Supreme Court dismisses appeal for ruling beyond the scope of the social security office's decision.

II USKP 163/26 WYROKW IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 14 kwietnia 2026 r.Sąd Najwyższy w składzie: SSN Robert Stefanicki (przewodniczący, sprawozdawca)‎SSN Agnieszka Żywicka‎SSN Renata Żywicka w sprawie z odwołania M.W. i A.S.‎przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Lublinie‎o podleganie ubezpieczeniom społecznym,‎po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 14 kwietnia 2026 r.,‎skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie‎z dnia 8 sierpnia 2023 r., sygn. akt III AUa 925/21, uchyla zaskarżony wyrok w punkcie III i IV oraz w tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego. Agnieszka Żywicka Robert Stefanicki Renata Żywicka

UZASADNIENIE

W wyroku z 8 sierpnia 2023 r., sygn. akt III AUa 925/21, Sąd Apelacyjny w Warszawie – w sprawie z odwołania M.W. i A.S. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Lublinie o podleganie ubezpieczeniom społecznym – po rozpoznaniu apelacji M.W. oraz apelacji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Lublinie od wyroku Sądu Okręgowego – Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie z 25 marca 2021 r., sygn. akt XXI U 852/20, w punkcie II oddalił apelację M.W.; w punkcie III oddalił apelację Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Lublinie; w punkcie IV zasądził od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Lublinie na rzecz A.S. kwotę 240 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa prawnego w postępowaniu apelacyjnym; w punkcie V zasądził od M.W. na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Lublinie kwotę 240 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa prawnego w postępowaniu apelacyjnym.Decyzją z 18 grudnia 2017 r.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w Lublinie stwierdził, że M.W. jako osoba prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą nie podlega od 23 października 2015 r. do 6 grudnia 2017 r. obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym, wypadkowemu oraz dobrowolnie ubezpieczeniu chorobowemu. Decyzją z 12 stycznia 2018 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w Lublinie stwierdził, że A.S. jako pracownik u płatnika składek M.W. nie podlega od 25 kwietnia 2016 r. do 8 sierpnia 2017 r. obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym, chorobowemu i wypadkowemu.M.W. i A.S. zaskarżyli w całości obie decyzje, wnosząc: w zakresie decyzji z 18 grudnia 2017 r. o jej zmianę przez orzeczenie, że M.W. podlega od 23 października 2015 r. do 6 grudnia 2017 r. obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym, wypadkowemu i dobrowolnie ubezpieczeniu chorobowemu, a w zakresie decyzji z 12 stycznia 2018 r. o zmianę przez orzeczenie, że A.S. podlega od 25 kwietnia 2016 r. do 8 sierpnia 2017 r. obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym, chorobowemu i wypadkowemu.W odpowiedziach na odwołania organ rentowy wniósł o ich oddalenie, wskazując, że decyzje są faktycznie i prawnie uzasadnione.Wyrokiem z 25 marca 2021 r., sygn. akt XXI U 852/20, Sąd Okręgowy w Warszawie: w punkcie I oddalił odwołanie od decyzji z 18 grudnia 2017 r.; w punkcie II zmienił zaskarżoną decyzję z 12 stycznia 2018 r., w ten sposób, że stwierdził, że A.S. jako pracownik u płatnika składek M.

W. podlega obowiązkowo ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowemu, chorobowemu i wypadkowemu od 25 kwietnia 2016 r. do 8 sierpnia 2018 r.; w punkcie III zasądził od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Lublinie na rzecz M.W. i A.S. kwoty po 180 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego.Powyższy wyrok Sądu Apelacyjnego organ rentowy – w części co do punktu III i IV – zaskarżył skargą kasacyjną. W skardze opartej na podstawie procesowej (art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c.) zarzucono naruszenie art. 321 § 1 k.p.c. w związku z art. 476 § 2 pkt 1 k.p.c., art. 4779 § 1 k.p.c., art. 47714 § 1 i § 2 k.p.c. w związku z art. 6 ust. pkt 1 i art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych przez wykroczenie przez Sąd Apelacyjny poza granice przedmiotu sporu.Skarżący wniósł o uchylenie w zaskarżonej części wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie i przekazane sprawy do ponownego rozpoznania, a w sytuacji uznania przez Sąd Najwyższy, że podstawa naruszenia przepisów postępowania jest oczywiście uzasadniona, o zmianę zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie przez zmianę wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie z 25 marca 2021 r. w ten sposób, że A.S. jako pracownik u płatnika M.W. podlega obowiązkowo ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowemu, chorobowemu i wypadkowemu od 25 kwietnia 2016 r. do 8 sierpnia 2017 r. lub ewentualnie zmianę zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie przez zmianę wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie z 25 marca 2021 r. przez zmianę daty końcowej, do której A.S. jako pracownik u płatnika M.W. podlega obowiązkowo ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowemu, chorobowemu i wypadkowemu, na dzień 8 sierpnia 2017 r.; rozstrzygnięcie o kosztach procesu i zasądzenie na rzecz ZUS kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm prawem przepisanych.Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Rozpoznając skargę kasacyjną organu rentowego, Sąd Najwyższy stwierdza, że podstawa procesowa skargi z art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c. jest uzasadniona.

