II USKP 148/21 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II USKP 148/21 WYROKW IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 3 lutego 2022 r.Sąd Najwyższy w składzie: Prezes SN Piotr Prusinowski (przewodniczący)‎SSN Romualda Spyt‎SSN Krzysztof Staryk (sprawozdawca) w sprawie z wniosku A. M.‎przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w O.‎o rentę socjalną,‎po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 3 lutego 2022 r.,‎skargi kasacyjnej wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]‎z dnia 9 października 2019 r., sygn. akt III AUa […], oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

W wyroku z dnia 9 października 2019 r., sygn. akt III AUa (…), Sąd Apelacyjny w (…) – w sprawie z odwołania A. M. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w O.– oddalił apelację wnioskodawczyni od wyroku Sądu Okręgowego – Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w S. z dnia 12 czerwca 2019 r., sygn. akt III U (…), w którym Sąd Okręgowy oddalił odwołanie wnioskodawczyni od decyzji organu rentowego z dnia 7 listopada 2018 r. odmawiającej – z powołaniem się na przepisy ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2018 r., poz. 1270 ze zm.) i ustawy z dnia 27 czerwca 2003 r. o rencie socjalnej (Dz.U. z 2018 r., poz. 1340 ze zm.) A.

M. prawa do renty socjalnej z uwagi na to, że orzeczeniem z 31 października 2018 r. komisja lekarska nie stwierdziła u niej całkowitej niezdolności do pracy.Sąd pierwszej instancji w celu ustalenia, czy odwołująca się jest całkowicie niezdolna do pracy z powodu naruszenia sprawności organizmu, które powstało w okresach wskazanych w art. 4 ust. 1 ustawy o rencie socjalnej, przeprowadził dowód z opinii biegłego lekarza sądowego specjalisty z zakresu neurologii, który po zbadaniu odwołującej się i przeanalizowaniu zgromadzonej w sprawie dokumentacji medycznej, rozpoznał u wnioskodawczyni: alkaptonurię i zespół bólowy objawowy w zakresie kręgosłupa i stawów obwodowych.

W ocenie biegłego rozpoznane schorzenia i stopień ich klinicznego nasilenia nie powodują całkowitej niezdolności do pracy. Wskazał, iż odwołująca w wieku 15 miesięcy miała postawione rozpoznanie alkaptonurii. Jest to choroba uwarunkowana genetycznie, z autosomalnym recesywnym typem dziedziczenia. Choroba ma przebieg przewlekle postępujący, nie są znane metody lecznicze stopujące czy odwracające to schorzenie. Zgłaszane przez odwołującą dolegliwości bólowe w zakresie kręgosłupa oraz stawów obwodowych są prowokowane zarówno utrzymywaniem stałej niezmienianej pozycji, po której pojawia się ból i usztywnienie mięśni, jak i przeciążeniem układu kostno-stawowego.

W obrazie radiologicznym stwierdzono obecność narośli kostnej w okolicy guzowatości kości piszczelowej lewej oraz obecność wolnego ciała kostnego w tej okolicy. W opinii biegłego stan funkcjonalny narządu ruchu jest zadawalający. Funkcje ruchowe w zakresie stawów rąk czy nóg są zachowane. Ruchomość kręgosłupa Th i L-S ku przodowi jest ograniczona. Biegły nie stwierdził cech uszkodzenia obwodowego układu nerwowego. Biegły wskazał również, że dalszy rozwój schorzenia, które ma niekontrolowany, postępujący przebieg, może w przyszłości spowodować całkowitą niezdolność do pracy.

Odwołująca się nie zgodziła się z konkluzjami opinii biegłego.Sąd pierwszej instancji stwierdził, że odwołująca cierpi na schorzenie, które niewątpliwie powoduje u niej niezdolność do pracy, nie jest to jednak całkowita niezdolność do pracy. Opinia biegłego lekarza sądowego stanowi wiarygodny dowód w sprawie i nie wymaga zasięgania opinii uzupełniającej lub dopuszczania dowodu z opinii innego biegłego z tego zakresu. W odwołaniu oraz w toku postępowania odwołująca podtrzymywała żądanie dopuszczenia dowodu z opinii biegłego z zakresu genetyki.

