II UZ 19/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II UZ 19/11

POSTANOWIENIE

Dnia 28 czerwca 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Bogusław Cudowski (przewodniczący)

SSN Małgorzata Gersdorf

SSN Halina Kiryło (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku W. P.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o jednorazowe odszkodowanie z tytułu wypadku przy pracy,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 28 czerwca 2011 r.,

zażalenia organu rentowego na wyrok Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w […] z dnia 20 stycznia 2011 r., 28/10,

uchyla postanowienie zawarte w

punkcie II wyroku i

przekazuje sprawę w tym zakresie Sądowi Okręgowemu Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych do ponownego

rozpoznania

i

rozstrzygnięcia

o

kosztach

postępowania

zażaleniowego.

UZASADNIENIE

Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 20

stycznia 2011 r. zmienił wyrok Sądu Rejonowego – Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych z dnia 4 listopada 2010 r. i oddalił odwołanie ubezpieczonego W. P.

od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 13 marca 2009 r., odmawiającej

wnioskodawcy prawa do jednorazowego odszkodowania z tytuły wypadku przy

pracy i nie obciążył odwołującego kosztami zastępstwa procesowego należnymi

organowi rentowemu.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych złożył zażalenie na zawarte w wyroku

postanowienie o kosztach procesu, wnosząc o jego zmianę i zasadzenie od

ubezpieczonego na rzecz organu rentowego kwoty 1.200 złotych tytułem kosztów

zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym oraz o zasądzenie kosztów

zastępstwa procesowego w postępowaniu przed Sądem Najwyższym.

W uzasadnieniu środka odwoławczego wskazano, iż mimo zgłoszenie przez

pełnomocnika Zakładu Ubezpieczeń

wniosku

o

przyznanie

organowi

Społecznych na rozprawie apelacyjnej

rentowemu

zwrotu

kosztów

zastępstwa

procesowego za drugą instancję, Sąd Okręgowy w pisemnych motywach wyroku

nie odniósł się do powyższego wniosku i nie wyjaśnił przyczyn, dla których nie

obciążył ubezpieczonego przedmiotowymi kosztami, ani nie podał podstawy

prawnej swego rozstrzygnięcia. Zdaniem żalącego się, organowi rentowemu

przysługują koszty zastępstwa procesowego wysokości 1.200 złotych obliczone

od wartości przedmiotu sporu zgodnie z § 12 ust. 1 pkt 1 w związku z § 6 pkt 5

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie

opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa

kosztów nieopłaconej pomocy prawnej

udzielonej przez radcę

prawnego

ustanowionego z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.).

W odpowiedzi na zażalenie ubezpieczony domagał się jego oddalenia i

zasądzenie

od

organu

rentowego

kosztów

postępowania

przed

Sądem

Najwyższym według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zażalenie zasługuje na uwzględnienie.

Analizę prawidłowości zaskarżonego orzeczenia rozpocząć wypada od

przytoczenia treści art. 102 k.p.c., zgodnie z którym w przypadkach szczególnie

uzasadnionych sąd może zasądzić od strony przegrywającej tylko część kosztów

albo nie obciążać jej w ogóle kosztami. Przepis ten ustanawia zasadę słuszności,

będącą odstępstwem od wyrażonej w art. 98 § 1 k.p.c. zasady odpowiedzialności

za wynik procesu. W odróżnieniu od regulacji art. 101 k.p.c. cytowany przepis nie

stwarza możliwości zasądzenia na rzecz strony przegrywającej proces zwrotu

kosztów postępowania, lecz umożliwia jedynie nieobciążenie jej kosztami

przeciwnika procesowego. Komentowany przepis jest szczególnym rozwiązaniem,

niepodlegającym wykładni rozszerzającej, wykluczającym stosowanie wszelkich

uogólnień, wymagającym do swego zastosowania wystąpienia wyjątkowych

okoliczności (postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 13 października 1976 r., IV

PZ 61/76, LEX nr 7856 i z dnia 16 lutego 1981 r., IV PZ 11/81, LEX nr 8307).

