II UZ 29/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II UZ 29/11

POSTANOWIENIE

Dnia 7 czerwca 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Katarzyna Gonera (przewodniczący)

SSN Zbigniew Hajn

SSN Zbigniew Myszka (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku P. K.

przeciwko Dyrektorowi Zakładu Emerytalno-Rentowego Ministerstwa Spraw

Wewnętrznych i Administracji w Warszawie

o emeryturę policyjną,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 7 czerwca 2011 r.,

zażalenia strony pozwanej na postanowienie Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 22 lutego 2011 r.,

na podstawie art. 3941 § 3 k.p.c. w związku z art. 39817 § 1

k.p.c.

odracza

rozpoznania

rozpoznanie

zażalenia

i

przekazuje

powiększonemu

składowi

Sądu

do

Najwyższego

następujące zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości:

"Czy

pełnomocnikiem

procesowym

Dyrektora

Zakładu

Emerytalno - Rentowego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i

Administracji może być pracownik tego Zakładu, który nie

legitymuje się statusem radcy prawnego (art. 87 § 1 i 2 k.p.c.)?"

Uzasadnienie

Przedstawione

składowi

powiększonemu

zagadnienie

prawne,

sformułowane w sentencji postanowienia, wyłoniło się podczas rozpoznania przez

Sąd Najwyższy zażalenia pełnomocnika Zakładu Emerytalno - Rentowego

Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji na postanowienie Sądu

Apelacyjnego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w W. z dnia 22 lutego 2011

r., odrzucającego apelację pozwanego organu emerytalnego wniesioną przez

pełnomocnika niebędącego radcą prawnym. W sprawie tej Sąd Okręgowy - Sąd

Ubezpieczeń Społecznych w W. wyrokiem z dnia 9 września 2010 r. zmienił

zaskarżoną przez ubezpieczonego P. K. decyzję Zakładu Emerytalno - Rentowego

Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 5 sierpnia 2009 r. w ten

sposób, że przyznał ubezpieczonemu prawo do emerytury policyjnej od dnia 27

kwietnia 2009 r. oraz nakazał podjęcia wypłaty tego świadczenia od 1 września

2009 r. Wniosek o sporządzenie uzasadnienia i doręczenie odpisu tego wyroku

złożyła w imieniu organu emerytalnego pracownik pozwanego - specjalista Zespołu

Radców Prawnych D. K. Natomiast apelacja organu emerytalnego została

podpisana przez innego pracownika tego organu - głównego specjalistę Zespołu

Radców Prawnych R. S. Sąd Apelacyjny zobowiązał obu wymienionych

pracowników do wyjaśnienia, czy należą do kręgu osób, które zgodnie z art. 87 § 1

k.p.c. mogą być pełnomocnikami strony apelującej. W odpowiedzi zaprezentowane

zostało stanowisko, iż w przypadku organu emerytalno - rentowego nie ma

zastosowania art. 87 § 1 k.p.c. Posiadanie przez organ rentowy zdolności

procesowej wynika z art. 460 § 1 k.p.c. i oznacza zdolność do dokonywania przez

jednostkę

organizacyjną

będącą

takim

organem

wszystkich

czynności

procesowych, łącznie z udzieleniem pełnomocnictwa procesowego pracownikom.

Postanowieniem z dnia 22 lutego 2011 r. Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych odrzucił podpisaną przez głównego specjalistę Zespołu

Radców Prawnych R. S. apelację organu rentowego od wyroku Sądu Okręgowego

z dnia 9 września 2010 r. W uzasadnieniu Sąd Apelacyjny stwierdził, że Dyrektor

Zakładu

Emerytalno

Administracji,

jako

-

Rentowego

organ

właściwy

Ministerstwa

Spraw

Wewnętrznych

do

prawa

do

ustalania

i

zaopatrzenia

emerytalnego, wysokości świadczeń pieniężnych z tytułu tego zaopatrzenia oraz

ich wypłaty na mocy rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z

dnia 18 października 2004 r. w sprawie trybu postępowania i właściwości organu w

zakresie

zaopatrzenia

Bezpieczeństwa

emerytalnego

Wewnętrznego,

Agencji

funkcjonariuszy

Policji,

Agencji

Wywiadu,

Centralnego

Biura

Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu i Państwowej Straży

Pożarnej oraz ich rodzin (Dz. U. Nr 239 poz. 2904 ze zm.) posiada zdolność

procesową i sądową w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych (art. 476 § 4

pkt 3 k.p.c.). Jednak w ocenie Sądu, dyrektor Zakładu Emerytalno - Rentowego

MSWiA nie jest ustawowo upoważniony do działania w procesie przez

pełnomocników procesowych będących pracownikami zatrudnionymi w Zakładzie.

