II UZ 42/23 · Sąd Najwyższy

II UZ 42/23 POSTANOWIENIE Dnia 6 czerwca 2023 r.Sąd Najwyższy w składzie: SSN Krzysztof Rączka (przewodniczący)‎SSN Bohdan Bieniek (sprawozdawca)‎SSN Józef Iwulski w sprawie z odwołania E. Sp. z o.o. z siedzibą w W.‎przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych […] Oddziałowi w Warszawie‎z udziałem K. M.‎o podleganie ubezpieczeniom społecznym,‎po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 6 czerwca 2023 r.,‎zażalenia odwołującej się Spółki na wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie‎z dnia 7 grudnia 2022 r., sygn. akt III AUa 1479/21, oddala zażalenie.

UZASADNIENIE

Sąd Apelacyjny w Warszawie, wyrokiem z dnia 7 grudnia 2022 r., uchylił wyrok Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 10 maja 2021 r. i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji.W sprawie ustalono, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych, […] Oddział w Warszawie decyzją z dnia 22 grudnia 2020 r. stwierdził, że M. M. podlega od 1 czerwca 2016 r. do 22 października 2018 r. obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym jako pracownik u płatnika składek E. Sp. z o.o. z siedzibą w W. (dalej jako Spółka lub płatnik) z tytułu wykonywania umowy o pracę zawartej w E. Sp. z o.o. (dalej jako E.).Większościowym udziałowcem E. jest Spółka, która jako zleceniodawca zawarła z nim umowę dotyczącą sprzątania obiektów, utrzymania terenów zielonych, usług recepcyjnych i ochrony.

W dniu 2 stycznia 2017 r. E. zawarł ze Spółką umowę o świadczenie usług wzajemnych. Organ rentowy przeprowadził kontrolę w Spółce i ustalił, że ona nie dopełniła obowiązku zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego osób, które swoją pracę na podstawie umowy z E. wykonywały faktycznie na rzecz Spółki.Sąd Okręgowy odwołał się do art. 47714 § 21 k.p.c. i zauważył, że uchylenie decyzji jest konieczne, bowiem ubezpieczonego i Spółkę nie łączył żaden stosunek prawny, skoro on jako pracownik był zatrudniony tylko w E. i to ten ostatni podmiot zgłosił go do ubezpieczeń społecznych.

Natomiast o ile pozwany, podnosząc powiązania kapitałowe dąży do objęcia tytułem pracodawcy większościowego udziałowca spółki kapitałowej, to winien w tym zakresie przeprowadzić postępowanie administracyjne w kierunku „przebicia zasłony osobowości prawnej”. Zdaniem Sądu pierwszej instancji, organ rentowy dopuścił się rażącego naruszenia przepisów postępowania (art. 28 oraz 38 k.p.a. w związku z art. 83 ust. 1 ustawy systemowej. Nadto pozwany winien objąć postępowaniem wszystkie zainteresowane osoby, w tym także E.Sąd Apelacyjny w Warszawie stwierdził, że zażalenie pozwanego jest zasadne, bowiem zaskarżona decyzja nie mieści się w kręgu decyzji, wobec których można zastosować skutek z art. 47714 § 21 k.p.c. Przedmiotowa decyzja nie jest decyzją dotyczącą zobowiązania ubezpieczonego, ustalającą wymiar tego zobowiązania ani obniżającą jego świadczenie.

Skoro Sąd pierwszej instancji odstąpił od merytorycznej oceny sprawy i wydania orzeczenia (nie rozpoznał istoty sprawy), to zasadne jest rozstrzygnięcie w myśl art. 386 § 4 k.p.c.Zażalenie na powyższy wyrok Sądu Apelacyjnego wniosła Spółka, zarzucając rażące naruszenie art. 47714 w związku z art. 47711 k.p.c., przez nieuchylenie wyroku Sądu Okręgowego i poprzedzającej go decyzji organu rentowego, podczas gdy ZUS rażąco naruszył przepisy postępowania administracyjnego, bowiem nie przeprowadził postępowania w odniesieniu do wszystkich podmiotów, które powinny być jego stroną, oznaczając jedynie Spółkę, która nigdy nie zatrudniała i nie współpracowała z ubezpieczonym.Płatnik składek wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz przyjęcie, że Sąd drugiej instancji powinien był uchylić wyrok i poprzedzającą go decyzję organu rentowego i przekazać sprawę do bezpośredniego rozpoznania organowi rentowemu.

