II UR 4/96 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 11 kwietnia 1996 r.

II UR 4/96

Całokształt przepisów prawnych regulujących prawo do renty rodzinnej dla

dzieci wskazuje, że zasadniczym celem tego świadczenia jest dostarczanie

środków utrzymania tym dzieciom pracownika (rencisty), które w związku z

kształceniem się w szkole nie wykonują pracy stanowiącej źródło utrzymania.

Przewodniczący SSN: Maria Tyszel (sprawozdawca), Sędziowie SN: Andrzej

Kijowski, Stefania Szymańska,

Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Witolda Bryndy, po rozpoznaniu w dniu

11 kwietnia 1996 r. sprawy z wniosku Czesławy H. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń

Społecznych-Oddział w J. o rentę rodzinną, na skutek rewizji strony pozwanej od

wyroku Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Krośnie z dnia

9 października 1995 r., [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi WojewódzkiemuSądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Krośnie do ponownego rozpoznania.

Uzasadnienie

Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w J. decyzją z dnia 25 maja 1995 r.

odmówił Czesławie H., urodzonej 15 stycznia 1945 r., przyznania renty rodzinnej po

mężu Stanisławie, pobierającym rentę inwalidzką, zmarłym w dniu 27 sierpnia 1986 r.

uznając, że wnioskodawczyni nie spełnia warunków określonych w art. 41 ust. 1 i 2

ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin

(Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.), ponieważ w chwili śmierci męża nie była inwalidką ani

też nie ukończyła 50 lat życia, ani przed śmiercią męża, ani też przed upływem 5 lat od

tej daty, względnie od zaprzestania wychowywania córki Barbary H., urodzonej 1 maja

1972 r., tj. do ukończenia przez córkę 16 lat życia (1 maja 1988 r.). Wnioskodawczyni

ukończyła 50 lat życia w dniu 15 stycznia 1995 r., córka jej w okresie od września 1988

r. do października 1990 r. uczęszczała do Zespołu Przysposobienia Rolniczego,

jednakże organ rentowy uznał, że uczestnictwo w tym Zespole nie było kształceniem się

w szkole w rozumieniu art. 41 ust. 1 pkt 2 ww. ustawy.

W odwołaniu, wniesionym do Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Krośnie wnioskodawczyni podtrzymała swoje żądanie.

Wyrokiem z dnia 9 października 1995 r., [...], po rozpoznaniu odwołania, Sąd

Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Krośnie zmienił zaskarżoną decyzję w ten sposób, że w pkt I uznał, że córka wnioskodawczyni Barbara H. uczestniczyła w okresie od września 1988 r. do października 1990 r. w Zespole Przysposobienia Rolniczego w B., który to okres był równoznaczny z kształceniem się w szkole, a

w pkt II, w zakresie przyznania wnioskodawczyni renty rodzinnej, przekazał sprawę do

ponownego rozpoznania organowi rentowemu. W uzasadnieniu wyroku Sąd Wojewódzki, po przeprowadzeniu postępowania dowodowego przyjął, że system organizacji

i nauczania w Zespołach Przysposobienia Rolniczego, a także uprawnienie do

kontynuowania nauki w Technikum Rolniczym po ukończeniu nauki w Zespole, przemawiają za przyjęciem, że córka wnioskodawczyni, przed ukończeniem 18 lat życia

kształciła się w szkole w rozumieniu art. 41 ust. 1 pkt 2 ustawy z 14 grudnia 1982 r. o

zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.).

W rewizji od tego wyroku Zakład Ubezpieczeń Oddział w J. zarzucając, że wyrok

ten został wydany z naruszeniem prawa materialnego polegającym na błędnej wykładni

art. 41 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym

pracowników i ich rodzin wnosił o jego zmianę i oddalenie odwołania.

