II UKN 78/98 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 5 czerwca 1998 r.

II UKN 78/98

Wniosek o rentę inwalidzką osoby prowadzącej działalność gospodarczą

podlega rozpoznaniu na podstawie art. 9 ust. 4 ustawy z dnia 18 grudnia 1976

r. o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą

oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz.U. z 1989 r. Nr 46, poz. 20 ze zm.), gdy został

złożony przed dniem 1 lipca 1997 r., tj. przed dniem wejścia w życie ustawy z

dnia 28 czerwca 1996 r. o zmianie niektórych ustaw o zaopatrzeniu i o ubezpieczeniu społecznym (Dz.U. Nr 100, poz. 461), a ponadto gdy osoba ta nie miała

ustalonego prawa do świadczeń wskutek zaliczenia na podstawie przepisów

dotychczasowych do jednej z grup inwalidów lub której nie przyznano na podstawie przepisów dotychczasowych renty inwalidzkiej.

Przewodniczący SSN: Maria Tyszel, Sędziowie SN: Jerzy Kuźniar, Jadwiga

Skibińska-Adamowicz (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 5 czerwca 1998 r. sprawy z wniosku

Ewy G. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w B. o rentę inwalidzką, na skutek kasacji wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego-Sądu

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku z dnia 23 października 1997 r. [...]

o d d a l i ł kasację i przyznał Tadeuszowi P. - Kancelaria Adwokacka [...]

kwotę 10 zł (dziesięć złotych) tytułem wynagrodzenia za pomoc prawną świadczoną

z urzędu od Skarbu Państwa - Kasa Sądu Apelacyjnego w Gdańsku.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 14 kwietnia 1997 r. Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Bydgoszczy oddalił odwołanie Ewy G. od decyzji Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w B. z dnia 9 stycznia 1997 r. odmawiającej

przyznania wnioskodawczyni renty inwalidzkiej.

Podstawę powyższego rozstrzygnięcia stanowiło ustalenie, że do dnia 31

maja 1991 r. wnioskodawczyni prowadziła działalność gospodarczą i opłacała składki

na ubezpieczenie społeczne. W marcu 1993 r. przebyła zapalenie żył głębokich, a od

maja 1993 r. powstało u niej inwalidztwo III grupy inwalidów. W marcu 1996 r. stan

zdrowia wnioskodawczyni uległ pogorszeniu z powodu nie gojącego się owrzodzenia

podudzia lewego powodując inwalidztwo II grupy. Tak więc inwalidztwo

wnioskodawczyni powstało po upływie 18 miesięcy od ustania ubezpieczenia. Tymczasem jednym z niezbędnych warunków przyznania prawa do renty inwalidzkiej jest

powstanie inwalidztwa w okresie zatrudnienia lub w ciągu 18 miesięcy po jego ustaniu. Wnioskodawczyni warunku tego nie spełniła, co sprawia, że jej odwołanie nie

może być uwzględnione.

Sąd Apelacyjny w Gdańsku wyrokiem z dnia 23 października 1997 r. oddalił

apelację powódki złożoną od wskazanego wyżej wyroku.

Sąd drugiej instancji podniósł, że istotne znaczenie w sprawie mają dwie okoliczności: kiedy ustało ubezpieczenie wnioskodawczyni i czy inwalidztwo II grupy

wymagane dla przyznania renty inwalidzkiej z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej powstało nie później niż w ciągu 18 miesięcy od zaprzestania tej działalności. Gdy chodzi o pierwszą kwestię Sąd Apelacyjny stwierdził, że prowadzenie

przez wnioskodawczynię działalności gospodarczej ustało z dniem 31 maja 1991 r.

Tym samym zgodnie z art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu

społecznych osób prowadzących działalność gospodarczą i ich rodzin ustał z tą datą

obowiązek ubezpieczenia społecznego. Stosownie zatem do art. 32 pkt 3 ustawy z

dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin w

związku z art. 6 ust. 2 ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur

i rent, zasadach ustalenia emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr

104, poz. 450 ze zm.) i art. 9 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu

społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą oraz ich rodzin (jednolity

tekst: Dz.U. z 1989 r. Nr 46, poz. 250 ze zm.) możliwość przyznania wnioskodawczyni renty inwalidzkiej zależała od tego, czy do dnia 30 listopada 1993 r. nastąpiło

takie pogorszenie stanu zdrowia wnioskodawczyni, które kwalifikowałoby ją do II

grupy inwalidów. W tej kwestii Sąd Apelacyjny stwierdził, że nie nasuwają zastrzeżeń

ustalenia Sądu Wojewódzkiego oparte na dokumentacji lekarskiej i opinii biegłych

lekarzy, iż inwalidztwo wnioskodawczyni odpowiadające II grupie inwalidów powstało

po tej dacie i należy je wiązać z nie gojącym się owrzodzeniem podudzia lewego. To

bowiem schorzenie uczyniło wnioskodawczynię całkowicie niezdolną do pracy. Sąd

drugiej instancji zauważył ponadto, że dopiero od 1 lipca 1997 r. nastąpiło skreślenie

art. 9 ust. 4 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. uzależniającego prawo do renty

inwalidzkiej osób prowadzących działalność gospodarczą od zaliczenia do I lub II

grupy inwalidów, podczas gdy ocena uprawnień wnioskodawczyni mogła nastąpić

według stanu prawnego obowiązującego przed wskazaną datą. Co się tyczy trafności

opinii biegłych, to wnioskodawczyni nie zakwestionowała jej do chwili zamknięcia

rozprawy w postępowaniu przed Sądem Wojewódzkim, a w apelacji nie wskazała

rzeczowych argumentów przemawiających przeciwko jej przyjęciu jako podstawy

ustaleń.