Nadto wniósł o zasądzenie kosztów postępowania zażaleniowego.Organ rentowy złożył odpowiedź na zażalenie, wnosząc o jego oddalenie i zasądzenie od płatnika składek na rzecz organu rentowego zwrotu kosztów postępowania zażaleniowego według norm przepisanych.Zgodnie z art. 47714 § 21 k.p.c., jeżeli decyzja nakładająca na ubezpieczonego zobowiązanie, ustalająca wymiar tego zobowiązania lub obniżająca świadczenie, została wydana z rażącym naruszeniem przepisów o postępowaniu przed organem rentowym, sąd uchyla tę decyzję i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania organowi rentowemu.

Przepis ten ma mało klarowną treść zarówno w zakresie podmiotowym, jak i przedmiotowym. Z jego dosłownego brzmienia wynika, że jego treścią w ujęciu podmiotowym objęty jest „ubezpieczony” (w tym pojęciu nie mieszczą się wszystkie podmioty prawa ubezpieczeń społecznych) a w ujęciu przedmiotowym dotyczy on „zobowiązania” (również jego wymiaru/wysokości) oraz „obniżenia świadczenia”. Jak na spectrum spraw należących do zakresu ubezpieczeń społecznych regulacja ta dotyczy niewielu spraw z tej kategorii.W art. 47711 § 1 k.p.c. ustawodawca określił strony postępowania w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych jako ubezpieczonego, inną osobę, której praw dotyczy zaskarżona decyzja, oraz zainteresowanego.

Ubezpieczony to osoba ubiegająca się o świadczenie z ubezpieczeń społecznych lub z ubezpieczenia rodzinnego albo o emeryturę lub rentę, ustalenie istnienia bądź nieistnienia obowiązku ubezpieczenia, jego zakresu lub wymiaru składki z tego tytułu, świadczenia w sprawach należących do właściwości Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, odszkodowanie przysługujące w razie wypadku i choroby pozostającej w związku ze służbą wojskową albo służbą w Policji, Straży Granicznej, Straży Marszałkowskiej, Służbie Celno-Skarbowej, Państwowej Straży Pożarnej, Biurze Ochrony Rządu, Służbie Ochrony Państwa, Służbie Więziennej, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służbie Kontrwywiadu Wojskowego, Służbie Wywiadu Wojskowego oraz Centralnym Biurze Antykorupcyjnym.

Taką legalną definicję ubezpieczonego formułuje art. 476 § 5 pkt 2 k.p.c. W świetle tej definicji za ubezpieczonego w znaczeniu procesowym należy uznać:

1) ubezpieczonego w ujęciu materialnoprawnym (tj. według art. 4 pkt 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, czyli osobę fizyczną podlegającą chociaż jednemu z ubezpieczeń społecznych), 2) rolnika/domownika podlegających ubezpieczeniu społecznemu rolników, 3) żołnierza/funkcjonariusza, którym przysługuje zaopatrzenie emerytalne i wypadkowe osób w stosunku służby, 4) osobę występującą o świadczenie należące do właściwości ZUS (np. rentę socjalną czy świadczenie przedemerytalne), 5) świadczeniobiorcę, tj. osobę określoną w pkt 1-4 oraz członków rodzin, o których mowa w pkt 6, realizujących prawo do świadczeń, 6) członków rodzin osób wymienionych w pkt 1-3 i 5 ubiegających się o świadczenia po śmierci ubezpieczonego, rolnika/domownika, żołnierza/funkcjonariusza lub świadczeniobiorcy.Na mocy art. 476 § 5 pkt 2 lit. b k.p.c. ubezpieczonym jest także osoba ubiegającą się o ustalenie istnienia bądź nieistnienia obowiązku ubezpieczenia, jego zakresu lub wymiaru składki z tego tytułu, ale nie może nim być płatnik niebędący ubezpieczonym (np. pracodawca).

