II UZ 26/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II UZ 26/10

POSTANOWIENIE

Dnia 28 października 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Romualda Spyt (przewodniczący)

SSN Zbigniew Korzeniowski (sprawozdawca)

SSN Roman Kuczyński

w sprawie z wniosku G. W.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o rentę z tytułu niezdolności do pracy,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 28 października 2010 r.,

zażalenia wnioskodawczyni na postanowienie Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 25 maja 2010 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie.

Uzasadnienie

Zaskarżonym postanowieniem Sąd Apelacyjny odrzucił zażalenie na odrzucenie

skargi kasacyjnej z braku opłaty (art. 1302 § 1 k.p.c. w związku z art. 871 k.p.c.).

Zażalenie zarzuciło, że brak opłaty był brakiem formalnym pisma procesowego i

dlatego podlegał uzupełnieniu, czego zaniechano.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zażalenie jest zasadne. Brak opłaty stanowił brak formalny i podlegał

uzupełnieniu.

Powiększony skład Sądu Najwyższego 15 czerwca 2010 r. (II UZP 4/10) podjął

uchwałę,

której

nadał

moc

zasady

prawnej,

o

treści:

Nieopłacona skarga kasacyjna złożona przez adwokata lub radcę prawnego po

wejściu w życie ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zmianie ustawy - Kodeks

postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 234, poz. 1571)

podlega odrzuceniu w razie niewykonania zarządzenia wzywającego do opłacenia

skargi (art. 3986 § 2 k.p.c. w związku z art. 130 § 1 k.p.c.).

Wynika z niej, że do skargi kasacyjnej wniesionej po 1 lipca 2009 r. nie ma

zastosowania uchylony art. 1302 § 3 k.p.c., zatem wykładnia art. 8 ust. 1 ustawy

zmieniającej z 5 grudnia 2008 r. leżąca u podstaw zaskarżonego postanowienia nie

była prawidłowa.

Powyższą zasadę stosuje się również do nieopłaconego zażalenia na

postanowienie o odrzuceniu skargi kasacyjnej.

Jako że uzasadnienie uchwały z 15 czerwca 2010 r. nie było dotychczas

publikowane, przedstawia się je niżej w całości (in extenso).

“I. Sąd Najwyższy w składzie zwykłym postanowieniem z 10 lutego 2010 r., II UZ

52/09 przedstawił do rozstrzygnięcia powiększonemu składowi Sądu Najwyższego

– na podstawie art. 39817 § 1 k.p.c. w związku z art. 3941 § 3 k.p.c. – zagadnienie

prawne budzące poważne wątpliwości dotyczące tego, czy podlega odrzuceniu

nieopłacona skarga kasacyjna złożona przez adwokata po dniu wejścia w życie 1

lipca 2009 r. ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks

postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 234, poz. 1571),

która uchyliła (w art. 1 pkt 3 lit. a) art. 1302 § 3 k.p.c., jeżeli nie został on uprzednio

wezwany przez sąd we właściwym trybie do usunięcia tego braku (opłacenia

skargi).

Zagadnienie to ujawniło się przy rozpoznawaniu zażalenia wnioskodawcy B. M.

na postanowienie Sądu Apelacyjnego z 28 października 2009 r., III AUa …/09,

którym w pkt I przywrócono wnioskodawcy termin do złożenia skargi kasacyjnej, a

w pkt II odrzucono (jako nieopłaconą), skargę kasacyjną od wyroku Sądu

Apelacyjnego z 20 maja 2009 r., w sprawie przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń

Społecznych o rentę rodzinną. Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu postanowienia o

odrzuceniu skargi kasacyjnej przywołał art. 36 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o

kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz. U. Nr 167, poz. 1398, ze zm.),

wskazując, że w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych między innymi

skarga kasacyjna podlega opłacie podstawowej w kwocie 30 zł. Stosownie

natomiast do treści art. 1302 § 1 k.p.c. pismu wniesionemu przez adwokata lub

radcę prawnego, jeżeli podlega opłacie w stałej wysokości, która nie została

uiszczona, nie nadaje się dalszego biegu, jak również nie wzywa się do usunięcia

tego braku. W myśl art. 3984 k.p.c. skarga kasacyjna powinna odpowiadać

warunkom przewidzianym dla pisma procesowego. Sąd drugiej instancji przywołał

także uchwałę Sądu Najwyższego z 26 września 2006 r., II UZP 11/06, w której

wskazano, że art. 1302 § 1 k.p.c. znajduje również zastosowanie do środków

odwoławczych i środków zaskarżenia podlegających opłacie podstawowej, o której

mowa w art. 35 i 36 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w

sprawach cywilnych. Sąd Apelacyjny mając na względzie, że z dniem 1 lipca 2009

r. został uchylony art. 1302 § 3 k.p.c. przez art. 1 pkt 3 lit a ustawy z dnia 5 grudnia

2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych

ustaw (Dz. U. Nr 234, poz. 1571), wskazał, że zgodnie z art. 8 ust. 1 ustawy

zmieniającej przepisy ustawy mają zastosowanie do postępowań wszczętych po jej

wejściu w życie. Przesłanka ta więc nie dotyczy niniejszej sprawy, wszczętej przed

1 lipca 2009 r. Z tego względu skarga kasacyjna podlegała odrzuceniu jako

nieopłacona na podstawie art. 3986 § 2 k.p.c.

