II UKN 93/96 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 14 maja 1997 r.

II UKN 93/96

Zakres zastosowania ustawy z dnia 14 grudnia 1990 r. o rewaloryzacji

emerytur i rent dla osób, które ukończyły 80 lat oraz o zmianie niektórych przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym (Dz.U. Nr 92, poz. 540) obejmuje jedynie rewaloryzację emerytur, rent inwalidzkich oraz rent rodzinnych przysługujących

osobom, które 80 lat ukończyły do dnia 31 grudnia 1990 r. i nie może być rozszerzany na ustalenie prawa lub wysokości rent rodzinnych dla członków ich

rodziny.

Przewodniczący SSN: Andrzej Kijowski (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Zbigniew Myszka, Maria Tyszel.

Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Prokuratury Krajowej Jana Szewczyka,

po rozpoznaniu w dniu 14 maja 1997 r. sprawy z wniosku Zbigniewa J. przeciwko [...]

Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych w G. o wysokość renty rodzinnej, na skutek

kasacji Rzecznika Praw Obywatelskich [...] od wyroku Sądu Apelacyjnego-Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku z dnia 17 lipca 1996 r. [...]

1. u c h y l i ł zaskarżony wyrok oraz poprzedzający go wyrok Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku z siedzibą w Gdyni z

dnia 8 maja 1996 r. [...];

2. u c h y l i ł wyrok Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku z siedzibą w Gdyni z dnia 22 listopada 1995 r. [...] w części uchylającej decyzję [...] Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych w J. z dnia 22 marca 1995 r.

[...] i oddalił odwołanie wnioskodawcy od tej decyzji.

Uzasadnienie

[...] Dyrekcja Okręgowa Kolei Państwowych w G., decyzją z dnia 22 marca 1995

r. przyznała wnioskodawcy Zbigniewowi J., urodzonemu 7 lipca 1943 r., inwalidzie I

grupy od dzieciństwa, kolejową rentę rodzinną po ojcu Bronisławie, zmarłym w dniu 28

lutego 1995 r., ustalając jej wysokość z uwzględnieniem przepisów art. 11 i 12 ust. 1 pkt

1 ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach

ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. Nr 104, poz. 450 ze

zm.), tj. obliczając wysokość renty inwalidzkiej, jaka przysługiwałaby zmarłemu w myśl

art. 11 ustawy (a więc m.in. przeliczając staż pracy zmarłego wskaźnikiem 1,3 za każdy

rok pracy) oraz określając - stosownie do art. 12 ust. 1 pkt 1 ustawy - wysokość renty

rodzinnej na 85% świadczenia, które przysługiwałoby zmarłemu. W odwołaniu od tej

decyzji wnioskodawca domagał się ustalenia renty rodzinnej od świadczenia

przysługującego zmarłemu w myśl przepisów ustawy z dnia 14 grudnia 1990 r. o

rewaloryzacji emerytur i rent dla osób, które ukończyły 80 lat oraz o zmianie niektórych

przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym (Dz. U. Nr 92, poz. 540), gdyż ustawa ta

ustalała korzystniejsze zasady rewaloryzacji świadczeń (np. przeliczenia stażu pracy

wskaźnikiem 1,5) oraz korzystniejsze zasady ich wymiaru.

Sąd Wojewódzk-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 22

listopada 1995 r. [...] uchylił zaskarżoną decyzję i sprawę przekazał kolejowemu organowi rentowemu do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu wyroku Sąd stwierdził,

że skoro zmarły ojciec wnioskodawcy pobierał emeryturę w wysokości wynikającej z

ustawy o rewaloryzacji świadczeń dla osób, które ukończyły 80 lat, to według art. 5 ust.

1 tej ustawy powinna być również ustalona sporna renta rodzinna.

Wykonując powyższy wyrok, kolejowy organ rentowy decyzją z dnia 9 stycznia

1996 r. ustalił wnioskodawcy rentę rodzinną na podstawie ustawy o rewaloryzacji

emerytur i rent dla osób, które ukończyły 80 lat. Chociaż określony w art. 4 ustawy sposób obliczenia świadczenia, jakie przysługiwałoby zmarłemu był korzystniejszy, to renta

rodzinna w wysokości 75% świadczenia przysługującego zmarłemu okazała się niższa

od ustalonej decyzją z dnia 22 marca 1995 r. Wnioskodawca odwołał się więc od

ponownej decyzji, wnosząc o przywrócenie mu renty rodzinnej w wysokości ustalonej

pierwotną decyzją.

Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych oddalił odwołanie

wyrokiem z dnia 8 maja 1996 r. [...] podkreślając w jego motywach, że choć kwota renty

rodzinnej ustalona decyzją z dnia 9 stycznia 1996 r. jest niższa niż pierwotnie naliczona,

to odpowiada ona przepisom obowiązującego prawa. Rewizję wnioskodawcy od tego

orzeczenia oddalił Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku

wyrokiem z dnia 17 lipca 1996 r. [...]. Sąd Apelacyjny podzielił w całości stanowisko

Sądu pierwszej instancji, a nawet stwierdził, że gdyby wyrok Sądu Wojewódzkiego

uwzględniał odwołanie, to i tak zostałby w instancji rewizyjnej zmieniony jako

naruszający prawo.

Z kasacją od powyższego wyroku wystąpił w dniu 30 grudnia 1996 r. Rzecznik

Praw Obywatelskich i zarzucając naruszenie prawa materialnego przez błędną

wykładnię art. 1 i art. 14 ustawy z dnia 14 grudnia 1990 r. oraz art. 12 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 17 października 1991 r., domagał się - na podstawie art. 12 ust. 3 ustawy z

dnia 1 marca 1996 r. o zmianie kodeksu postępowania cywilnego... (Dz. U. Nr 43, poz.

189) w związku z art. 3931 pkt 1 oraz art. 39315, art. 39319 i art. 47714 § 1 KPC uchylenia zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającego go wyroku Sądu Wojewódzkiego w Gdańsku z dnia 8 maja 1996 r., a także wyroku Sądu Wojewódzkiego w

Gdańsku z dnia 22 listopada 1995 r. w części uchylającej decyzję [...] Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych w G. z dnia 22 marca 1995 r. i oddalenia odwołania wnioskodawcy od tej decyzji.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej zwrócono uwagę, że zmarły w dniu 28 lutego

1995 r. ojciec wnioskodawcy pobierał kolejową emeryturę, zrewaloryzowaną na

podstawie ustawy z dnia 14 grudnia 1990 r., a więc kolejowy organ rentowy w decyzji z

dnia 22 marca 1995 r. prawidłowo ustalił prawo wnioskodawcy do renty rodzinnej na

podstawie ustaw z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i

ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) i z dnia 28 kwietnia 1983 r. o zaopatrzeniu

emerytalnym pracowników kolejowych i ich rodzin (Dz. U. Nr 23, poz. 99 ze zm.) oraz

ustawy rewaloryzacyjnej z dnia 17 października 1991 r. Błędne jest natomiast

stanowisko wyrażone we wszystkich trzech wyrokach wydanych w niniejszej sprawie, iż

wnioskodawcy przysługuje renta rodzinna na podstawie art. 5 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia

14 grudnia 1990 r. o rewaloryzacji emerytur i rent dla osób, które ukończyły 80 lat.

Przepis art. 1 tej ustawy wyraźnie bowiem ograniczył jej zakres podmiotowy tylko do

osób, które 80 lat ukończyły w dniu wejścia ustawy w życie bądź do dnia 31 grudnia

1990 r., a jej zakres przedmiotowy jedynie do rewaloryzacji (przeliczenia)

przysługujących im świadczeń. Rewaloryzacja emerytur i rent na zasadach określonych

w art. 3-5 tej ustawy nie dotyczyła więc osób, które 80 lat ukończyły po 31 grudnia 1990

r., ani też rent rodzinnych rewaloryzowanych według tej ustawy po osobach zmarłych

po wymienionej dacie. W sprawach takich świadczeń należało zatem - stosownie do

art. 14 ustawy - stosować odpowiednie przepisy wymienione w jej art. 1, tj. przepisy

powszechnie obowiązujące.

Obowiązująca w dacie zgłoszenia wniosku o rentę rodzinną ustawa z dnia 17

października 1991 r. przewidywała zresztą w art. 27 ust. 5, że renty rodzinne

zrewaloryzowane wcześniej według ustawy dla "osiemdziesięciolatków", zostaną

ponownie przeliczone na zasadach powszechnej rewaloryzacji, określonych w art. 30

ust. 1, tj. między innymi z uwzględnieniem wymiaru 85% świadczenia dla jednej osoby

uprawnionej do renty rodzinnej. Gdyby więc wnioskodawca spełniał nawet warunki do

pobierania renty rodzinnej zrewaloryzowanej według ustawy z dnia 14 grudnia 1990 r.,

to i tak zostałaby ona później przeliczona na podstawie art. 30 ust. 1 ustawy

rewaloryzacyjnej z 17 października 1991 r.