Zgodzić się bowiem należy z poglądem wyrażonym przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 19 maja 2022 r., I USKP 130/21 (LEX nr 3433258) i zaakceptowanym w kolejnych postanowieniach Sądu Najwyższego: z dnia 15 czerwca 2022 r., II UZ 43/22 (niepublikowane), z dnia 4 października 2022 r., II UZ 31/22 (LEX nr 3491361), z dnia 7 grudnia 2022 r., II UZ 37/22 (niepublikowane), z dnia 11 stycznia 2023 r. II UZ 42/22 (niepublikowane), że w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych, gdy organ rentowy wydaje decyzję z urzędu ustalającą podleganie ubezpieczeniom społecznym i obowiązek uiszczenia składek z tego tytułu, po stronie płatnika składek nie występuje relacja „ubiegania się o ustalenie istnienia bądź nieistnienia obowiązku ubezpieczenia”, która zgodnie z art. 476 § 5 pkt 2 lit. b k.p.c. definiuje „ubezpieczonego”.

Znaczy to tyle, że płatnik składek będący adresatem wydanej z urzędu decyzji w przedmiocie ustalenia istnienia bądź nieistnienia obowiązku ubezpieczenia w postępowaniu przed sądem ubezpieczeń społecznych nie ma statusu „ubezpieczonego”. Ma on natomiast status „innej osoby, której praw i obowiązków dotyczy zaskarżona decyzja” wymienionej w art. 47711 § 1 k.p.c. Podobnie jak ubezpieczony, osoba ta jest adresatem decyzji wydanej przez organ rentowy. Będzie nią więc osoba, w stosunku do której decyzja organu rentowego wywołuje bezpośrednie skutki prawne i która - w odróżnieniu od zainteresowanego - była już uczestnikiem postępowania przed organem rentowym, tj. została co najmniej wymieniona w treści (sentencji) decyzji organu rentowego.

Osoba ta nie jest jednak inicjatorem postępowania przed organem, który wydaje względem niej decyzję, działając bez jej wniosku (z urzędu, w wyniku kontroli). Chodzi tu, między innymi, o decyzje wydawane w sprawach o ustalenie istnienia ubezpieczenia i obowiązku uiszczenia składek z tego tytułu (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 5 września 2017 r., II UK 360/16, LEX nr 2390723; z dnia 2 września 2020 r., I UK 238/19, LEX nr 3062755, postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 28 czerwca 2016 r., II UZ 18/16, LEX nr 2111410 oraz M. Klimas, Postępowanie sądowe w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych, LEX 2013).Skoro płatnik składek nie ma w prawie procesowym statusu ubezpieczonego, to w sprawach o objęcie ubezpieczeniem społecznym i określenie wysokości podstawy wymiaru składek art. 47714 § 21 k.p.c. nie znajduje zastosowania.Należy też powtórzyć za Sądem Najwyższym w przywołanym wyżej wyroku I USKP 130/21, że rzadko się zdarza, aby organ rentowy nakładał na ubezpieczonego „zobowiązanie” (możliwe, że chodzi tu o zwrot nienależnego świadczenia), a jeszcze rzadziej, aby „ustalał wymiar tego zobowiązania”.

Staje się to zrozumiałe, jeśli weźmie się pod uwagę, że ubezpieczony co do zasady występuje w roli świadczeniobiorcy, a nie zobowiązanego. Także ostatnia z kategorii spraw dotycząca „obniżenia świadczenia” jest problematyczna. Nie dość, że sytuacja tego rodzaju występuje sporadycznie – wiąże się bowiem tylko z przypadkiem, w którym ubezpieczony dostał już świadczenie i wtórnie jest ono obniżane – to jeszcze, a może przede wszystkim, niejasne jest wyróżnienie w art. 47714 § 21 k.p.c. kategorii „obniżenia świadczenia” i pozostawienie poza jego zakresem spraw dotyczących „przyznawania świadczeń” – czyli tych które dominują statystycznie.