Z podstaw zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie wynika między innymi, że organ rentowy decyzją z 12 stycznia 2018 r. stwierdził, że A.S. jako pracownik u płatnika składek M.W. nie podlega od 25 kwietnia 2016 r. do 8 sierpnia 2017 r. obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym, chorobowemu i wypadkowemu. A.S. zaskarżyła tę decyzję w całości, wnosząc: o jej zmianę przez orzeczenie, że podlega od 25 kwietnia 2016 r. do 8 sierpnia 2017 r. obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym, chorobowemu i wypadkowemu z tytułu zawartej umowy o pracę z M.W..

W wyroku z 25 marca 2021 r. Sąd Okręgowy w Warszawie zmienił zaskarżoną decyzję z 12 stycznia 2018 r., w ten sposób, że stwierdził, że A.S. jako pracownik u płatnika składek M.W. podlega obowiązkowo ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowemu, chorobowemu i wypadkowemu od 25 kwietnia 2016 r. do 8 sierpnia 2018 r. M.W. jako pracodawca, osoba prowadząca jednoosobową działalność gospodarczą, zgłosił A.S. jako pracownika do ubezpieczeń społecznych od 25 kwietnia 2016 r. do 8 sierpnia 2017 r. z tytułu zatrudnienia na podstawie umowy o pracę na 1/8 etatu.

A.S. została zatrudniona na stanowisku pracownika administracyjno-biurowego. Sąd Okręgowy wskazał, że praca świadczona przez A.S. na rzecz M.W. w okresie od 25 kwietnia 2016 r. do 8 sierpnia 2017 r. miała charakter faktyczny. Sąd Okręgowy w uzasadnieniu wyroku nie odniósł się co do przyczyn, dla których przyjął za zasadne objęcie A.S. ze spornego tytułu ubezpieczeniami również za okres od 9 sierpnia 2017 r. do 8 sierpnia 2018 r.W apelacji od powyższego wyroku Sądu Okręgowego organ rentowy zarzucił między innymi naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. przez brak wszechstronnej oceny zgromadzonych dowodów w sprawie i ich dowolną, a nie swobodną ocenę i uznanie, że pozorność prowadzonej działalności gospodarczej przez M.

W. nie stanowi o pozorności zatrudnienia w jej ramach A.S., a obie sfery prawne podlegają niezależnej ocenie oraz że fakt wykonywania pracy na rzecz M.W. przez A.S. został udowodniony w ramach prowadzonego postępowania sądowego ponad wszelką wątpliwość, podczas gdy wszechstronna ocena zgromadzonych dowodów powinna prowadzić do uznania, że A.S. nie świadczyła na rzecz M.W. obowiązków pracowniczych, co spowodowało w konsekwencji nieprawidłowe ustalenie przez Sąd stanu faktycznego w sprawie i uznanie, że A. S. jako pracownik u płatnika składek M.W., podlegała obowiązkowo ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowemu, chorobowemu i wypadkowemu od 25 kwietnia 2016 r. do 8 sierpnia 2018 r., podczas gdy przy dokonaniu prawidłowej oceny zgromadzonych w sprawie dokumentów Sąd powinien uznać, że w spornym okresie A.S. nie podlegała ww. ubezpieczeniom, zwłaszcza w świetle faktu, że zaskarżona decyzja obejmuje okres od 25 kwietnia 2016 r. do 8 sierpnia 2017 r., a M.W. domagał się objęcia ubezpieczeniem jedynie do 6 grudnia 2017 r.Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku wskazał, że umowa o pracę zawartą pomiędzy odwołującymi się ma wszystkie niezbędne elementy konstytuujące stosunek pracy, zgodnie z art. 22 § 1 k.p., a strony umowę tę faktycznie realizowały.