Nie jest bowiem ani osobą prawną, ani przedsiębiorcą, w stosunku do których art.

87 § 2 k.p.c. dopuszcza się występowanie w sprawie w charakterze pełnomocnika

procesowego także osoby będącej pracownikiem jednostki lub organu nadrzędnego

takich podmiotów. Tymczasem wniosek o sporządzenie uzasadnienia wyroku Sądu

Okręgowego z dnia 9 września 2010 r. i doręczenie jego odpisu złożyła w imieniu

pozwanego organu emerytalnego D. K. jako specjalista Zespołu Radców Prawnych,

natomiast apelację podpisał inny pracownik, główny specjalista Zespołu Radców

Prawnych R. S. Pełnomocnictwa przedłożone przez tych pracowników dotyczą

reprezentowania

Zakładu

Emerytalno-Rentowego

MSWiA

przed

sądami

rejonowymi, okręgowymi i apelacyjnymi w sprawach z zakresu ubezpieczeń

społecznych (w przypadku D. K.) i przed sądami rejonowymi, okręgowymi i Sądem

Apelacyjnym (w przypadku R. S.). Są to ogólne pełnomocnictwa procesowe, które z

uwagi na ustawowy brak uprawnień wymienionych osób do występowania w

sprawie w charakterze pełnomocników procesowych prowadziły do stwierdzenia

niedopuszczalności wniesionej apelacji

„pod wzglądem podmiotowym jako, że

została podpisana przez osobę nielegitymowaną”.

W zażaleniu na to postanowienie Zakład Emerytalno-Rentowy MSWiA,

reprezentowany przez radcę prawnego K. K., domagał się jego uchylenia i

zasądzenia kosztów postępowania zażaleniowego, w tym kosztów zastępstwa

procesowego. Wnoszący zażalenie wskazał, że na mocy Zarządzenia Nr 66

Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 30 listopada 1994 r. w sprawie określenia

organu właściwego w sprawach zaopatrzenia emerytalnego funkcjonariuszy Policji,

Urzędu Ochrony Państwa, Straży Granicznej, Państwowej Straży Pożarnej i ich

rodzin oraz utworzenia Zakładu Emerytalno-Rentowego Ministerstwa Spraw

Wewnętrznych i Administracji (Dz. Urz. MSW z 1994 r., Nr 5 poz. 57 ze zm.),

Zakład Emerytalno-Rentowy MSWiA jest państwową jednostką budżetową,

powołaną do realizacji celów organu właściwego w sprawach zaopatrzenia

emerytalnego funkcjonariuszy Policji (...) i ich rodzin. Status Zakładu jako statio fisci

Skarbu Państwa został określony w rozporządzeniu Ministra Spraw Wewnętrznych i

Administracji z dnia 2 marca 2004 r. w sprawie organu emerytalnego właściwego

do ustalenia prawa do zaopatrzenia emerytalnego funkcjonariuszy Policji, Urzędu

Ochrony Państwa, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu,

Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu i

Państwowej Straży Pożarnej oraz ich rodzin (Dz. U. Nr 43, poz. 405 ze zm.).