W zażaleniu na to postanowienie pełnomocnik wnioskodawcy, zarzucając

naruszenie prawa procesowego – art. 1302 § 3 k.p.c. w związku z art. 3981 § 1

k.p.c. polegające na „zastosowaniu uchylonego przez art. 1 pkt 3 lit. a ustawy z

dnia 5 grudnia 2008 r. o zamianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz

niektórych innych ustaw w sytuacji, kiedy uchylony przepis nie znajduje

zastosowania do postępowań wszczętych po dacie wejścia ustawy zmieniającej w

życie,

a

postępowanie

wszczęte

skargą

kasacyjną

nie

jest

kontynuacją

postępowania zakończonego prawomocnym wyrokiem i niezastosowanie przepisu

art. 1302 § 2 k.p.c.”, wniósł o jego uchylenie w pkt. II i wraz z orzeczeniem o

kosztach postępowania zażaleniowego.

Pełnomocnik wnioskodawcy wskazał także, że „w licznych orzeczeniach Sądu

Najwyższego uznawano i podnoszono, że postępowanie wszczęte wniesieniem

skargi kasacyjnej nie stanowi prostej kontynuacji postępowania, które toczyło się

przed sądami pierwszej i drugiej instancji, lecz stanowi nowe szczególne

postępowanie kontrolne, uregulowane w odrębnym dziale poza unormowaniami

zwykłych środków odwoławczych różniących się w sposób zasadniczy od

postępowań merytorycznych w sądach pierwszej i drugiej instancji (postanowienia

Sądu Najwyższego z: 23 stycznia 2007 r., III CZ 3/07, oraz z 24 sierpnia 2007 r., I

CZ 93/07, oba niepublikowane). Skarga kasacyjna przysługuje od orzeczeń

prawomocnych (art. 3981 § 1 k.p.c.) i nie jest środkiem prawnym wnoszonym w toku

instancji

(w

ramach

instancyjnego

postępowania

sądowego)”.

W

ocenie

pełnomocnika wnioskodawcy, „skoro wydanie prawomocnego wyroku przez Sąd

odwoławczy kończy postępowanie prowadzone w toku instancji, to wszystkie

czynności procesowe podejmowane są już poza tokiem instancji. W konsekwencji

do skargi kasacyjnej od wyroku Sądu drugiej instancji wydanego przed wejściem w

życie ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania

cywilnego oraz niektórych innych ustaw, a wniesionej po dniu jej wejścia w życie

Sąd II instancji z rażącym naruszeniem prawa procesowego zastosował uchylony

przepis art. 1302 § 3 k.p.c., zgodnie z którym Sąd odrzucał bez wezwania o

uiszczenia opłaty pismo wniesione między innymi przez adwokata, w tym skargę

kasacyjną, podlegającą opłacie w wysokości stałej lub stosunkowej obliczonej od

wskazanej przez stronę wartości przedmiotu zaskarżenia”. Do oceny, że dla

postępowania wszczętego w sprawie złożoną skargę kasacyjną obowiązujący jest

stan prawny z daty jego wszczęcia prowadzi w ocenie pełnomocnika „brzmienie art.

XVI § 1 zdanie 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Przepisy wprowadzające

Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. nr 43, poz. 296 ze zm.), ustanawiającego

wyjątek od wyrażonej w art. XV § 1 zdanie 1 zasady bezzwłocznego działania

nowej ustawy procesowej. Wyjątek ten (art. XVI § 2 ustawy) nie dotyczy

kończących postępowanie w sprawie prawomocnych orzeczeń zapadłych przed

Sądem II instancji, co oznacza, że do skargi kasacyjnej znajduje zastosowanie

reguła określona w art. XV § 1 zdanie 1 Przepisów wprowadzających”.

II. Przedstawiając powiększonemu składowi do rozpoznania przytoczone na

wstępie zagadnienie prawne, Sąd Najwyższy w składzie zwykłym podkreślił, że

według art. 1302 § 1 k.p.c. w brzmieniu do 30 czerwca 2009 r., pismo wniesione

między

innymi

przez

adwokata,

które

nie

zostało

należycie

opłacone,

przewodniczący zwracał bez wezwania o uiszczenie opłaty, jeżeli pismo podlega

opłacie w wysokości stałej lub stosunkowej obliczonej od wskazanej przez stronę

wartości przedmiotu sporu. Zgodnie z § 3 tego przepisu, sąd odrzucał bez

wezwania o uiszczenie opłaty pismo wniesione między innymi przez adwokata,

środki odwoławcze lub środki zaskarżenia (apelację, zażalenie, skargę kasacyjną,

skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia, sprzeciw

od wyroku zaocznego, zarzuty od nakazu zapłaty, skargę na orzeczenie

referendarza sądowego) podlegające opłacie w wysokości stałej lub stosunkowej

obliczonej od wskazanej przez stronę wartości przedmiotu zaskarżenia.

