II UZ 16/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II UZ 16/10

POSTANOWIENIE

Dnia 25 sierpnia 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący)

SSN Katarzyna Gonera (sprawozdawca)

SSN Józef Iwulski

w sprawie z wniosku H. M.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o wysokość emerytury,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 25 sierpnia 2010 r.,

zażalenia wnioskodawcy na postanowienie Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 9 kwietnia 2010 r.,

oddala zażalenie.

Uzasadnienie

Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z 27 maja 2008 r. przyznał H. M.

prawo do emerytury. Odwołanie od powyższej decyzji wniósł wnioskodawca,

domagając się wyliczenia emerytury z uwzględnieniem w podstawie jej wymiaru

zarobków z dziesięciu kolejnych lat kalendarzowych, tj. z okresu od 1 maja 1975 r.

do 31 grudnia 1984 r., oraz obliczenia świadczenia w oparciu o wskaźnik wysokości

podstawy wymiaru wynoszący 120,68 %.

Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z 5 marca

2009 r., oddalił odwołanie wnioskodawcy.

Apelację od powyższego wyroku wniósł wnioskodawca.

Sąd Apelacyjny - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z 1

grudnia 2009 r., zmienił zaskarżony wyrok i poprzedzającą go decyzję w ten

sposób, że zobowiązał organ rentowy do obliczenia wysokości emerytury

wnioskodawcy przy uwzględnieniu podstawy wymiaru zarobków z 20 lat, tj. 1965,

1967-1985, z tym że wysokość zarobków za rok 1969 należało uwzględnić w

wysokości 31.145,79 zł; w pozostałym zakresie oddalił apelację.

W dniu 15 marca 2010 r. skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego z

1 grudnia 2009 r. wniósł osobiście H. M.

Sąd Apelacyjny postanowieniem z 9 kwietnia 2010 r. odrzucił skargę

kasacyjną sporządzoną osobiście przez wnioskodawcę, przyjmując, że jest ona z

tego powodu niedopuszczalna, ponieważ wnioskodawca nie ma tzw. zdolności

postulacyjnej; z tej przyczyny skarga podlegała odrzuceniu na podstawie art. 398 6 §

2 k.p.c.

Sąd Apelacyjny podniósł, że zgodnie z art. 87 1 k.p.c. w postępowaniu przed

Sądem Najwyższym obowiązuje zastępstwo stron przez adwokatów lub radców

prawnych, a zatem skarga kasacyjna - jako środek zaskarżenia rozpoznawany

przez ten Sąd - powinna być sporządzona przez pełnomocnika będącego

adwokatem lub radcą prawnym. Wspomniany przepis ustanawia przymus

sporządzenia skargi kasacyjnej przez pełnomocnika, którym może być tylko

adwokat albo radca prawny. Celem tego przymusu jest zapewnienie właściwego i

kompetentnego opracowania skargi kasacyjnej. Po wpływie skargi kasacyjnej do

sądu drugiej instancji, sąd ten bada, czy jest ona dopuszczalna, tj. czy została

wniesiona przez uprawniony podmiot i w stosunku do orzeczenia, które może być

zaskarżone tym środkiem zaskarżenia, oraz czy został zachowany termin do jej

wniesienia i czy spełnia ona wymagania formalne. Skarga kasacyjna wniesiona

osobiście przez stronę nieposiadającą kwalifikacji przewidzianych w art. 87 1 § 2

k.p.c., jest dotknięta brakiem uzasadniającym jej odrzucenie na podstawie art. 398 6

§ 2 k.p.c., według którego Sąd drugiej instancji odrzuca na posiedzeniu niejawnym

skargę kasacyjną wniesioną po upływie terminu, skargę niespełniającą wymagań

określonych w art. 3984 § 1 k.p.c., nieopłaconą oraz skargę, której braków nie

usunięto w terminie lub z innych przyczyn niedopuszczalną. Skarga kasacyjna z

innych przyczyn niedopuszczalna to m.in. skarga wniesiona przez osobę

nieuprawnioną, czyli również przez stronę, ale bez zastępstwa przez adwokata lub

radcy prawnego, o których mowa w art. 871 § 1 k.p.c.