Rzecznik Praw Obywatelskich podkreślił, że stan faktyczny stanowiący podstawę

wydania zaskarżonego wyroku jest pełny i nie zachodzi potrzeba przeprowadzenia

dodatkowych dowodów, a to usprawiedliwia wniosek o wydanie orzeczenia co do istoty

sprawy (art. 39315 KPC).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja jest dopuszczalna i uzasadniona. W odniesieniu do pierwszej kwestii

zauważyć należy, że zaskarżony wyrok Sądu drugiej instancji, oddalający rewizję

wnioskodawcy, został wydany w dniu 17 lipca 1996 r., a więc po dniu wejścia w życie

ustawy z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie Kodeksu postępowania cywilnego, rozporządzeń Prezydenta Rzeczypospolitej - Prawo upadłościowe i Prawo o postępowaniu

układowym, Kodeksu postępowania administracyjnego, ustawy o kosztach sądowych w

sprawach cywilnych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 43, poz. 189). Od wspomnianego wyroku przysługuje zatem kasacja zgodnie z art. 11 ust. 3 ustawy, chyba

że przedmiotowa sprawa należałaby do kategorii, dla której ustawa wyłącza skargę

kasacyjną. Wyłączenie takie obejmuje w szczególności sprawy o świadczenia, w

których wartość przedmiotu zaskarżenia jest niższa niż pięć tysięcy złotych (art. 393 pkt

1 KPC). W niniejszej sprawie wartość przedmiotu sporu i przedmiotu zaskarżenia są

równe, a ich pieniężny wyraz przedstawia się symbolicznie, gdyż taką skalę ma różnica

między wskaźnikami wysokości świadczenia ustalonymi wnioskodawcy w decyzji

kolejowego organu rentowego z dnia 22 marca 1995 r. (113,55) i w decyzji z dnia 9

stycznia 1996 r. (113,24). Mimo to kasacja jest dopuszczalna, gdyż przedmiotem sporu

nie jest świadczenie, lecz ustalenie przysługującego wnioskodawcy prawa do renty

rodzinnej, a w szczególności ustalenie prawnej podstawy tego uprawnienia.

W tej kwestii rację ma Rzecznik Praw Obywatelskich, że wszystkie trzy wyroki

wydane w niniejszej sprawie są obarczone błędną wykładnią obowiązującego prawa.

Wspomniane orzeczenia przyjęły bowiem założenie, że skoro zmarły ojciec

wnioskodawcy pobierał emeryturę w wysokości wynikającej z przepisów ustawy z dnia

14 grudnia 1990 r. o rewaloryzacji emerytur i rent dla osób, które ukończyły 80 lat oraz

o zmianie niektórych przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym (Dz. U. Nr 92, poz. 540),

to również renta rodzinna dla wnioskodawcy powinna być ustalona na podstawie tej

ustawy. Tymczasem jej przepis art. 1 wyraźnie i jednoznacznie stanowi, że ustawa ma

zastosowanie do rewaloryzacji emerytur, rent inwalidzkich i rent rodzinnych,

przysługujących osobom, które ukończyły lub do dnia 31 grudnia 1990 r. ukończą 80

lat. Zakresem zastosowania tej ustawy był zatem objęty ojciec wnioskodawcy

Bronisław, urodzony 23 września 1909 r. i pobierający w dniu jej wejścia w życie (tj. 1

października 1990 r.) emeryturę przyznaną na podstawie ustawy z dnia 28 kwietnia

1983 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników kolejowych i ich rodzin (Dz. U. Nr 23,

poz. 99 ze zm.). Jego emerytura została też na zasadach ustawy z dnia 14 grudnia

1990 r. zrewaloryzowana decyzją kolejowego organu rentowego z dnia 25 lutego 1991

r. W trybie przepisów powołanej ustawy nie mógł być natomiast rozpatrywany wniosek

o rentę rodzinną po Bronisławie J., zmarłym w dniu 28 lutego 1995 r., jaki syn Zbigniew

J., urodzony 7 lipca 1943 r., inwalida I grupy, złożył w dniu 7 marca 1995 r. Wniosek ten

był przez kolejowy organ rentowy w decyzji z dnia 22 marca 1995 r. prawidłowo

kwalifikowany prawnie w świetle przepisów ustawy z dnia 28 kwietnia 1983 r., ustawy z

dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U.