Z uwagi na brak biegłego sądowego z tej dziedziny na liście biegłych w białostockiej apelacji, ale również na liście Sądu Okręgowego w Ł., Sąd pierwszej instancji ostatecznie odstąpił od przeprowadzenia tego dowodu. Brak biegłego z zakresu genetyki nie może tamować rozpoznania sprawy i dlatego dopuszczono dowód wyłącznie z opinii biegłego z zakresu neurologii.Sąd drugiej instancji – podzielając podstawę faktyczną oraz ocenę prawną zaskarżonego wyroku powołał się na treść art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 27 czerwca 2003 r. o rencie socjalnej oraz art. 12 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych i uznał, że wybór biegłego lekarza specjalisty w postępowaniu przed Sądem Okręgowym odpowiadał schorzeniom, które dotyczą wnioskodawczyni i nie nasuwał zastrzeżeń.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego nie budzi również wątpliwości ocena wartości tej opinii, co do rzetelności i prawidłowości jej sporządzenia. Biegły neurolog, pomimo rozpoznania chorób: alkaptonurii i zespołu bólowego objawowego w zakresie kręgosłupa i stawów obwodowych uznał, że stopień zaawansowania tych schorzeń nie jest na tyle poważny, aby uznać wnioskodawczynię za całkowicie niezdolną do pracy w rozumieniu art. 12 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Wnioskodawczyni nie jest osobą całkowicie niezdolną do pracy z powodu naruszenia sprawności organizmu powstałego przed ukończeniem 18 roku życia.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, biegły w sposób fachowy i spójny opisał schorzenia występujące u wnioskodawczyni oraz wyczerpująco wyjaśnił, z jakich względów uznaje, że schorzenia te nie powodują u niej całkowitej niezdolności do pracy. Podstawą wydania opinii była dokumentacja lekarska oraz badanie wnioskodawczyni. Opinia ta jest miarodajna do czynienia ustaleń w sprawie i potwierdza, iż A. M. na datę wydania zaskarżonej decyzji ZUS nie była osobą całkowicie niezdolną do pracy, co oznacza że nie utraciła zdolności do wykonywania jakiejkolwiek pracy.

Sąd pierwszej instancji zasadnie odstąpił od przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego z zakresu genetyki z uwagi na brak biegłego sądowego z tej dziedziny na liście biegłych tut. apelacji, ale również na liście Sądu Okręgowego w Ł. – brak biegłego z zakresu genetyki nie może tamować rozpoznania sprawy. Powołanie biegłego z zakresu genetyki zmierzałoby do określenia etiologii choroby, czy ewentualnej prognozy jej rozwoju, ale nie do określenia stanów narządów, który jest obecnie. Odnośnie stanów narządów wnioskodawczyni wypowiedział się biegły sądowy z zakresu neurologii, który nie wskazywał na potrzebę powołania jeszcze innego biegłego.

Według Sądu drugiej instancji nie ma podstaw do negowania fachowości wydanej w sprawie opinii.Sąd drugiej instancji podkreślił, że pomimo tego, że odwołująca się cierpi na schorzenie, które niewątpliwie powoduje u niej niezdolność do pracy, nie jest to jednak całkowita niezdolność do pracy. Z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, że brak jest podstaw do uznania jej za osobę całkowicie niezdolną do pracy zawodowej w rozumieniu art. 12 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. W konsekwencji nie spełnia ona podstawowej przesłanki określonej w art. 4 ust. 1 ustawy o rencie socjalnej.Powyższy wyrok Sądu Apelacyjnego wnioskodawczyni zaskarżyła skargą kasacyjną, którą oparła na obydwu podstawach kasacyjnych określonych w art. 3983 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c. W ramach podstawy materialnoprawnej (art. 3983 § 1 pkt 1 k.p.c.) zarzuciła „błędną wykładnię art. 4 ust. 1 i ust. 2 ustawy z dnia 27 czerwca 2003 r. o rencie socjalnej (Dz.U. z 2018 r., poz. 1340 ze zm.) przez przyjęcie że odwołująca się nie spełnia kryteriów do przyznania renty socjalnej z tytułu niezdolności do pracy, podczas, gdy Sąd swoim działaniem (nie dopuszczenie biegłego sądowego z zakresu chorób genetycznych), pozbawił się możliwości ustalenia, iż odwołująca z uwagi na przewlekłą chorobę genetyczną jest niezdolna do podjęcia jakiekolwiek pracy”.W ramach podstawy procesowej (art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c.) zarzuciła naruszenie:

1. art 378 § 1 k.p.c. przez nierozpoznanie sprawy w granicach apelacji polegających na nierozpoznaniu wszystkich zarzutów apelacji w tym: a. art. 233 § 1 k.p.c. przez brak wszechstronnego rozważenia materiału dowodowego i dokonania jego oceny wybiórczo oraz poczynione błędy ustaleń faktycznych w sprawie polegających na ustaleniu, że brak biegłego z zakresu genetyki na liście tut. apelacji oraz na liście Sądu Okręgowego w Ł. uzasadnia brak przeprowadzenia opinii biegłego z zakresu genetyki, podczas gdy Sąd zupełnie nie wziął pod uwagę, że biegli z tej specjalności występują na listach biegłych innych apelacji;

2. art. 217 § 2 i § 3 k.p.c. w związku z art. 227 k.p.c. i art. 278 k.p.c. w związku z art. 378 § 1 k.p.c. i art. 382 k.p.c. w związku z art. 381 k.p.c. i art. 391 k.p.c. przez przyjęcie przez Sąd drugiej instancji za własne ustaleń faktycznych Sądu pierwszej instancji, bez merytorycznych rozważań w tej kwestii w sytuacji, gdy zarzuty apelacji obejmowały przede wszystkim błąd w ustaleniach faktycznych Sądu pierwszej instancji, co skutkowało tym, że zarzuty apelacyjne w ten sposób nie zostały rozpoznane przy jednoczesnym oddaleniu wniosku dowodowego wnioskodawczyni o przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego genetyka, w sytuacji, gdy biegły neurolog stwierdza u A.M. częściową niezdolność do pracy i nie potrafi określić jak rozwinie się choroba w przyszłości i jaki ma przebieg w codziennym funkcjonowaniu, i jakiej pracy może się podjąć odwołująca się;

3. art. 328 k.p.c. przez brak uzasadnienia podstawy faktycznej rozstrzygnięcia i poprzestanie na lakonicznym stwierdzeniu, dlaczego w przedmiotowej sprawie nie należy powołać biegłego z zakresu chorób genetycznych, a także jego możliwości powołania, gdyż biegli z w/w zakresu znajdują się na listach sądów innych apelacji.Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu w (…) z pozostawieniem rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego temu Sądowi.W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ rentowy wniósł o zwrot skargi Sądowi drugiej instancji w celu jej uzupełnienia o wniosek o przyjęcie do rozpoznania i jego uzasadnienie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest nieuzasadniona.W myśl art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 27 czerwca 2003 r. o rencie socjalnej taka renta przysługuje osobie pełnoletniej całkowicie niezdolnej do pracy z powodu naruszenia sprawności organizmu, które powstało przed ukończeniem 18 roku życia (pkt 1); w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej - przed ukończeniem 25 roku życia (pkt 2); w trakcie studiów doktoranckich lub aspirantury naukowej (pkt 3). Decydujące w tego rodzaju sporze jest dokonanie kompleksowych ustaleń faktycznych zmierzających do wyjaśnienia, czy po stronie odwołującej się występuje całkowita niezdolność do pracy, co wymagało wiadomości specjalnych w rozumieniu art. 278 § 1 k.p.c. w zakresie oceny etiologii schorzenia, momentu jego powstania, przebiegu procesu chorobowego, aktualnego stopnia nasilenia diagnozowanych schorzeń, ich wzajemnych powiązań i wpływu na możliwość świadczenia pracy zarobkowej.

