II UKN 83/99 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 18 sierpnia 1999 r.

II UKN 83/99

Okres podlegania obowiązkowi ubezpieczenia społecznego nie jest tożsamy z okresem ubezpieczenia, który jest uzależniony od opłacania składki lub

zwolnienia z jej opłacania. Z art. 16 ust. 2 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o

ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą oraz

ich rodzin (jednolity tekst: Dz.U. z 1989 r. Nr 46, poz. 250 ze zm.) nie można wyprowadzić wniosku, że prawo do świadczenia nabywa się poprzez potrącenie

przez organ rentowy składek na ubezpieczenie społeczne celem uzupełnienia

okresu ubezpieczenia.

Przewodniczący: SSN Teresa Romer (sprawozdawca), Sędziowie SN: Beata

Gudowska, Jerzy Kuźniar.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 18 sierpnia 1999 r. sprawy z wniosku

Mariana W. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w L. o rentę

inwalidzką, na skutek kasacji organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego we

Wrocławiu z dnia 15 lipca 1998 r. [...]

z m i e n i ł zaskarżony wyrok i oddalił apelację wnioskodawcy Mariana W.

Uzasadnienie

Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w L. decyzją z dnia 30 czerwca

1997 r. odmówił Marianowi W. prawa do renty inwalidzkiej na podstawie przepisów o

prowadzeniu działalności gospodarczej, ze względu na niespełnienie niezbędnych

warunków dla uzyskania tego prawa. Zdaniem organu rentowego, wnioskodawca nie

udowodnił w ostatnim dziesięcioleciu, wymaganego do przyznania prawa do renty

inwalidzkiej, okresu ubezpieczenia.

Wnioskodawca odwołał się od powyższej decyzji, wnosząc o jej zmianę i przyznanie żądanego świadczenia.

W odpowiedzi na odwołanie organ rentowy wniósł o jego oddalenie, ponieważ

zaskarżoną decyzję wydał zgodnie z przepisami art. 9 ustawy z dnia 18 grudnia 1976

r. o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą oraz

członków ich rodzin (jednolity tekst: Dz.U. z 1989 r. Nr 46, poz. 250), a także z art. 32

i 33 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich

rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.).

Wyrokiem z dnia 8 kwietnia 1998 r. Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych we Wrocławiu oddalił odwołanie. Zdaniem Sądu, Marian W. nie spełnia

jednego z warunków przewidzianych w treści art. 32 i 33 ustawy z dnia 14 grudnia

1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin, albowiem nie posiada

wymaganego stażu pracy w ostatnim dziesięcioleciu przed powstaniem inwalidztwa,

bowiem od 21 stycznia 1987 r. do 21 stycznia 1997 r. przepracował 4 lata, 2 miesiące i 1 dzień zamiast niezbędnych do uzyskania renty pięciu lat.

Wnioskodawca złożył od powyższego wyroku apelację. Zarzucił, iż choroba

powodująca inwalidztwo powstała w innym okresie niż ustalono w zaskarżonym wyroku. Wniósł o zmianę tego wyroku i przyznanie mu prawa do renty.

Wyrokiem z dnia 15 lipca 1998 r. Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych we Wrocławiu zmienił zaskarżony wyrok i poprzedzającą go decyzję

organu rentowego i przyznał Marianowi W. prawo do renty inwalidzkiej według drugiej grupy inwalidów od dnia 1 maja 1997 r. z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej, a od dnia 1 września 1997 r. prawo do okresowej renty z tytułu całkowitej

niezdolności do pracy na czas do dnia 1 czerwca 2000 r. Sąd Apelacyjny uznał za

błędny pogląd Sądu Wojewódzkiego, że art. 15 ust. 1 i 2 ustawy z 18 grudnia 1976 r.

o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą oraz

członków ich rodzin ustala zasady traktowania okresów ubezpieczenia i okresów zaliczanych do okresu ubezpieczenia regulowanych tą ustawą przez przepisy o świadczeniach z ubezpieczenia w razie choroby i macierzyństwa, o ubezpieczeniu rodzinnym oraz o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników. Zdaniem Sądu Apelacyjnego,

wbrew odmiennym twierdzeniom Sądu Wojewódzkiego, okres prowadzenia działalności gospodarczej podlegający obowiązkowi ubezpieczenia z tytułu działalności

gospodarczej oraz ubezpieczenie z tego tytułu nie są tożsame. Mimo nieopłacenia

składki na ubezpieczenie społeczne, wobec prowadzenia działalności gospodarczej

należy przyjąć, iż wnioskodawca w czasie prowadzenia tej działalności podlegał

ubezpieczeniu społecznemu, a zatem spełnił wymóg wynikający z treści art. 32

ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników oraz

członków ich rodzin dotyczący obowiązku podlegania ubezpieczeniu społecznemu w

okresie 5 lat w ostatnim dziesięcioleciu poprzedzającym powstanie inwalidztwa.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych zaskarżył powyższy wyrok kasacją, zarzucając naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 5 pkt 4 oraz art. 15 ust. 1 i 2 i art. 16 ust. 2 o ubezpieczeniu społecznym

osób prowadzących działalność gospodarczą oraz członków ich rodzin i wniósł o

zmianę tego wyroku i oddalenie odwołania powoda, ewentualnie o jego uchylenie i

przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu we Wrocławiu do ponownego rozpoznania oraz o wstrzymanie wykonania wyroku do czasu prawomocnego rozpatrzenia

skargi kasacyjnej.