Nie jest rolą Sądu Najwyższego recenzowanie działań ustawodawcy, możliwe jest jednak stwierdzenie – bo na to pozwalają przywołane racje, że wprowadzenie do porządku prawnego art. 47714 § 21 k.p.c. nie zostało poprzedzone twórczą refleksją.Dodać też trzeba, że w relacjach między płatnikiem a organem rentowym zapadają oczywiście - oparte na ustawowych obowiązkach płatnika składek - decyzje ustalające zobowiązanie, tj. obowiązek opłacenia składek oraz decyzje ustalające wymiar tego zobowiązania (wysokość składek), lecz wykluczenie podmiotowe płatnika składek (który nie należy do kodeksowej kategorii „ubezpieczonych”) z kręgu podmiotów objętych działaniem art. 47714 § 21 k.p.c., powoduje, że w i tych relacjach nie będzie miał on zastosowania.Należy też podnieść, że tylko wyjątkowo naruszenie przepisów o postępowaniu przed organem rentowym kwalifikuje do uchylenia decyzji i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania organowi rentowemu.

Odnosząc się do niniejszej sprawy, stwierdzić należy, że w art. 47714 § 21 k.p.c. chodzi o „rażące naruszenie” przepisów o postępowaniu przed organem rentowym. Przy czym ocena ta powinna uwzględniać specyfikę postępowania sądowego w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych, w tym także mieć na uwadze art. 47711 § 2 k.p.c. Przepis ten daje możliwość wprowadzenia dodatkowego podmiotu (którego interesu prawnego lub obowiązku dotyczy postępowanie) - jako strony na etapie postępowania sądowego - co sanuje ewentualną wadliwość postępowania administracyjnego.

Na tym polega właśnie instytucja zainteresowanego w postępowaniu sądowym. Zatem, gdyby brak udziału podmiotu posiadającego wskazane wyżej przymioty w postępowaniu administracyjnym (naruszenie art. 28 k.p.a.) miałby prowadzić do uchylenia decyzji jako wydanej z rażącym naruszeniem przepisów o postępowaniu przed organem rentowym, to instytucja zainteresowanego w postępowaniu sądowym straciłaby sens.Ogólnie zaś rzecz ujmując w tym wątku, „rażące naruszenie prawa”, które obligatoryjnie prowadzić ma do skasowania decyzji organu rentowego musi być ocenianie z perspektywy hybrydowego postępowania w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych.

Na etapie sądowym skupia się ono na wadach wynikających z naruszenia prawa materialnego, a kwestia wad decyzji administracyjnych spowodowanych naruszeniem przepisów postępowania administracyjnego będzie miała istotne znaczenie wtedy, gdy wadliwości postępowania przed organem rentowym nie da się usunąć przez sądem ubezpieczeń społecznych. Nie można zatem przekładać dorobku orzeczniczego z zakresu postępowania administracyjnego na grunt postępowania z zakresu ubezpieczeń społecznych, gdyż w ten sposób zniesione zostałyby istotne różnice między tymi postępowaniami, co podważyłoby sens istnienia odrębnej drogi zaskarżania decyzji w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych.Rację ma zatem Sąd Apelacyjny, że na skutek błędnej wykładni art. 47714 § 21 k.p.c., Sąd Okręgowy nie rozpoznał istoty sprawy, co uprawniało go do uchylenia jego orzeczenia w oparciu o art. 386 § 4 k.p.c.W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 w związku z art. 3941 § 3 k.p.c. postanowił jak w sentencji.

O kosztach postępowania zażaleniowego będzie decydował Sąd w rozstrzygnięciu kończącym sprawę jako całość. Zgodnie z art. 108 § 1 zdanie 1 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c., art. 3941 § 3 k.p.c. i art. 39821 k.p.c., sąd rozstrzyga o kosztach w każdym orzeczeniu kończącym sprawę w instancji. Przepis ten wyraża zasadę unifikacji i koncentracji kosztów procesowych, zapobiegającą rozdrabnianiu ich według wyników pojedynczych środków zaczepnych i obronnych. W konsekwencji takiego uregulowania sąd rozstrzyga o kosztach dopiero w orzeczeniu kończącym sprawę w instancji, a rozstrzygnięciem tym obejmuje wszystkie poniesione dotąd koszty, zarówno w postępowaniu w sprawie (jako całości), jak i w poszczególnych postępowaniach incydentalnych. (AGM)[ms]