Nr 40, poz. 267 ze zm.) oraz ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji

emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw

(Dz. U. Nr 104, poz. 450 ze zm.), stanowiącej w art. 12 ust. 1 pkt 1, że renta rodzinna

dla jednej osoby uprawnionej wynosi 85% świadczenia, które przysługiwałoby

zmarłemu. Uchylenie tej decyzji w wyroku Sądu Wojewódzkiego z dnia 22 listopada

1995 r. z równoczesnym nakazaniem kolejowemu organowi rentowemu, aby należną

wnioskodawcy rentę rodzinną ustalił na podstawie art. 5 ust. 1 pkt 1 ustawy o

rewaloryzacji świadczeń dla osób, które ukończyły 80 lat, było więc bezpodstawnym

wyjściem poza jej podmiotowy i przedmiotowy zakres zastosowania.

Powyższy błąd został powtórzony przez Sąd Wojewódzki i Sąd Apelacyjny w

Gdańsku w postępowaniu wywołanym zaskarżeniem przez wnioskodawcę ponownej

decyzji kolejowego organu rentowego z dnia 9 stycznia 1996 r., która wykonując dyrektywy zawarte w wyroku z dnia 22 listopada 1995 r. ustaliła sporną rentę rodzinną w

wysokości niższej od określonej w pierwotnej decyzji. Zaskoczony, czy wręcz zdumiony

takim obrotem sprawy wnioskodawca demonstrował w swych pismach procesowych

poczucie wielkiej krzywdy i z powołaniem się na zasadę prawa wyboru korzystniejszego

świadczenia wnosił o "przywrócenie" mu renty rodzinnej w poprzedniej wysokości. Sądy

obu instancji słusznie natomiast wskazywały, że wnioskodawca nie ma prawa do dwóch

świadczeń z różnych tytułów i w różnej wysokości, więc nie może być mowy o

wybieraniu jednego z nich. Innymi słowy, wnioskodawca może korzystać jedynie ze

świadczenia przysługującego mu na podstawie przepisów prawa. Rzecz jednak w tym,

że podstawa tego świadczenia została w zaskarżonych wyrokach ustalona z

naruszeniem przepisów wskazanych w skardze kasacyjnej.

Skoro zaskarżonym orzeczeniom nie zarzuca się naruszenia również przepisów

prawa procesowego, to należało - zgodnie z wnioskiem kasacji - orzec co do istoty

sprawy, doprowadzając do sytuacji, w której uprawnienie wnioskodawcy byłoby

ustalone według pierwotnej decyzji kolejowego organu rentowego z dnia 22 marca 1995

r. Wymagało to uchylenia nie tylko zaskarżonego wyroku i poprzedzającego go wyroku

Sądu Wojewódzkiego w Gdańsku z dnia 8 maja 1996 r., ale także uchylenia

pierwszego wyroku Sądu Wojewódzkiego w Gdańsku z dnia 22 listopada 1995 r. w

części uchylającej decyzję [...] Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych w G. z dnia 22

marca 1995 r. [...] i oddalenia odwołania wnioskodawcy od tej decyzji. Podkreślić trzeba, że wyrok Sądu Wojewódzkiego w Gdańsku z dnia 22 listopada 1995 r. nie kończył

postępowania w sprawie, więc nie mógł być zaskarżony rewizją nadzwyczajną na

podstawie art. 417 § 1 KPC (w brzmieniu sprzed 1 lipca 1996 r.), ani też po tej dacie na

podstawie art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie Kodeksu

postępowania cywilnego... Mogło to nastąpić jedynie na podstawie art. 12 ust. 3 tej

ustawy, a więc w związku z kasacją od wydanego w ponownym postępowaniu wyroku

Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 17 lipca 1996 r. i uprawomocnionego w dniu 23

września 1996 r. Wynika stąd, że w ramach kasacji wniesionej w sześciomiesięcznym

terminie od uprawomocnienia się wyroku wydanego w drugiej instancji po dniu 1 lipca

1996 r., może być kwestionowany nie tylko zaskarżony wyrok i bezpośrednio

poprzedzający go wyrok sądu pierwszej instancji, ale także wcześniejsze orzeczenie

kasatoryjne, przekazujące sprawę do ponownego rozpoznania i udzielające sądowi lub

organowi rentowemu błędnych wytycznych co do wykładni obowiązujących przepisów

prawa.

Z wyżej wskazanych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 393 15, art.

39319 i art. 47714 § 1 KPC w związku z art. 12 ust. 3 ustawy z dnia 1 marca 1996 r. o

zmianie Kodeksu postępowania cywilnego orzekł jak w sentencji.