Zażalenie

na

postanowienie

Sądu

Apelacyjnego

wniósł

w

imieniu

ubezpieczonego jego pełnomocnik, zarzucając: 1) nieważność postępowania (art.

379 pkt 5 k.p.c.), poprzez brak pouczenia wnioskodawcy o konieczności

sporządzenia skargi kasacyjnej przez profesjonalnego pełnomocnika zgodnie z art.

871 § 1 k.p.c.; 2) naruszenie art. 3986 § 2 k.p.c., poprzez odrzucenie osobistej

skargi kasacyjnej wnioskodawcy, mimo że nie został on poinformowany o

konieczności profesjonalnej reprezentacji w zakresie sporządzenia skargi; 3)

naruszenie art. 5 k.p.c., przez nieudzielenie stronie działającej bez adwokata lub

radcy prawnego pouczenia o obowiązku sporządzenia skargi kasacyjnej przez

profesjonalnego pełnomocnika, wbrew brzmieniu przepisu nakazującego udzielanie

stronom postępowania występującym w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego

niezbędnych pouczeń co do czynności procesowych.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi drugiej instancji, ewentualnie uchylenie

zaskarżonego postanowienia przez Sąd drugiej instancji w trybie art. 395 § 2 k.p.c.,

zwrot kosztów procesu, w tym zwrot kosztów zastępstwa procesowego w

postępowaniu zażaleniowym.

W uzasadnieniu zażalenia skarżący podniósł, że zaskarżone postanowienie

jest nieuzasadnione, ponieważ Sąd Apelacyjny - doręczając wnioskodawcy wyrok nie udzielił mu jako osobie występującej w sprawie bez adwokata lub radcy

prawnego wskazówek co do sposobu zaskarżenia orzeczenia, w tym konieczności

skorzystania z pomocy profesjonalnego pełnomocnika. Wnioskodawca otrzymał

jedynie egzemplarz odpisu wyroku bez stosownego pouczenia. Wnioskodawca nie

uzyskał również takiego pouczenia od Sądu Apelacyjnego podczas rozprawy

odwoławczej. Pełnomocnik skarżącego podniósł, że zgodnie z art. 5 k.p.c. sąd

powinien udzielać stronom i uczestnikom postępowania występującym w sprawie

bez adwokata lub radcy prawnego potrzebnych wskazówek co do czynności

procesowych oraz pouczać ich o skutkach prawnych tych czynności i skutkach

zaniedbań. W niniejszej sprawie takiego pouczenia nie sformułowano. Brak

pouczenia co do obligatoryjnego przymusu adwokacko-radcowskiego w zakresie

sporządzenia skargi kasacyjnej spowodował pozbawienie strony dalszej możliwości

obrony jej praw w tym postępowaniu, prowadząc tym samym do nieważności

postępowania, o jakiej mowa w art. 379 pkt 5 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zażalenie jest nieuzasadnione.

Przedstawiona w uzasadnieniu zażalenia argumentacja nie koresponduje z

treścią zaskarżonego postanowienia Sądu Apelacyjnego z 9 kwietnia 2009 r.,

którym Sąd odrzucił skargę kasacyjną, sporządzoną i wniesioną osobiście przez

samego ubezpieczonego jako osobę nieuprawnioną (nieposiadającą zdolności

postulacyjnej).

Zgodnie z art. 871 k.p.c. w postępowaniu cywilnym przed Sądem

Najwyższym

obowiązuje przymus adwokacko-radcowski. Przymus ten ma

charakter bezwzględny, co oznacza, że strony muszą być w tym postępowaniu

reprezentowane przez adwokata lub radcę prawnego. Samodzielny, osobisty udział

strony w postępowaniu kasacyjnym, bez reprezentacji przez adwokata lub radcę

prawnego, zależy od tzw. zdolności postulacyjnej przyznanej w art. 87 1 § 2 k.p.c.

osobom posiadającym wykształcenie prawnicze i dodatkowe kwalifikacje w

zawodach prawniczych. W każdym przypadku wniesienia skargi kasacyjnej z

naruszeniem art. 871 k.p.c., czyli samodzielnie przez stronę niereprezentowaną

przez adwokata lub radcę prawnego (art. 871 § 1 k.p.c.) albo nieposiadającą

zdolności postulacyjnej ze względu na kwalifikacje prawnicze (art. 87 1 § 2 k.p.c.),

skarga podlega odrzuceniu.

