymi w

przeszłości i stojący w wyraźnej sprzeczności z zasadami waloryzacji określonymi

w ustawie z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych (jedn. tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), w tym

zwłaszcza z art. 88 ust. 4 tej ustawy. Sąd dokonał też prawidłowego

(uwzględniającego wynikający z ustawy algorytm ustalania wysokości emerytury)

wyliczenia wartości przedmiotu zaskarżenia skargą kasacyjną, uwzględniając przy

tym, w zakresie wyliczenia kwoty żądanej, kwoty bazowe wskazane przez

skarżącą. Nie zasługuje również na akceptację wskazana w uzasadnieniu

zażalenia modyfikacja sposobu wyliczenia wartości przedmiotu zaskarżenia.

Polega ona na żądaniu uwzględnienia przy obliczeniu różnicy pomiędzy

wysokością dochodzonego świadczenia a wysokością faktycznie pobieranej

emerytury na podstawie decyzji ZUS z 19 grudnia 2007 r., nie tylko kwoty bazowej

z 2004 r. (co Sąd uczynił), lecz także uzyskiwanej w 2004 r. emerytury, co odrywa

tę wartość od przedmiotu powołanej wyżej decyzji.

Nie można też podzielić zastrzeżeń skarżącej dotyczących stosowania art.

22 k.p.c. do wyliczenia wartości przedmiotu zaskarżenia w niniejszej sprawie oraz

jeszcze dalej idącego kwestionowania zaliczania spraw o przeliczenie emerytury do

spraw o prawa majątkowe. W ustabilizowanym w pełni orzecznictwie nie budzi

wątpliwości, że sprawy o podwyższenie emerytury nie są sprawami o przyznanie

lub wstrzymanie prawa do emerytury, w których skarga kasacja przysługuje

niezależnie od wartości przedmiotu zaskarżenia (por. np. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 21 czerwca 2011 r., III UZ 12/11, LEX nr 966827 i tam

powołane wcześniejsze orzecznictwo).

Z powyższych względów zażalenie podlega oddaleniu na podstawie art.

39814 k.p.c. w związku z art. 3941 § 3 k.p.c.