Dyrektor pozwanego Zakładu Emerytalno-Rentowego MSWiA jest traktowany jak

jednostka budżetowa, statio fisci Skarbu Państwa, przez Sąd Apelacyjny, który

zwalnia

pełnomocników

występujących

w

postępowaniach

(także

w

przedmiotowym) z ponoszenia opłaty skarbowej od udzielonego pełnomocnictwa

na podstawie art. 7 pkt 2 ustawy z dnia 16 listopada 2006 r. o opłacie skarbowej

(Dz. U. Nr 225, poz. 1635 ze zm.). Wnoszący zażalenie twierdzi, że za Skarb

Państwa jako osobę prawną (art. 33 k.c.) czynności procesowe podejmuje organ

państwowej jednostki organizacyjnej, z której działalnością wiąże się dochodzone

roszczenie, lub organ jednostki nadrzędnej (art. 67 § 2 k.p.c.), a zatem należy

przyjąć, że podstawą prawną udzielenia przez Dyrektora Zakładu EmerytalnoRentowego MSWiA pełnomocnictwa procesowego zatrudnionym pracownikom jest

art. 67 § 2 k.p.c. w związku z art. 87 § 2 k.p.c. i art. 460 §1 k.p.c. Wnoszący

zażalenie podniósł, że „stojąc na stanowisku braku możliwości występowania w

procesie osoby będącej pracownikiem ZER MSWiA, Sąd Apelacyjny - powinien

znieść postępowanie przed Sądem I instancji w całości, a nie odrzucić apelację”.

Na opisanym podłożu sprawy skład orzekający uznał, że występują istotne

wątpliwości interpretacyjne i jurysdykcyjne dotyczące legalności i dopuszczalności

umocowania w charakterze pełnomocników procesowych pracowników organów

rentowych zatrudnionych w ich zespołach obsługi prawnej, którzy nie legitymują się

korporacyjnym profesjonalnym przygotowaniem zawodowym do wykonywania

funkcji pełnomocników procesowych (niebędących radcami prawnymi). Z jednej

strony niemal powszechnie stosowana praktyka tego typu nie była negowana w

dotychczasowej judykaturze w odniesieniu do pełnomocników procesowych

reprezentujących oddziały Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, pomimo tego, że nie

byli radcami prawnymi. W tej opcji wskazywano, że skoro ZUS posiada osobowość

prawną (art. 66 ust. 1 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń

społecznych), to

może ustanowić pełnomocnikiem procesowym także swego

pracownika (art. 87 § 2 k.p.c.). Pełnomocnictwo to nie musi pochodzić od Prezesa

Zakładu, gdyż dyrektor oddziału pozwanego może udzielić pełnomocnictwa

procesowego do zastępstwa oddziału w postępowaniu sądowym w sprawach z

zakresu ubezpieczeń społecznych (por. wyrok Sądu Najwyższego z 8 stycznia

2008 r., I UK 172/07, OSNP 2009 nr 3-4, poz. 51). Podstawą prawną jest art. 460 §

1 k.p.c., który stanowi, że zdolność sądową i procesową w tych sprawach ma organ

rentowy, tj. jednostka organizacyjna Zakładu określona w przepisach o systemie

ubezpieczeń społecznych, właściwa do wydawania decyzji w sprawach świadczeń

(art. 476 § 4 pkt 1 k.p.c.). Zdolność sądowa i procesowa organu rentowego w

rozumieniu art. 460 § 1 k.p.c. ma oparcie bezpośrednio w ustawie, a nie w

pełnomocnictwie udzielonym przez Prezesa ZUS. Posiadanie przez organ rentowy

zdolności procesowej oznacza zdolność do dokonywania przez jednostkę

organizacyjną będącą takim organem wszystkich czynności procesowych, łącznie z

udzielaniem pełnomocnictwa procesowego nawet pracownikom niebędącym

radcami prawnymi.

Zgodnie z art. 460 § 1 in fine k.p.c., w sprawach z zakresu ubezpieczeń

społecznych zdolność sądową i procesową ma organ rentowy, którym w

przedmiotowej sprawie o emeryturę policyjną jest organ emerytalno-rentowy resortu

spraw wewnętrznych właściwy do wydawania decyzji emerytalnych (art. 476 § 4 pkt

3 k.p.c.). Organem właściwym do ustalania prawa do zaopatrzenia emerytalnego,

wysokości świadczeń pieniężnych z tytułu tego zaopatrzenia jest Dyrektor Zakładu

Emerytalno-Rentowego

Ministerstwa

Spraw

Wewnętrznych

i

Administracji,

nazwany organem emerytalnym przez § 2 rozporządzenia z dnia 18 października

2004 r. w sprawie trybu postępowania i właściwości organu w zakresie

zaopatrzenia

emerytalnego funkcjonariuszy Policji, Agencji

Bezpieczeństwa

Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży

Granicznej, Biura Ochrony Rządu i Państwowej Straży Pożarnej (Dz. U. Nr 239,

poz. 2404 ze zm.), wydanego na podstawie delegacji ustawowej zawartej w art. 38

ustawy z dnia 18 lutego 1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji,

Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Centralnego Biura

Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu i Państwowej Straży

Pożarnej (Dz. U. Nr 8, poz. 67 ze zm.). Uregulowanie odrębnie w wyżej

wymienionych

przepisach

przysługującej

organowi

emerytalnemu

służb

mundurowych zdolności sądowej i procesowej w sprawach z zakresu ubezpieczeń

społecznych powoduje, że wskazany organ emerytalny korzysta ze statusu

prawnego i procesowego strony postępowania z zakresu ubezpieczeń społecznych

w każdej sprawie z tego zakresu, w której wydał decyzję, od której przysługuje

odwołanie do sądu ubezpieczeń społecznych. W konsekwencji stanowisko Sądu

drugiej instancji zawarte w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia,

że

„Dyrektor Zakładu Emerytalno-Rentowego MSWiA nie jest stroną procesową” było

błędne, ale równocześnie budzi wątpliwość, czy dyrektor zakładu emerytalnego,

niebędącego osobą prawną (taką jest Skarb Państwa - art. 33 k.c.), jest

upoważniony „do działania w procesie poprzez pełnomocników procesowych

będących pracownikami zatrudnionymi w Zakładzie”, pracującymi wprawdzie w

zespole radców prawnych, ale nielegitymującymi się statusem radców prawnych.

Jak wynika z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wniosek o sporządzenie

uzasadnienia o doręczenie wyroku Sądu pierwszej instancji złożyła w ustawowym

terminie pracownica D. K., będąca specjalistą zespołu radców prawnych

pozwanego zakładu emerytalnego, a apelację w imieniu tego organu emerytalnego

podpisał R. S. jako starszy specjalista zespołu radców prawnych, którzy nie należą

do kręgu podmiotów mogących być pełnomocnikami procesowymi strony w

rozumieniu art. 87 § 1 k.p.c., bo nie legitymują się statusem radców prawnych.

Skoro zostali oni ustanowieni pełnomocnikami jako pracownicy pozwanego zakładu

emerytalnego, niebędącego osobą prawną ani przedsiębiorcą, ale „jednostką

budżetową, powołaną do ustalania uprawnień do zaopatrzenia emerytalnego i

wysokości świadczeń pieniężnych z tego tytułu dla funkcjonariuszy określonych

służb mundurowych”, to przesłanki ustanowienia ich pełnomocnikami wymagają

oceny według art. 87 § 2 k.p.c. Zgodnie z tym przepisem, pełnomocnikiem osoby

prawnej lub przedsiębiorcy, w tym nieposiadającego osobowości prawnej, może

być, między innymi, pracownik tej jednostki. Jednakże zakład emerytalny służb

mundurowych, który ma w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych zdolność

sądową i procesową (art. 460 § 1 in fine k.p.c.), nie ma osobowości prawnej ani nie

jest przedsiębiorcą. Z tego punktu widzenia w judykaturze przyjmuje się, że mająca

zdolność sądową i procesową strona, która nie jest osobą prawną ani

przedsiębiorcą, nie może ustanowić pełnomocnikiem procesowym zatrudnianych

przez siebie pracowników, którzy nie legitymują się statusem radców prawnych.

Takie stanowiska zostało wyrażone w uchwale z dnia 28 października 1998 r., III

ZP 28/98 (OSNAPiUS 1999 nr 5, poz. 158), w której Sąd Najwyższy uznał, że w

sprawie z zakresu prawa pracy prokurator (pracownik) prokuratury wojewódzkiej

nie może być pełnomocnikiem procesowym pozwanej prokuratury rejonowej

dlatego, że prokuratura rejonowa nie ma osobowości prawnej i nie jest też

przedsiębiorcą.