W przypadku nieopłaconej skargi kasacyjnej, odrzucał ją na posiedzeniu

niejawnym sąd drugiej instancji (art. 3986 § 2 k.p.c.) lub Sąd Najwyższy (3986 § 3

k.p.c.). Przedstawiony stan prawny uległ zmianie w związku z wejściem w życie 1

lipca 2009 r. ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks

postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 234, poz. 1571),

która w art. 1 pkt. 3 zmieniła art. 1302, uchylając § 3 i 4 tego przepisu, przy czym,

zgodnie z art. 8 ust. 1 ustawy zmieniającej, przepisy te stosuje się do postępowań

wszczętych po dniu jej wejścia w życie. Kwestią wymagającą rozstrzygnięcia jest

przesądzenie, czy wskazana ustawa znajdzie zastosowanie do skargi kasacyjnej

wniesionej po tej dacie (30 czerwca 2009 r.) od wyroku, który zapadł do 30 czerwca

2009 r.

Podobnego

zagadnienia

(stosowania

dotychczasowych

czy

nowych

–

zmienionych – przepisów) dotyczyły orzeczenia Sadu Najwyższego podjęte na tle

zmieniającej się ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach

cywilnych (Dz. U. Nr 167, poz. 1398 ze zm.), w szczególności art. 2 ustawy z dnia

14 grudnia 2006 r. o zmianie ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych

(Dz. U. z 2007 r. Nr 21, poz. 123). W uchwale z 27 czerwca 2008 r., III CZP 48/08,

OSNC 2009, nr 7-8, poz. 102, Sąd Najwyższy stwierdził, że w sprawie wszczętej

przed dniem wejścia w życie ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w

sprawach cywilnych, apelacja wniesiona po 10 marca 2007 r. (z którym weszła w

życie zmiana art. 100 ust. 2 ustawy o kosztach) przez stronę zwolnioną od kosztów

sądowych w całości podlega opłacie podstawowej określonej w art. 14 ust. 2 i art.

100 ust. 2 tej ustawy w brzmieniu obowiązującym do dnia wejścia w życie ustawy z

dnia 14 grudnia 2006 r. o zmianie ustawy o kosztach sądowych w sprawach

cywilnych. Podobne stanowisko zostało wyrażone w postanowieniu z 2 sierpnia

2007 r., V CZ 78/07 (niepublikowane), w którym przyjęto, że „sprawą wszczętą" w

rozumieniu art. 2 ustawy nowelizującej z dnia 14 grudnia 2006 r. jest tylko sprawa

sądowa wszczęta przez stronę złożeniem pozwu lub wniosku oraz w postanowieniu

z 24 października 2007 r., IV CZ 75/07, LEX nr 512974, w którym Sąd Najwyższy

zwrócił uwagę na odmienność regulacji zawartej w art. 2 od tej z art. 149 ustawy o

kosztach sądowych w sprawach cywilnych, zgodnie z którą w sprawach wszczętych

przed dniem wejścia w życie ustawy stosuje się, do czasu zakończenia

postępowania w danej instancji, dotychczasowe przepisy o kosztach sądowych. W

postanowieniu z 3 lipca 2007 r., I UZ 18/07, OSNP 2008 nr 19-20, poz. 302, Sąd

Najwyższy przyjął między innymi, że przez wszczęcie sprawy nie może być

rozumiane wniesienie skargi kasacyjnej, a skarga wniesiona po wejściu w życie

ustawy w sprawach wszczętych przed tą datą podlega opłacie według

dotychczasowych zasad.

Te same zasady odnośnie do zmienionego art. 130 2 k.p.c. zostały przyjęte przez

Sąd Najwyższy w postanowieniu z 18 stycznia 2010 r., II UZ 48/09

(niepublikowane), w którego tezie stwierdzono, że podlega odrzuceniu nieopłacona

opłatą w wysokości stałej skarga kasacyjna wniesiona po dniu 30 czerwca 2009 r.,

bez uprzedniego wzywania do uiszczenia tej opłaty oraz w postanowieniu z dnia 12

stycznia 2010 r., I PK 198/09 (niepublikowane).

Odmienny natomiast pogląd został wyrażony między innymi w niepublikowanych

postanowieniach z 19 listopada 2009 r., IV CZ 76/09 oraz z 8 stycznia 2010 r., IV

CZ 107/09. W tym ostatnim postanowieniu wskazano, że w razie wniesienia przez

adwokata od 1 lipca 2009 r. skargi kasacyjnej bez uiszczenia wymaganej opłaty,

przewodniczący wzywa do opłacenia skargi pod rygorem jej odrzucenia, stosując w

niezbędnym zakresie art. 130 § 1 k.p.c. W uzasadnieniu wskazano, że „pomimo, iż

Trybunał Konstytucyjny (…) nie stwierdził niezgodności z Konstytucją art. 130 2 § 3

k.p.c. w zakresie, w jakim przewidywał odrzucenie bez wezwania wniesionych

przez profesjonalnego pełnomocnika nieopłaconych środków odwoławczych –

apelacji lub zażalenia (…), ustawą z dnia 5 grudnia 2008 r. z dniem 1 lipca 2009 r.

zostały w całości uchylone przepisy § 3 i § 4 art. 130 2 k.p.c. (art. 1 ust. 3 i art. 9

ustawy). Przy uwzględnieniu art. 8 ust. 1 ustawy, przepisy obowiązujące od chwili

jej wejścia w życie należy w postępowaniu kasacyjnym stosować do skarg

kasacyjnych wniesionych od 1 lipca 2009 r.”.