Osoby niepełnosprawne nie powinny być a priori wykluczane z możliwości podjęcia pracy zarobkowej. Potencjalne zatrudnienie powinno być realnie dostosowane do pułapu możliwości określonej osoby. Przedmiotową zależność ujawnia koniunkcja art. 12 ust. 2 i art. 13 ust. 4 ustawy emerytalnej. Zgodnie z tym pierwszym przepisem całkowita niezdolność do pracy polega na utracie zdolności do wykonywania jakiejkolwiek pracy. Ta norma tworzy zasadę, od której ustawodawca przewidział wyjątek uregulowany w drugim z powyżej powołanych przepisów, to jest zachowanie zdolności do pracy w warunkach określonych w przepisach ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnieniu osób niepełnosprawnych (jednolity tekst:

Dz.U. z 2019 r., poz. 1172) nie stanowi przeszkody do orzeczenia całkowitej niezdolności do pracy. Dodatkowo, w myśl art. 4 ust. 5 tej ustawy, zaliczenie do znacznego albo umiarkowanego stopnia niepełnosprawności nie wyklucza możliwości jej zatrudnienia u pracodawcy niezapewniającego warunków pracy chronionej, ale tylko w przypadkach przystosowania przez pracodawcę stanowiska pracy do potrzeb osoby niepełnosprawnej albo zatrudnienia w formie telepracy. Oznacza to, że możliwość uznania całkowitej niezdolności do pracy jest wykluczona przy zachowaniu choćby ograniczonej zdolności do pracy, ale w tzw. normalnych (otwartych) warunkach pracy.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego podkreśla się, że pojęcia całkowita niezdolność do pracy i naruszenie sprawności organizmu w rozumieniu art. 4 ustawy socjalnej nie są tożsame i stany te mogą powstać w różnych momentach. Całkowita niezdolność do pracy, będąca przesłanką prawa do renty socjalnej, może powstać po upływie okresów wskazanych w art. 4 ust. 1 tej ustawy, ale dla nabycia prawa do renty socjalnej istotne jest, aby przyczyna naruszenia sprawności organizmu powodująca całkowitą niezdolność do pracy powstała nie później niż w okresach wymienionych w art. 4 ust. 1 pkt 1-3 ustawy (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 lutego 2021 r., III USKP 35/21, Legalis nr 2536518 i przywołane w nim orzecznictwo).Podstawowym warunkiem przyznania prawa do renty socjalnej jest ustalenie, czy w dniu wydania decyzji przez organ rentowy wnioskodawca jest całkowicie niezdolny do pracy.

In casu w celu ustalenia, czy odwołująca się jest całkowicie niezdolna do pracy z powodu naruszenia sprawności organizmu, które powstało w okresach wskazanych w art. 4 ust. 1 ustawy o rencie socjalnej, Sąd przeprowadził dowód z opinii biegłego lekarza z zakresu neurologii, który po zbadaniu odwołującej się i przeanalizowaniu zgromadzonej w sprawie dokumentacji medycznej, rozpoznał u wnioskodawczyni: alkaptonurię i zespół bólowy objawowy w zakresie kręgosłupa i stawów obwodowych. W ocenie biegłego rozpoznane schorzenia i stopień ich klinicznego nasilenia nie powodują całkowitej niezdolności do pracy.

Mutacja genu prowadzi do defektu przemiany metabolicznej aminokwasów, co generuje nadmierne gromadzenie się kwasu homogentyzynowego w kościach i innych organach, prowadząc do sztywności i bólu stawów i kończyn. Biegły lekarz stwierdził jednak, że zakres ruchomości w stawach biodrowych i kolanowych jest pełny, a chód jest wydolny, niezaburzony.W ocenie Sądu Najwyższego nie był więc uzasadniony zarzut skargi kasacyjnej, iż doszło do „błędnej wykładni art. 4 ust. 1 i ust. 2 ustawy z dnia 27 czerwca 2003 r. o rencie socjalnej przez przyjęcie że odwołująca się nie spełnia kryteriów do przyznania renty socjalnej z tytułu niezdolności do pracy”.