Nie

dotyczy

jej

zatem

-

jako

jednostki

organizacyjnej

nieposiadającej osobowości prawnej - art. 87 § 2 k.p.c. Podobne stanowisko

zostało powtórzone w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 14 stycznia 2002 r.,

I PKN 607/01 (OSNP 2004 nr 3, poz. 48), w stosunku do pracownika o najwyższych

kwalifikacjach prawniczych - sędziego sądu powszechnego, który nie może być

pełnomocnikiem procesowym sądu.

To, że za Skarb Państwa podejmuje czynności procesowe organ państwowej

jednostki organizacyjnej, z której działalnością wiąże się dochodzone roszczenie

lub organ jednostki nadrzędnej (art. 67 § 2 k.p.c.), nie oznacza, że taki organ

niebędący osobą prawną ani przedsiębiorcą ma swobodę umocowywania własnych

pracowników, niebędących radcami prawnymi, w charakterze pełnomocników

procesowych. Oceny o braku podstaw do reprezentowania organu emerytalnego

jako strony procesowej o statusie prawnym jednostki organizacyjnej Skarbu

Państwa, dopuszczonej do działania na podstawie obowiązujących przepisów (art.

64 § 2 i art. 65 § 1 k.p.c. w związku z art. 460 § 1 in fine k.p.c.), ale nieposiadającej

„własnej” osobowości prawnej, nie

zmienia zwolnienie takiej jednostki - jako

stationes fisci Skarbu Państwa - z opłaty skarbowej od pełnomocnictwa

procesowego (art. 7 pkt 2 ustawy z dnia 16 listopada 2006 r. o opłacie skarbowej,

Dz. U. Nr 255, poz. 1635 ze zm.) lub z opłaty sądowej (art. 94 ustawy z dnia 28

lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, jednolity tekst: Dz. U. z

2010 r. Nr 90, poz. 594 ze zm.), zważywszy że z orzecznictwa Sądu Najwyższego,

dotyczącego wykładni art. 87 § 1 i 2 k.p.c., wynika ograniczenie możliwości

występowania w charakterze pełnomocników procesowych w sprawach sądowych

pełnomocników niebędących adwokatami lub radcami prawnymi, a w szczególności

ograniczenie swobody wyboru pełnomocnika przez wskazanie ustawowego kręgu

podmiotów mogących być pełnomocnikami procesowymi, które nie poddaje się

wykładni rozszerzającej grożącej sprawności wymiaru sprawiedliwości i mogącej

wywoływać niekorzystne skutki prawne (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 23

września 2010 r., III CZP 52/10,OSNC 2011 nr 5, poz. 51). Warto też sygnalizować,

że ochronę praw i interesów Skarbu Państwa zapewnia Prokuratoria Generalna, do

której zadań należy, między innymi, zastępstwo procesowe Skarbu Państwa przed

sądami powszechnymi (art. 1 w związku z art. 4 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 8 lipca

2005 r. o Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa, Dz.U. Nr 169, poz. 1417 ze

zm.). Może to przemawiać za obowiązkiem zapewnienia profesjonalnego

zastępstwa procesowego także jednostkom organizacyjnym Skarbu Państwa

(stationes fisci), którym przepisy prawa procesowego przyznają „autonomiczną”

zdolność sądową i procesową.

Rozstrzygnięcie

ujawnionych

wątpliwości

przez

skład

powiększony

jest

konieczne nie tylko ze względu wielką liczbę procesów (wnoszący zażalenie podał

liczbę 16.000 odwołań w 2010 r.), w których w charakterze pełnomocników

procesowych organów rentowych występują ich pracownicy niebędący radcami

prawnymi, ale przede wszystkim dlatego, że występowanie w charakterze

pełnomocników procesowych osób nieuprawnionych oznacza brak należytego

umocowania prowadzący do nieważności postępowania (por. uchwałę składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 8 lipca 2008 r., III CZP 154/07, OSNC

2008 nr 12, poz. 133). Mając na uwadze konieczność wyjaśnienia podniesionych

wątpliwości prawnych, istotne znaczenie dla praktyki jurysdykcyjnej, a w

szczególności

postulat

zapewnienia

jednolitego

procedowania

podobnych sprawach, Sąd Najwyższy postanowił jak w sentencji.

w

licznych