Rozważając możliwe w związku z tym rozwiązania, Sąd Najwyższy przyjął, że

skoro „luki powstałej po uchyleniu art. 1302 § 3 k.p.c. ustawodawca nie wypełnił

żadną regulacją, w wyniku czego od 1 lipca 2009 r. Kodeks postępowania

cywilnego nie normuje skutków sytuacji procesowej polegającej na wniesieniu

przez adwokata (…) środków odwoławczych lub środków zaskarżenia bez

uiszczenia należnej opłaty stałej albo stosunkowej”, najwłaściwszym rozwiązaniem

– przy uwzględnieniu także zasady ochrony praw uczestników postępowania

cywilnego – będzie stosowanie w takich sytuacjach w koniecznym zakresie art. 130

§

k.p.c.

przewidującego

procedurę

naprawczą,

czyli

wzywanie

przez

przewodniczącego do usunięcia braku formalnego pisma lub jego opłacenia. Innymi

słowy, w sytuacji wniesienia nieopłaconej opłatą w wysokości stałej albo

stosunkowej skargi kasacyjnej od dnia 1 lipca 2009 r. należy wezwać

profesjonalnego pełnomocnika do jej opłacenia i dopiero po bezskutecznym upływie

zakreślonego przez przewodniczącego terminu orzec o jej odrzuceniu.

Przedstawione

rozpoznawanym

wyżej

rozbieżne

zażaleniu

zasady

przypadku,

postępowania

uzasadniają,

w

w

takim

ocenie

jak

w

składu

przedstawiającego zagadnienie, wystąpienie z pytaniem prawnym.

Podejmując uchwałę w powiększonym składzie, Sąd Najwyższy zważył, co

następuje: III. Wstępnie należy stwierdzić, że przedstawione zagadnienie prawne

składa się w istocie z dwóch, niezależnych w zasadzie zagadnień.

Pierwsze zagadnienie jest związane z uchyleniem art. 1302 § 3 k.p.c. (przez

ustawę z dnia 5 grudnia 2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania

cywilnego oraz niektórych innych ustaw, Dz. U. Nr 234, poz. 1571 – dalej ustawa)

oraz wykładnią jej art. 8 ust.1. Uchylony przepis art. 1302 § 3 k.p.c. stanowił, że

„Sąd odrzuca bez wezwania o uiszczenie opłaty pismo wniesione przez adwokata,

radcę prawnego lub rzecznika patentowego środki odwoławcze lub środki

zaskarżenia (apelację, zażalenie, skargę kasacyjną, skargę o stwierdzenie

niezgodności

z prawem

prawomocnego

orzeczenia,

sprzeciw

od

wyroku

zaocznego, zarzuty od nakazu zapłaty, skargę na orzeczenie referendarza

sądowego) podlegające opłacie w wysokości stałej lub stosunkowej obliczonej od

wskazanej przez stronę wartości przedmiotu zaskarżenia”. Przepis przejściowy art.

8 ust. 1 ustawy stanowi, że „Przepisy niniejszej ustawy stosuje się do postępowań

wszczętych po dniu jej wejścia w życie, z zastrzeżeniem ust. 2 – 5”. Ustępy 2 – 5

art. 8 ustawy nie dotyczą art. 1 pkt 3 lit. a, którym zostały uchylone przepisy art.

1302 § 3 i § 4 k.p.c. Zgodnie z art. 9 ustawa ta weszła w życie w dniu 1 lipca 2009

roku. Dalsze rozważania zostaną ograniczone do problemów związanych ze skargą

kasacyjną. Należy jednak mieć na uwadze, że dotyczą one również innych środków

zaskarżenia prawomocnych orzeczeń – skargi o wznowienie postępowania (art.

399 § 1 k.p.c.) oraz skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego

orzeczenia (art. 4241 § 1 k.p.c.).

Zasadniczy problem dotyczył rozstrzygnięcia, czy wniesienie skargi kasacyjnej,

jako środka zaskarżenia prawomocnego orzeczenia (art. 398 1 § 1 k.p.c.), jest

wszczęciem nowego postępowania, czy też jest kontynuacją dotychczasowego

postępowania, w którym zostało wydane zaskarżone prawomocne orzeczenie.