W rozpoznawanej sprawie wnioskodawca nie miał zdolności postulacyjnej na

podstawie art. 871 § 2 k.p.c., więc nie mógł we własnej sprawie wnieść osobiście

skargi kasacyjnej. Musiał zatem skorzystać z pomocy prawnej profesjonalnego

pełnomocnika w celu spełnienia wymagania przymusu adwokacko-radcowskiego.

W uzasadnieniu zażalenia pełnomocnik skarżącego powołuje się na

niewłaściwe

pouczenie

wnioskodawcy o

terminie

i

sposobie

zaskarżenia

orzeczenia. Należy podkreślić, że wadliwe pouczenie strony co do terminu

dokonania czynności procesowej, albo brak takiego pouczenia, może uzasadniać

wystąpienie z wnioskiem o jego przywrócenie (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z 19 grudnia 1997 r., II CZ 149/97, LEX nr 50616). W orzecznictwie

przyjmuje się, że uchybienie przez sąd obowiązkowi należytego pouczenia strony

działającej bez adwokata co do przysługujących jej środków odwoławczych i

środków zaskarżenia (por. np. art. 5 k.p.c., art. 327 § 1 k.p.c., także w związku z

art. 387 § 1 i 3 k.p.c. i art. 391 § 1 k.p.c.) może uzasadniać przywrócenie terminu

do ich wniesienia albo do dokonania czynności procesowych stanowiących

warunek ich wniesienia (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 5 września 1997

r., III CKN 389/97, LEX nr 50531). Nie jest to jednak przyczyna nieważności

postępowania przewidziana w art. 379 pkt 5 k.p.c.

W

rozpoznawanej

sprawie

zakwestionowana

została

prawidłowość

pouczenia wnioskodawcy przez Sąd Apelacyjny o sposobie zaskarżenia wyroku

tego Sądu. Okoliczności podniesione w uzasadnieniu zażalenia można byłoby

ewentualnie potraktować jako okoliczności uzasadniające wniosek o przywrócenie

terminu do dokonania czynności procesowej w postaci wniesienia skargi

kasacyjnej. Żadna z tych okoliczności nie zmienia jednak oceny, że ubezpieczony

wniósł skargę kasacyjną sporządzoną osobiście, która z tej przyczyny podlegała

odrzuceniu.

Na marginesie można zauważyć, że z protokołu posiedzenia jawnego

wyznaczonego w celu ogłoszenia wyroku Sądu Apelacyjnego z 1 grudnia 2009 r.,

na którym obecny był wnioskodawca, jednoznacznie wynika, że został on

szczegółowo pouczony o sposobie i terminie wniesienia skargi kasacyjnej. Należy

również zwrócić uwagę na fakt, że wnioskodawca złożył 1 grudnia 2009 r. wniosek

o doręczenie mu wraz z uzasadnieniem wyroku Sądu Apelacyjnego z 1 grudnia

2009 r., co dowodzi, że zrozumiał pouczenie o możliwości złożenia takiego wniosku

w terminie siedmiu dni od chwili ogłoszenia wyroku. Pomimo stosownego

pouczenia, wnioskodawca wniósł skargę kasacyjną sporządzoną osobiście, co nie

odpowiadało treści pouczenia.

Pełnomocnik skarżącego podniósł również w zażaleniu, że z powodu

znacznego upośledzenia słuchu wnioskodawca nie rozróżnia słów i mógł nie

dosłyszeć, a przez to zrozumieć, treści pouczenia. Także ta okoliczność nie wpływa

na

ocenę

zasadności

odrzucenia

skargi

kasacyjnej,

a

mogłaby

jedynie

usprawiedliwiać wniosek o przywrócenie terminu do dokonania tej czynności

procesowej.

Mając na uwadze powyższe, Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 14 k.p.c. w

związku z art. 3941 § 3 k.p.c. orzekł jak w sentencji postanowienia.