Art.

k.p.c.

nie

konkretyzuje

pojęcia

"wypadków

szczególnie

uzasadnionych", pozostawiając ich kwalifikację, przy uwzględnieniu całokształtu

okoliczności sprawy, sądowi. Ocena ta następuje niezależnie od ewentualnego

wcześniejszego zwolnienia strony od kosztów sądowych i ustanowienia dla niej

adwokata lub radcy prawnego (postanowienia Sadu Najwyższego z dnia 26

stycznia 2007 r., V CSK 292/06, LEX nr 232807 i z dnia 11 lutego 2010 r., I CZ

112/09, LEX nr 564753). Do okoliczności branych pod uwagę przez sąd przy

ocenie przesłanek zastosowania omawianego przepisu można zaliczyć nie tylko te

związane z przedmiotem sporu (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 11

września 1973 r., I CZ 122/73, OSNC 1974, nr 5, poz. 98), a zwłaszcza jego

precedensowym charakterem (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29 sierpnia 1973 r.,

I PR 188/73, PUG 1973, nr 12, s. 413) oraz samym przebiegiem procesu, w

szczególności gdy przegrywający spór prowadzi proces w sposób nielojalny, dążąc

do przewlekłości postępowania i zwiększenia jego kosztów (postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 20 grudnia 1973 r., II CZ 210/73, LEX nr 7366), ale także

dotyczące stanu majątkowego i sytuacji życiowej strony. W doktrynie wyrażany jest

przy tym pogląd, że sama sytuacja ekonomiczna strony przegrywającej, nawet tak

niekorzystna, iż strona bez uszczerbku dla utrzymania własnego i członków rodziny

nie byłaby w stanie ponieść kosztów, nie stanowi podstawy zwolnienia z mocy art.

102 k.p.c. od obowiązku zwrotu kosztów przeciwnikowi, chyba że na rzecz tej

strony przemawiają dalsze szczególne okoliczności, które same mogłyby być

niewystarczające,

wyczerpują

ale

znamiona

łącznie

wypadku

ze

wspomnianą

szczególnie

trudną

sytuacją

uzasadnionego

w

finansową

rozumieniu

powołanego przepisu (J. Bodio, J. Domendecki, A. Jakubecki, O. Marcewicz, P.

Telenga, M.P.Wójcik: Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, Oficyna, 2008,

wyd. III). Warto zauważyć, że nie jest obowiązkiem sądu odstępowanie od zasady

zwrotu kosztów z mocy z art. 102 k.p.c., jeśli nie dopatrzy się w sprawie przesłanek

zastosowania tego przepisu. Sposób skorzystania z cytowanej normy prawnej jest

bowiem suwerennym uprawnieniem jurysdykcyjnym sądu orzekającego i od jego

oceny należy przesądzenie, czy wystąpił szczególnie uzasadniony wypadek, który

przemawia za odstąpieniem, a jeśli tak, to w jakim zakresie, od reguły obciążania

kosztami procesu strony przegrywającej spór (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 8

listopada 2001 r., II UKN 581/00, LEX nr 567859 i z dnia 19 maja 2006 r., III CK

221/05, LEX nr 439151).

Przenosząc powyższe rozważania na płaszczyznę niniejszej sprawy wypada

stwierdzić,

że

chociaż

w

świetle

cytowanego

przepisu

Sąd

Okręgowy

,uwzględniając apelację Zakładu Ubezpieczeń Społecznych i zmieniając

wyrok

Sądy Rejonowego przez oddalenie odwołania ubezpieczonego Władysława

Pastucha od decyzji odmawiającej mu prawa do jednorazowego odszkodowania z

tytułu wypadku przy pracy, mógł nie obciążać odwołującego należnymi organowi

rentowemu kosztami postępowania apelacyjnego, jednak powinien umotywować

swoje rozstrzygnięcie w tej kwestii. Tymczasem w uzasadnieniu przedmiotowego

wyroku nie tylko nie wskazano, jakimi przesłankami kierował się Sąd drugiej

instancji podejmując tej

treści decyzję, ale nawet nie powołano przepisu

stanowiącego podstawę prawną zapadłego orzeczenia. W konsekwencji zawarte w

wyroku Sądu Okręgowego postanowienie o kosztach postępowania wymyka się

spod kontroli Sądu Najwyższego, co implikuje jego uchylenie z mocy art. 394¹ § 3 w

związku z art. 39815 § 1 oraz art. 108 § 2 k.p.c.