Przepis art. 8 ust. 1 ustawy wywołał w dotychczasowym orzecznictwie Sądu

Najwyższego rozbieżność w kwestii stosowania (niestosowania) uchylonego

przepisu art. 1302 § 3 k.p.c. do skarg wnoszonych po dniu 1 lipca 2009 roku od

prawomocnych orzeczeń wydanych w sprawach, które były wszczęte przed tym

dniem. Sąd Najwyższy w postanowieniach z dnia 8 stycznia 2010 r., IV CZ 107/09

(niepublikowane), z dnia 3 lutego II CZ 91/09 (niepublikowane) oraz z dnia 3 lutego

2010 r., II CZ 79/09 (niepublikowane) stwierdził, że wniesienie skargi kasacyjnej po

1 lipca 2009 roku jest w rozumieniu art. 8 ust. 1 ustawy „postępowaniem wszczętym

po dniu wejścia w życie ustawy”. W rezultacie odrzucona została możliwość

stosowania uchylonego art. 1302 § 3 k.p.c. W postanowieniach tych Sąd Najwyższy

przyjmuje, że skutkiem uchylenia przepisu art. 1302 § 3 k.p.c. jest luka w prawie.

Może ona zostać wypełniona przez odpowiednie zastosowanie do nieopłaconej

skargi kasacyjnej, wniesionej przez profesjonalnego pełnomocnika, przepisu art.

130 § 1 k.p.c. Oznacza to, że konieczne jest wezwanie strony do wniesienia opłaty,

a odrzucenie skargi jest dopuszczalne jedynie w razie jej niewniesienia w

ustawowym terminie.

Odmienne stanowisko zostało zaprezentowane natomiast w postanowieniach

Sądu Najwyższego z dnia 12 stycznia 2010 r., I PK 198/09 (niepublikowane) oraz z

dnia 18 stycznia 2010 r., II UZ 48/09 (niepublikowane). W postanowieniach tych

przyjęto, że postępowanie kasacyjne stanowi kontynuację dotychczasowego

postępowania. Jednak w obu powyższych przypadkach Sąd Najwyższy nie przyjął,

czego można by oczekiwać, dopuszczalności stosowania art. 130 2 § 3 k.p.c. W obu

postanowieniach

podniesione

zostało

bowiem

drugie

zagadnienie

prawne

dotyczące skutków uchylenia tego przepisu przez ustawę zmieniającą. W

postanowieniach tych przyjęto, że po uchyleniu art. 130 2 § 3 k.p.c. przepisy art.

1302 § 1 i art. 3986 § 2 k.p.c. łącznie tworzą normę, z której wynika, że skarga

kasacyjna wniesiona przez adwokata lub radcę prawnego powinna być należycie

opłacona, jeżeli podlega opłacie stałej lub stosunkowej, obliczonej od wskazanej

przez stronę wartości przedmiotu sporu. W razie nienależytego opłacenia skargi

przez profesjonalnego pełnomocnika podlega ona odrzuceniu przez sąd bez

wzywania do usunięcia tego braku niezależnie, czy wniesienie skargi uzna się za

wszczęcie nowego postępowania.

Jak wynika z powyższego rozbieżność dotyczyła obu podstawowych problemów.

Po pierwsze, chodzi o rozstrzygnięcie, czy w rozumieniu art. 8 ust. 1 ustawy

wniesienie skargi kasacyjnej po 1 lipca 2009 roku jest wszczęciem nowego

postępowania. Rozstrzygnięcie to nie oznacza jednak, że automatycznie musi

zostać przesądzona dopuszczalność stosowania art. 130 2 § 3 k.p.c. Po drugie,

wątpliwości dotyczą skutków uchylenia art. 130 2 § 3 k.p.c. W jednym przypadku

przyjmowano bowiem zaistnienie luki, którą należy wypełnić poprzez zastosowanie

art. 130 § 1 k.p.c. W innych orzeczeniach zaś, że w razie wniesienia nieopłaconej

lub nienależycie opłaconej skargi przez profesjonalnego pełnomocnika podlega ona

odrzuceniu bez wzywania strony do wniesienia stosownej opłaty, na podstawie art.

3986 § 2 w związku z art. 1302 § 1 k.p.c.

W świetle przedstawionego pytania prawnego podstawowe znaczenie ma

rozstrzygnięcie, czy w rozumieniu art. 8 ust. 1 ustawy należy uznać, że wszczęcie

postępowania oznacza wszczęcie postępowania przed sądem pierwszej instancji,

czy również jest to wszczęcie postępowania kasacyjnego.

Problem dotyczący tego, czy postępowanie wszczęte skargą kasacyjną stanowi

nowe postępowanie, czy też jest kontynuacją dotychczasowego postępowania był

rozstrzygany

w

orzecznictwie

Sądu

Najwyższego

w

sprawie

dotyczącej

pełnomocnictwa procesowego i zwolnienia od kosztów sądowych (art. 91 i art. 117

§ 4 k.p.c. oraz art. 105 ustawy z dnia 28 lipca o kosztach sądowych w sprawach

cywilnych, Dz. U. Nr 167, poz. 1398, ze zm.). Rozbieżności, które wystąpiły w

orzecznictwie Sądu Najwyższego w związku z wykładnią powyższych przepisów

zostały rozstrzygnięte w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia

5 czerwca 2008 r., III CZP 142/07 (OSNCP 2008, nr 11, poz. 122). W uchwale tej

przyjęto, że zwolnienie strony od kosztów sądowych w sprawie, przyznane w

postępowaniu

przed

sądem

powszechnym,

nie

obejmuje

postępowania

kasacyjnego oraz że pełnomocnictwo procesowe nie obejmuje z samego prawa

umocowania do wniesienia skargi kasacyjnej i udziału w postępowaniu kasacyjnym.