Sąd Apelacyjny w Rzeszowie rozpoznając rewizję uznał, że w sprawie powstało

zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości co do wykładni pojęcia "kształcenia

się w szkole" i przedstawił je do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu, formułując je

następująco:

"czy uczestnictwo małoletniego w Zespole Przysposobienia Rolniczego jest

kształceniem się w szkole w rozumieniu art. 41 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 14 grudnia

1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. z 18 grudnia 1982

r. Nr 40, poz. 267 ze zm.) ?".

Sąd Najwyższy rozważył, co następuje:

Zespoły przysposobienia rolniczego mające na celu - w myśl art. 27 ustawy z

dnia 15 lipca 1961 r. o rozwoju systemu oświaty i wychowania (Dz. U. Nr 32, poz. 160) kształcenie i dokształcanie pracujących zastąpiły, utworzone Uchwałą Nr 17 Rady

Ministrów z dnia 8 stycznia 1957 r. (Dz. U. Nr 13, poz. 94), szkoły przysposobienia

rolniczego, dla kształcenia rolniczego i dokształcania ogólnego młodzieży pracującej w

rolnictwie. Szkoły rolnicze oraz inne placówki oświaty rolniczej zostały wyłączone z

nadzoru pedagogicznego Ministra Oświaty i Wychowania i przekazane nadzorowi

pedagogicznemu Ministra Rolnictwa rozporządzeniem z dnia 6 lutego 1981 r.

zmieniającym rozporządzenie w sprawie określenia szkół i innych placówek oświatowowychowawczych prowadzonych poza resortem oświaty i wychowania oraz nadzoru

pedagogicznego nad nimi (Dz. U. Nr 3, poz. 14). W uzyskanych przez Sąd Apelacyjny,

wytycznych w sprawie organizowania i prowadzenia oraz finansowania przez

Wojewódzki Ośrodek Przysposobienia Rolniczego działalności zespołów

przysposobienia rolniczego podkreślono, że jednym z warunków uczestnictwa młodzieży w zespole jest praca "w indywidualnym gospodarstwie rolnym własnym lub

rodzinnym albo innym". Odwołując się do orzecznictwa Sądu Najwyższego Sąd

Apelacyjny uznaje, że przemawia ono za: "rozszerzającą formułą określenia "szkoły" w

rozumieniu wyżej już powołanego art. 41 ust. 1 pkt 2 ustawy o z.e.p." pomijając jednak,

że powołane orzeczenia wyraźnie odnoszą się do tych dzieci, które nie pracują

zawodowo.

Skład orzekający w niniejszej sprawie w pełni podziela pogląd wyrażony w glosie

Tadeusza Zielińskiego do wyroku Sądu Najwyższego z dnia 27 kwietnia 1982 r., II URN

74/82 (OSPiKA 1983 z. 9 poz. 182): "Całokształt norm prawnych regulujących rentę

rodzinną wskazuje, że zasadniczym celem tego świadczenia jest dostarczenie środków

utrzymania tym dzieciom pracownika (rencisty), które nie podjęły pracy w ramach

stosunku pracy w związku z kształceniem się w szkole... Zwrot "uczęszczanie do

szkoły" w kontekście przepisów o rencie rodzinnej należy zatem rozumieć jako

określenie szczególnej sytuacji, gdy ktoś jednocześnie nie pracuje zarobkowo i kształci

się".

W myśl art. 391 § 2 k.p.c. uchwała Sądu Najwyższego rozstrzygająca zagadnienie prawne wiąże w danej sprawie co oznacza, że uchwałę taką Sąd Najwyższy

może podjąć tylko wówczas, gdy sprawa, po wszechstronnym zbadaniu wszystkich

istotnych okoliczności faktycznych jest dostatecznie wyjaśniona do stanowczego rozstrzygnięcia (art. 3 § 2 w zw. z art. 316 § 1 k.p.c.).

Wprawdzie jest poza sporem, że córka wnioskodawczyni uczestnicząc w

Zespole Przysposobienia Rolniczego nie była pracownikiem w rozumieniu kodeksu

pracy, jednakże jednym z warunków tego uczestnictwa była praca w rolnictwie.