Sąd Najwyższy rozważył, co następuje:

Poza sporem pozostaje, że w okresie ostatnich 10-ciu lat przed powstaniem

niezdolności do pracy, który to okres przypada od 21 stycznia 1987 r. do 21 stycznia

1997 r. wnioskodawca opłacił składki na ubezpieczenie łącznie przez 4 lata 2 miesiące 1 dzień. W czasie od 1 czerwca 1992 r. do 30 października 1996 r. i od 1 lutego

do 30 kwietnia 1997 r. składek nie opłacał.

Sąd Apelacyjny, zmieniając wyrok Sądu pierwszej instancji, powołał się na art.

16 ust. 2 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz.U. z 1989 r. Nr

46, poz. 250 ze zm.). Sąd ten błędnie powołał się na art. 16 ust. 1 wspomnianej

ustawy, ale omyłka ta nie ma znaczenia skoro prawidłowo zacytowany został w zaskarżonym wyroku art. 16 ust. 2 tej ustawy, zgodnie z treścią którego, jeżeli osoba

która nabyła prawo do pobierania emerytury, renty inwalidzkiej lub renty chorobowej,

nie opłaciła składek za okres poprzedzający nabycie tego prawa, zaległe składki potrąca się z należnych świadczeń.

Wbrew stanowisku Sądu Apelacyjnego, a zgodnie z wywodami kasacji, przepis ten nie ma w rozpoznawanej sprawie zastosowania. Odnosi się on bowiem do

sytuacji, w której osoba podlegająca ubezpieczeniu obowiązkowemu z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej nabyła prawo do emerytury lub renty, a zatem dotyczy osoby, która spełniła wszystkie warunki do otrzymania emerytury lub renty, w

tym także co do wymaganego stażu ubezpieczenia.

Jak wspomniano, ze stanu faktycznego sprawy wynika, że wnioskodawca w

czasie powstania inwalidztwa nie spełniał jednego z niezbędnych warunków wymaganych przez art. 32 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym

pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.), do którego odsyła wprost

art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą oraz ich rodzin. Artykuł 16 tej ustawy nie odnosi

się do ustalenia prawa do świadczeń nią przewidzianych, lecz dotyczy wypłaty

świadczeń, do których osoba prowadząca działalność gospodarczą nabyła prawo,

lecz za okres poprzedzający nabycie tego prawa nie opłaciła składek na ubezpieczenie społeczne.

Przewidziana w art. 16 możliwość wypłaty świadczenia, mimo nieopłacenia

składek za okres poprzedzający nabycie tego prawa, dotyczy wypłaty świadczenia z

równoczesnym potrącaniem składek zaległych. Nie można natomiast, jak to uczynił

Sąd Apelacyjny, wyprowadzić z treści tego przepisu wniosku, iż organ rentowy może

rozpocząć wypłatę świadczenia (renty), do którego osoba ubezpieczona nie nabyła

prawa. Artykuł 15 ust. 2 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. stanowi wyraźnie, że za

okres ubezpieczenia uważa się miesiące kalendarzowe, za które ubezpieczony opłacał składki lub w których nastąpiło zwolnienie od opłacania składek. Z interpretacji

tego przepisu nie można wyprowadzić wniosku, że okres, w którym ubezpieczony nie

opłacał składek i nie był zwolniony z obowiązku ich opłacania, jest okresem ubezpieczenia, od długości którego jest uzależnione, między innymi prawo do renty z tytułu

niezdolności do pracy.

Obowiązek ubezpieczenia nie jest tożsamy z okresem ubezpieczenia, który

jest uzależniony od opłacania składki lub zwolnienia z obowiązku opłacania składki.

Odmiennego wniosku nie można też wyprowadzić z wyroku Sądu Najwyższego z

dnia 10 grudnia 1997 r. II UKN 392/97 (OSNAPiUS 1998 nr 19, poz. 584), na który

powołał się Sąd Apelacyjny. Z treści uzasadnienia wyroku Sądu Najwyższego w tej

sprawie wynika, że okresy prowadzenia działalności gospodarczej i podlegania obowiązkowi ubezpieczenia z tytułu prowadzenia tej działalności oraz ubezpieczenia z

tego tytułu nie są tożsame znaczeniowo.

Przepis art. 1 ust. 1 ustawy o prowadzeniu działalności gospodarczej wyznacza podmiotowy zakres obowiązku ubezpieczenia. Za okresy ubezpieczenia uważa

się okresy, za które ubezpieczony opłacił składki lub został z tego obowiązku zwolniony. Jak już wspomniano, prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy jest uza-

leżnione od posiadania wymaganego okresu ubezpieczenia, a nie od obowiązku

podlegania ubezpieczeniu. Skoro wnioskodawca nie dysponuje w ostatnich 10-ciu

latach przed powstaniem niezdolności do pracy wymaganym, pięcioletnim okresem

ubezpieczenia, nie nabył prawa do renty z tytułu tej niezdolności – zgodnie z art. 32

ustawy o z.e.p., który ma zastosowanie wprost na mocy art. 9 ust. 1 ustawy o działalności gospodarczej.

Kierując się powyższymi względami Sąd Najwyższy uznał kasację za uzasadnioną i ponieważ w sprawie zachodzi naruszenie wskazanych wyżej przepisów

prawa materialnego – na mocy art. 39315 KPC – orzekł co do istoty sprawy.