Uchwała ta rozstrzyga wprost jedynie w kwestii pełnomocnictwa i zwolnienia od

kosztów sądowych. Jednak w jej uzasadnieniu

przyjęto, że sprawa wywołana

przez wniesienie skargi kasacyjnej do Sądu Najwyższego jest w znaczeniu

„technicznoprocesowym” sprawą nową, odrębną od tej, w której zapadło

orzeczenie, od którego wniesiono skargę kasacyjną. Pomijając to, że uchwała ta

została podjęta przy dwóch zdaniach odrębnych należy podkreślić, że Sąd

Najwyższy nadał jej moc zasady prawnej. Tym samym należy uznać, że

nieaktualne stały się orzeczenia Sądu Najwyższego wydane w związku z art. 2

ustawy z dnia 14 grudnia 2006 r. o zmianie ustawy o kosztach sądowych w

sprawach cywilnych (Dz. U. z 2007 r., Nr 21, poz. 123). W orzeczeniach tych

jednolicie przyjmowano bowiem, że postępowanie wszczęte skargą kasacyjną

stanowi kontynuację dotychczasowego postępowania. Należy zauważyć, że przepis

powyższy stanowił o „sprawach wszczętych”, a art. 8 ust. 1 ustawy stanowi o

„wszczętych postępowaniach”. Także uchwała III CZP 142/07 odnosi się do pojęcia

„sprawy”.

Odróżnienie

pojęcia

„sprawy”

i

„postępowania”

posłużyło

jako

uzasadnienie przyjęcia, że w rozumieniu art. 8 ust. 1 ustawy za wszczęcie

postępowania, w którym zostaje wniesiona skarga kasacyjna, należy uznać

wszczęcie postępowania rozpoznawczego, czyli wniesienie pozwu lub innego

pisma inicjującego postępowanie cywilne (tak w postanowieniu Sądu Najwyższego

I PK 198/09). W postanowieniu tym stwierdzono także, że definicji „sprawy” cywilnej

nie można nadać uniwersalnego charakteru, odnoszącego się do wszystkich

przepisów, czy instytucji procedury cywilnej.

W odniesieniu do problemu rozstrzyganego w niniejszej sprawie należało jednak

przyjąć, że pojęcie „sprawy wszczętej” i „postępowania wszczętego” mają bardzo

podobne znaczenie. Do istoty postępowania cywilnego jako złożonego aktu

prawnego

o

charakterze

ciągłym,

obejmującego

czynności

procesowe

podejmowane w postępowaniu przez podmioty w nim uczestniczące (sąd, strony),

mającego na celu rozstrzygnięcie sprawy cywilnej, odwołał się Sąd Najwyższy w

uzasadnieniu uchwały III CZP 142/07. Z tego względu nie jest możliwe pogodzenie

poglądów wyrażonych w uchwale III CZP 142/07 z poglądem z postanowienia I PK

198/09. Należy więc stwierdzić, że podjęcie uchwały zgodnej z poglądem

wyrażonym w postanowieniu I PK 198/09 doprowadziłoby do niedopuszczalnej

sytuacji, w której istniałyby dwie uchwały Sądu Najwyższego w składzie

powiększonym, które rozstrzygałyby w odmienny sposób ogólny problem pojęcia

„wszczęcia postępowania”. Z jednej uchwały wynika bowiem, że postępowania

wszczęte skargą kasacyjną jest nowym postępowaniem, a z drugiej wynikałoby, że

jest to kontynuacja postępowania dotychczasowego. Z powyższych względów

należy

więc

przyjąć,

że

postępowanie

wszczęte

skargą

kasacyjną

jest

postępowaniem nowym. Wynika z tego, że do skargi kasacyjnej wniesionej po 1

lipca 2009 roku nie znajduje zastosowania uchylony art. 1302 § 3 k.p.c.

W tej sytuacji konieczne było rozważenie skutków uchylenia art. 130 2 § 3 k.p.c.

Pomimo, że Trybunał Konstytucyjny uznał za niezgodny z Konstytucją jedynie

przepis art. 1302 § 4 zdanie pierwsze w związku z art. 1302 § 3 k.p.c. (wyrok z dnia

26 czerwca 2008 r., SK 20/07, OTK-A 2008, nr 5, poz. 86), a nie stwierdził

niezgodności z Konstytucją przepisu art. 1302 § 3 k.p.c. w zakresie, w jakim

przewidywał odrzucenie bez wezwania wniesionych przez profesjonalnego

pełnomocnika nieopłaconych środków odwoławczych, ustawą z dnia 5 grudnia

2008 roku został w całości uchylony również przepis § 3 art. 130 2 k.p.c.

W kwestii skutków uchylenia art. 1302 § 3 k.p.c. w dotychczasowym

orzecznictwie

Sądu

Najwyższego

zaprezentowano

trzy

różne

stanowiska.