Kontestując ocenę Sądu Apelacyjnego w kwestii braku całkowitej niezdolności do pracy pełnomocnik wnioskodawczyni nie odnosi tego stanowiska do poziomu wykształcenia ubezpieczonej (ukończenie szkoły średniej o profilu społeczno-prawnym oraz nieukończone studia w zakresie psychologii) do możliwości wykonywania pracy na przykład o charakterze biurowym.Brak również podstaw do uwzględnienia zarzutów naruszenia: „art. 217 § 2 i § 3 k.p.c. w związku z art. 227 k.p.c. i art. 278 k.p.c. w związku z art. 378 § 1 k.p.c. i art. 382 k.p.c. w związku z art. 381 k.p.c. i art. 391 k.p.c. przez przyjęcie przez Sąd drugiej instancji za własne ustaleń faktycznych Sądu pierwszej instancji, bez merytorycznych rozważań w tej kwestii w sytuacji (…) oddalenia wniosku dowodowego wnioskodawczyni o przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego genetyka, w sytuacji, gdy biegły neurolog (…) nie potrafi określić jak rozwinie się choroba w przyszłości i jaki ma przebieg w codziennym funkcjonowaniu, i jakiej pracy może się podjąć odwołująca.Zdaniem Sądu Najwyższego, w sprawach dotyczących renty socjalnej w pierwszej kolejności obowiązkiem sądu jest ustalenie, czy strona odwołująca się jest całkowicie niezdolna do pracy, a dopiero potwierdzenie tej okoliczności implikuje obowiązek sądu ustalenia, czy ta całkowita niezdolność do pracy została spowodowana naruszeniem sprawności organizmu, w rozumieniu art. 4 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 27 czerwca 2003 r. o rencie socjalnej, w okresie przed ukończeniem przez ubezpieczonego 18 roku życia lub ukończenia nauki w szkole.

W przypadku choroby o podłożu genetycznym, do ustalenia, czy obecnie występuje całkowita niezdolność do pracy adekwatnymi biegłymi lekarzami są biegli specjalizujący się w analizie zgłaszanych objawów, powodujących – w ocenie ubezpieczonego, jego niezdolność do pracy. Odnośnie do trudności w poruszaniu się i sprawności kończyn celowe jest powołanie biegłego z zakresu neurologii lub ortopedii. Dopiero po stwierdzeniu przez nich całkowitej niezdolności do pracy celowe może być dopuszczenie dowodu z opinii biegłego lekarza z zakresu genetyki w celu ustalenia etiologii choroby i terminu powstania naruszenia sprawności organizmu.Zwrócić należy uwagę, że również w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 24 października 2018 r., II UK 328/17, OSNP 2019 nr 5, poz. 64, wyrażono pogląd, iż zaburzenia genetyczne lub aberracje chromosomów, które nie wywoływały żadnych objawów utrudniających naukę lub wykonywanie pracy w okresie przed ukończeniem przez ubezpieczonego 18 roku życia, a dopiero po upływie tego okresu stopniowo spowodowały całkowitą niezdolność do pracy, nie mogą być uznane za „naruszenie sprawności organizmu” w rozumieniu art. 4 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 27 czerwca 2003 r. o rencie socjalnej, implikujące prawo do renty socjalnej.

Prawo do renty socjalnej nie przysługuje więc w sytuacji, gdy choroba genetyczna wywołała objawy utrudniające naukę lub wykonywanie pracy dopiero po ukończeniu przez ubezpieczonego 18 roku życia.Może wystąpić także sytuacja, gdy sporządzający opinię biegły lekarz analizując wpływ zgłaszanych objawów i ich przyczyn na istnienie niezdolności do pracy, wyrazi w opinii potrzebę dopuszczenia dodatkowo dowodu z opinii biegłego lekarza genetyka; wtedy niezbędna będzie również taka opinia. Taka sytuacja nie wystąpiła jednak w sprawie objętej skargą kasacyjną.Nie doszło również do naruszenia art. 328 k.p.c., gdyż uzasadnienie zaskarżonego wyroku, mimo lakoniczności, pozwala na pełną ocenę motywów wydanego rozstrzygnięcia.

Natomiast przywołany w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. bezpośrednio dotyczący ustalenia faktów i oceny dowodów, nie może być podstawą zarzutu kasacyjnego ze względu na ograniczenie wynikające z art. 3983 § 3 k.p.c.Kierując się tymi względami Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 k.p.c. orzekł jak w sentencji wyroku.