A.S. świadczyła pracę osobiście, w sposób ciągły, zgodnie z poleceniem płatnika składek, co do czasu, miejsca i sposobu świadczenia pracy, a pracodawca pracę tę przyjmował i był obowiązany do zapłaty wynagrodzenia, które wypłacał odwołującej się. Sąd Apelacyjny podzielił w tym zakresie stanowisko Sądu Okręgowego, który uznał, że A.S. rzeczywiście świadczyła pracę na rzecz płatnika składek M.W., co zostało wykazane dowodami przedłożonymi Sądowi na etapie postępowania w pierwszej instancji. Sąd drugiej instancji nie uzasadnił, z jakich względów uznał za słuszny i wydany zgodnie z prawem wyrok Sądu Okręgowego w zakresie, w jakim orzekł on ponad treść zaskarżonej decyzji, tj. obejmując A.S. ubezpieczeniami z tytułu zatrudnienia u M.W. w okresie od 9 sierpnia 2017 r. do 8 sierpnia 2018 r.Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych przedmiot rozpoznania determinowany jest w pierwszej kolejności przedmiotem decyzji organu rentowego zaskarżonej do sądu ubezpieczeń społecznych, a w drugim rzędzie - zakresem odwołania od tej decyzji (wyroki Sądu Najwyższego z: 14 marca 2013 r., I UK 555/12, LexPolonica nr 8034905; 23 kwietnia 2010 r., II UK 309/09, LexPolonica nr 3035740; 18 lutego 2010 r., III UK 75/09, OSNP 2011 nr 15 - 16, poz. 215; 9 września 2010 r., II UK 84/2010, LexPolonica nr 3026695; 7 marca 2006 r., I UK 195/05, OSNP 2007 nr 3-4, poz. 55).

Rozpoznając odwołanie od decyzji organu rentowego, sąd ubezpieczeń społecznych rozstrzyga zatem o zasadności odwołania w granicach wyznaczonych, z jednej strony, zakresem samego odwołania, a z drugiej, treścią zaskarżonej decyzji. W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjęto, że sąd ubezpieczeń społecznych nie może zastępować organu rentowego i we własnym zakresie ustalać prawa do świadczenia (wyrok Sądu Najwyższego z 13 września 2005 r., I UK 382/04, LexPolonica nr 2254595), jednakże rozpoznając sprawę dotyczącą uprawnienia danej osoby do określonego świadczenia, ma obowiązek ustalić wszystkie jego warunki, nawet gdyby organ rentowy w decyzji negatywnej ocenił tylko niektóre z nich, bez rozpoznania pozostałych (wyroki Sądu Najwyższego z: 15 grudnia 2009 r., II UK 138/09 OSNP 2011 nr 13-14, poz. 192; 16 stycznia 2014 r., I UK 307/13, LEX nr 1620461 i 30 stycznia 2018 r., I UK 529/16, LEX nr 2459723).Zgodnie z art. 321 § 1 k.p.c. Sąd nie może wyrokować co do przedmiotu, który nie był objęty żądaniem, ani zasądzać ponad żądanie.W niniejszej sprawie przedmiotem zaskarżonej decyzji organu rentowego była kwestia podlegania przez odwołującą się A.S. jako pracownika u płatnika składek M.W. ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowemu, chorobowemu i wypadkowemu od 25 kwietnia 2016 r. do dnia 8 sierpnia 2017 r.

W złożonym odwołaniu skarżąca wniosła o zmianę zaskarżonej decyzji i objęcie jej wskazanymi ubezpieczeniami w spornym okresie. Sąd pierwszej instancji wyszedł poza granice zaskarżonej decyzji, odwołania od niej i orzekł o objęciu A.S. ze spornego tytułu ubezpieczeniami również za okres od 9 sierpnia 2017 r. do 8 sierpnia 2018 r. Sąd drugiej instancji – rozpoznając apelację organu rentowego – nie odniósł się do tej kwestii. Nie uzasadnił, z jakich względów podzielił stanowisko wyroku Sądu pierwszej instancji w zakresie, w jakim orzekł on ponad treść zaskarżonej decyzji, tj. obejmując A.S. ubezpieczeniami z tytułu zatrudnienia u M.W. w okresie od 9 sierpnia 2017 r. do 8 sierpnia 2018 r.

W tym zakresie ma rację skarżący, że Sąd orzekając o nieistniejącym żądaniu odwołującej się, rozstrzygnął ponad żądanie odwołania, czym naruszył art. 321 § 1 k.p.c. Zakaz orzekania ponad żądanie oznacza, że sąd nie może orzec co do przedmiotu, który nie był objęty zaskarżoną decyzją organu rentowego (postanowienie Sądu Najwyższego z 14 grudnia 2022 r., III UZ 29/22, LEX nr 3456243; wyrok Sądu Najwyższego z: 8 października 2015 r., I UK 452/14, LEX nr 1816588, 14 maja 2013 r., I UK 611/12, LEX nr 1372003). Ze względu na to, że w postępowaniu kasacyjnym również obowiązuje zakaz orzekania co do przedmiotu, który nie był objęty treścią zaskarżonej decyzji oraz wniesionego od niej odwołania, usuwa się spod kontroli kasacyjnej merytoryczną poprawność orzeczenia wydanego z naruszeniem art. 321 k.p.c.Mając na uwadze powyższe, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. i art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 39821 k.p.c. orzekł jak w sentencji.[SOP]