Wstępnie należy stwierdzić, że nie budzi żadnych wątpliwości zamiar ustawodawcy

usunięcia normy prawa procesowego, przewidującej odrzucenie nienależycie

opłaconej skargi kasacyjnej, wniesionej przez profesjonalnego pełnomocnika.

Wynika to jednoznacznie z przebiegu procesu legislacyjnego, który został

przedstawiony w uzasadnieniach wyroków Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28

maja 2009 r., P 87/08 oraz z dnia 14 września 2009 r., SK 47/07, jak i ze

stenogramów z 22 posiedzenia Senatu RP oraz wspólnego posiedzenia Komisji

Praw Człowieka i Praworządności oraz Komisji Ustawodawczej Senatu w dniu 20

listopada 2008 roku. Jest również oczywiste, że zamiar powyższy został

zrealizowany w sposób wielce niedoskonały. Zasadniczo chodzi tu o to, że norma

zawarta w art. 1302 § 3 k.p.c. (w zakresie skargi kasacyjnej) może być wywodzona

również z innych przepisów Kodeksu postępowania cywilnego. Postępowanie

ustawodawcy należy ocenić krytycznie. Skreślenie tego przepisu zostało bowiem

dokonane

w

sposób

świadomy,

mający

na

uwadze

jedynie

osiągnięcie

zamierzonego celu. Zaniechano jednak dokonania wszechstronnej oceny skutków

jego

skreślenia.

Zdeformowany

nieprofesjonalną

legislacją

stan

prawny,

charakteryzujący się brakiem przepisu uzasadniającego odrzucenie skargi

kasacyjnej, wniesionej przez profesjonalnego pełnomocnika wywołał podstawowe

wątpliwości i kontrowersje oraz rozbieżność w orzecznictwie Sądu Najwyższego.

Sąd Najwyższy w postanowieniach z dnia 12 stycznia 2010 r., I PK 198/09 oraz z

dnia 18 stycznia 2010 r., II UZ 48/09 uznał, że samo uchylenie art. 130 2 § 3 k.p.c.

nie było wystarczające do tego, aby uchylić odrzucenie przez sąd nieopłaconej lub

nienależycie

opłaconej

skargi

kasacyjnej,

podlegającej

opłacie

stałej

lub

stosunkowej, która została wniesiona przez profesjonalnego pełnomocnika, bez

wzywania do uiszczenia opłaty w należytej wysokości. Odrzucenie przez sąd

nieopłaconej lub nienależycie opłaconej skargi kasacyjnej wniesionej przez

profesjonalnego pełnomocnika wynika bowiem (jest objęte hipotezą) z art. 130 2 § 1

k.p.c. Oznacza to, że obowiązuje w tym przypadku zasada samoobliczania opłaty i

jej uiszczenie bez wezwania. Naruszenie tej zasady nie powoduje jednak

zastosowania mechanizmu z art. 1302 § 1 i 2 k.p.c. (możliwość wniesienia opłaty w

terminie tygodniowym), gdyż skutki wniesienia nieopłaconej skargi kasacyjnej

reguluje art. 3986 § 2 k.p.c. Odrzucenie skargi kasacyjnej ma następować bez

wzywania do uiszczenia opłaty, gdyż art. 3986 § 2 k.p.c. rozróżnia odrzucenie

skargi kasacyjnej, której braków nie usunięto w terminie, od jej odrzucenia w

pozostałych wypadkach, wymienionych w tym przepisie, które następuje bez

wezwania do usunięcia braków, a odnosi się także do nieopłaconej skargi

kasacyjnej. Zdaniem Sądu Najwyższego, mając na uwadze przymus adwokacko –

radcowski można też bronić tezy, że art. 3986 § 2 k.p.c. stanowi samodzielną

podstawę do odrzucenia skargi kasacyjnej. W każdym razie – po uchyleniu art.

1302 § 3 k.p.c. – przepisy art. 1302 § 1 i art. 3986 § 2 k.p.c. łącznie tworzą normę, z

której wynika, że skarga kasacyjna wniesiona przez adwokata lub radcę prawnego

powinna być należycie opłacona, jeżeli podlega opłacie w wysokości stałej lub

stosunkowej obliczonej od wartości przedmiotu sporu, a gdy nie zostanie tak

opłacona, to podlega odrzuceniu bez wezwania do usunięcia tego braku. Sąd

Najwyższy stwierdził również, że taka norma nie jest nadmiernie restryktywna i była

już przewidziana w art. 17 ustawy z dnia 13 czerwca 1967 o kosztach sądowych

(j.t. Dz. U. z 2002 r.,

Nr 9, poz. 88, ze zm.). Zasada samoobliczania i

samoopłacania opłat sądowych od pism procesowych wnoszonych przez

profesjonalnych pełnomocników jest potwierdzona w orzecznictwie Trybunału

Konstytucyjnego oraz jest znana procedurze administracyjnej. Tak więc można

ostatecznie stwierdzić, że w postanowieniach powyższych przyjęto, że uchylenie

art. 1302 § 3 k.p.c. nie przyniosło żadnej zmiany normatywnej, gdyż normę w nim

zawartą można odkodować z obowiązujących (innych) przepisów Kodeksu

postępowania cywilnego (art. 1302 § 1 k.p.c. w związku z art. 3986 § 2 k.p.c.).