Z akt rentowych wynika, że wypłata renty rodzinnej na córkę wnioskodawczyni

została wstrzymana z dniem 1 czerwca 1988 r. w związku z ukończeniem przez nią 16

lat życia, jednakże wnioskodawczyni po podjęciu przez córkę nauki w Zespole

Przysposobienia Rolniczego, od września tegoż roku, nie zgłosiła wniosku o ponowną

wypłatę renty rodzinnej. Sąd Wojewódzki przed rozstrzygnięciem sprawy nie wyjaśnił

tak istotnego elementu stanu faktycznego, jak to, czy córka wnioskodawczyni w latach

1988-90 była rolnikiem, względnie domownikiem rolnika w rozumieniu przepisu art. 2

ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych

i członków ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 268 ze zm.), czy była ubezpieczona względnie

podlegała obowiązkowi ubezpieczenia. Zgodnie z przepisem art.13 ust. 3 pkt 5 ustawy

o z.e.p., okres podlegania ubezpieczeniu społecznemu, innemu niż pracownicze, był

okresem zaliczalnym do okresów zatrudnienia, a więc w zasadzie, w zakresie prawa

ubezpieczeń społecznych rodził podobne skutki prawne jak wykonywanie zatrudnienia

w ramach stosunku pracy. Ten aspekt sprawy pominął również Sąd Apelacyjny.

Powołane wyżej przepisy, na podstawie których powołane zostały Zespoły

Przysposobienia Rolniczego wskazują, że tworzono je dla młodzieży pracującej w

rolnictwie, a więc w latach 1988-1990 podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia. Materiał dowodowy zebrany przez Sądy obu instancji nie pozwala na ustalenie, czy w

takim zespole mogła się kształcić również młodzież nie pracująca w rolnictwie tak, jak

np. w szkołach dla pracujących, na warunkach określonych § 3 ust. 2 załącznika Nr 2

do zarządzenia Ministra Oświaty i Wychowania z dnia 23 lipca 1974 r. (Dz. Urz. Min. O.

i W. Nr 8, poz. 6) mogły kształcić się nie pracujące zawodowo kobiety, które ukończyły

17 lat.

Wskazane braki postępowania dowodowego a także zasada ekonomii procesowej uzasadniają więc przejęcie sprawy do rozpoznania i uchylenie zaskarżonego

wyroku.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Wojewódzki uzupełni postępowanie

dowodowe dla wyjaśnienia omówionych wyżej wątpliwości co do charakteru pracy córki

wnioskodawczyni w gospodarstwie rolnym, w aspekcie jej podlegania obowiązkowi

ubezpieczenia. W razie potrzeby, Sąd zwróci się do Ministerstwa Rolnictwa o

wyjaśnienie, czy w spornym okresie w Zespołach Przysposobienia Rolniczego mogły

uczestniczyć osoby nie pracujące w rolnictwie oraz, czy uczestnikom Zespołów

przysługiwały uprawnienia uczniów, takie jak korzystanie ze zniżek kolejowych na

podstawie legitymacji szkolnych oraz wakacje. Zauważyć należy, że organizacja

nauczania (pkt VI wytycznych) przewidująca podział roku nauczania na dwa semestry

bez wakacji (jesienno-zimowy, od 1 listopada do 31 marca i wiosenno-letni - od 1

kwietnia do 31 października), oraz informacja, potwierdzająca ten podział mogą wskazywać, że kształcenie się w Zespole nie było: "równoznaczne z kształceniem się w

szkole".

Sąd Najwyższy w pełni podziela pogląd wyrażony w uzasadnieniu postanowienia

Sądu Apelacyjnego, że sentencja zaskarżonego wyroku Sądu Wojewódzkiego nie

spełnia wymogu orzeczenia co do istoty sprawy w rozumieniu art. 477 14 § 2 k.p.c.

Orzekając, po ponownym rozpoznaniu sprawy, Sąd uwzględni wymogi zawarte w tym

przepisie.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy z mocy z art. 391 § 1 oraz art. 368

pkt 3 i 388 § 1 k.p.c. orzekł jak w sentencji wyroku.