Zaprezentowane w powyższych postanowieniach stanowisko budzi zasadnicze

zastrzeżenia. Można co prawda twierdzić, że ustawodawca nie zrealizował

zakładanego celu i stan prawny nie uległ zmianie na skutek uchylenia art. 130 2 § 3

k.p.c. Jednak należy mieć na uwadze, że jednocześnie konieczne byłoby przyjęcie,

że uchylony przepis nie zawierał żadnej treści normatywnej, czyli niczego nie

regulował (był zbędny). Zasadniczo nie można jednak zakładać, że ustawodawca

wprowadza unormowania zbędne. Uchylony przepis został wprowadzony do

Kodeksu postępowania cywilnego łącznie z art. 130 2 § 1 i 2, które nie zostały ani

uchylone, ani zmodyfikowane. Należy zatem stwierdzić, że cel ustawodawcy może

zostać osiągnięty w drodze wykładni obowiązujących przepisów. Nie można więc

przyjąć, że po skreśleniu art. 1302 § 3 k.p.c. powstała luka normatywna.

Reasumując należy więc stwierdzić, że na skutek uchylenia art. 130 2 § 3 k.p.c.

nastąpiła

zmiana

normatywna.

Natomiast

sposób

jej

wprowadzenia,

w

szczególności pozostawienie bez zmian przepisów art. 130 2 § 1 i 2 k.p.c.,

spowodował poważną niespójność regulacji prawnej, która wymaga usunięcia w

drodze wykładni. Z powyższych względów, zdaniem składu powiększonego, należy

zakwestionować stanowisko prezentowane w postanowieniach Sądu Najwyższego

I PK 198/09 i II UZ 48/09.

W związku z powyższym za uzasadnione należało przyjąć stanowisko

polegające na tym, że w związku z uchyleniem art. 130 2 § 3 k.p.c., w razie

wniesienia skargi kasacyjnej przez adwokata lub radcę prawnego podlegającej

opłacie stałej lub stosunkowej obliczonej od wskazanej przez stronę wartości

przedmiotu zaskarżenia, odpowiednie zastosowanie znajduje art. 130 § 1 k.p.c.

Stanowisko powyższe zostało przyjęte przez Sąd Najwyższy w postanowieniach z

dnia 8 stycznia 2010 r., IV CZ 107/09, z dnia 3 lutego 2010 r., II CZ 91/09 oraz z

dnia 3 lutego 2010 r., II CZ 79/09. W uzasadnieniach wyżej powołanych orzeczeń

Sądu Najwyższego słusznie zakwestionowano również możliwość stosowania art.

1302 § 1 i 2 k.p.c. Stosowanie art. 1302 § 1 k.p.c. pozostaje bowiem w ścisłym

związku z możliwością naprawienia uchybienia w drodze czynności dokonanej

przez stronę. Gdyby więc do pisma procesowego (skargi kasacyjnej) zastosować

ten

przepis, to

należałoby

także

stosować

§

art.

1302

k.p.c. Bez

wyraźnej podstawy ustawowej nie można bowiem pogorszyć sytuacji procesowej

strony przez odmówienie jej możliwości usunięcia skutków uchybienia, poprzez

wybiórcze zastosowanie jedynie przepisu art. 1302 § 1 k.p.c.

Należy także przyjąć, że trzeba zmierzać do takiego rozwiązania, które można w

miarę harmonijnie wkomponować w przepisy normujące określone instytucje

procesowe, aby ograniczyć w ten sposób rozmiary zaburzenia spójności w ramach

tych instytucji, będącego następstwem chaotycznej i nieprzemyślanej ingerencji

ustawodawcy i niepełnej regulacji. Zastosowanie art. 130 § 1 k.p.c. nie jest z

pewnością rozwiązaniem doskonałym, gdyż dopuszcza odstępstwo od wymagań

stawianych profesjonalnym pełnomocnikom. Nie narusza jednak ono zasady, że

szczególne wymagania oraz ograniczenia uprawnień procesowych powinny

wyraźnie wynikać z przepisów ustawy oraz iż nie należy w drodze analogii

stosować przepisów przewidujących takie ograniczenia, choćby w podobnych

sytuacjach.

Odpowiednie stosowanie art. 130 § 1 k.p.c. do skargi kasacyjnej należy

rozumieć

również

w

ten

sposób,

że

nie

zostaje

uchylony

obowiązek

profesjonalnego pełnomocnika samoobliczenia

opłaty w wysokości stałej lub

stosunkowej

stronę

obliczonej

od

wskazanej

przez

wartości

przedmiotu

zaskarżenia. Z powyższych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę o treści

sformułowanej w sentencji”.

Wzgląd na uchwałę powoduje, że zaskarżone postanowienie podlegało

uchyleniu, stosownie do art. 39815 § 1 w związku z art. 3941 § 3 k.p.c.