W kasacji złożonej od powyższego wyroku wnioskodawczyni zarzuciła naruszenie prawa materialnego - art. 9 ust. 4 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. polegające

na zastosowaniu tego przepisu, podczas gdy - zdaniem skarżącej - w chwili wydania

orzeczeń przez Sądy obu instancji wymieniony przepis już nie obowiązywał oraz

naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik

sprawy. Naruszenie to polega na braku pouczenia skarżącej, działającej bez adwokata o możliwości kwestionowania opinii biegłych i zgłoszenia wniosku o powołanie

innych biegłych (art. 5 KPC), nieuwzględnieniu przez Sąd Apelacyjny stanu rzeczy

istniejącego w chwili zamknięcia rozprawy (art. 316 § 1 KPC) oraz zaniechaniu przeprowadzenia czynności wyjaśniających w kwestii od kiedy stan zdrowia powódki

kwalifikował ją do II grupy inwalidów (art. 468 § 1 KPC).

Zdaniem skarżącej skreślenie art. 9 ust. 4 ustawą z dnia 28 czerwca 1996 r. o

zmianie niektórych ustaw o zaopatrzeniu i ubezpieczeniu społecznym (Dz.U. Nr 100,

poz. 461) spowodowało zniesienie dotychczasowego podziału na grupy inwalidzkie, i

wprowadzenie w miejsce pojęcia inwalidztwa - pojęcia niezdolności do zatrudnienia.

Nie może być zaś kwestionowane to, że przed dniem 30 listopada 1993 r. wnioskodawczyni była niezdolna do zatrudnienia, gdyż zapalenie żył głębokich, które przeszła w marcu 1993 r., taki skutek spowodowało. Skoro więc obowiązkiem Sądu

Apelacyjnego było orzekanie na podstawie stanu faktycznego i prawnego istniejącego w chwili zamknięcia rozprawy, to ocena uprawnień skarżącej na podstawie

przedtem obowiązujących przepisów była niewłaściwa. Dlatego wnioskodawczyni

żądała uchylenia zaskarżonego wyroku i wyroku Sądu Wojewódzkiego w Bydgoszczy i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja nie zawiera usprawiedliwionych podstaw, wobec czego podlega oddaleniu stosownie do art. 39312 KPC. Przede wszystkim zaś nie można podzielić

poglądu skarżącej, że rozstrzygnięcie jej wniosku o rentę inwalidzką powinno nastąpić na podstawie ustawy z dnia 28 czerwca 1996 r. o zmianie niektórych ustaw o

zaopatrzeniu emerytalnym i o ubezpieczeniu społecznym (Dz.U. Nr 100, poz. 461),

gdyż jej art. 6 skreślił ustęp 4 art. 9 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu

społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą oraz ich rodzin (jednolity

tekst: Dz.U. z 1989 r. Nr 46, poz. 250 ze zm.).

Jest w sprawie niesporne, że do dnia 31 maja 1991 r. wnioskodawczyni prowadziła działalność gospodarczą i do tej daty trwał obowiązek ubezpieczenia społecznego. W marcu 1993 r., wskutek przebytego zapalenia żył głębokich, powstało u

skarżącej inwalidztwo III grupy inwalidów. Według art. 9 ust. 4 ustawy z dnia 18

grudnia 1976 r. renta inwalidzka przysługuje osobie prowadzącej na własny rachunek

działalność gospodarczą w razie zaliczenia jej do I lub II grupy inwalidów. Zatem ani

organ rentowy, ani Sądy rozpoznające sprawę nie mogły przyznać skarżącej prawa

do renty inwalidzkiej, gdyż jej inwalidztwo powstało po upływie 18 miesięcy od

ustania obowiązku ubezpieczenia, ponadto nie było wymaganym przez ustawę inwalidztwem I lub II grupy inwalidów ani też inwalidztwem III grupy, które we wskazanym

czasie uległo pogorszeniu w stopniu uzasadniającym zaliczenie do wyższej grupy

inwalidzkiej.

W tej kwestii Sąd Wojewódzki przeprowadził dowód z dokumentacji lekarskiej

skarżącej oraz dowód z opinii lekarzy biegłych z dziedziny właściwej do oceny jej

schorzeń. Uznali oni, że inwalidztwo skarżącej według III grupy istnieje od maja 1993

r., zaś według II grupy - od marca 1996 r. Ocena stanu zdrowia przyjęta przez lekarzy biegłych jest zbieżna co do daty powstania inwalidztwa II grupy z orzeczeniem

Wojewódzkiej KIZ Nr 1 w B. z dnia 7 stycznia 1997 r., gdyż ono także przyjmuje powstanie u wnioskodawczyni inwalidztwa II grupy po upływie 18 miesięcy od ustania

obowiązku ubezpieczenia. W świetle powyższych dowodów i wynikających z nich

wniosków nietrafny jest zarzut kasacji, że gdyby Sądy podjęły czynności wyjaśniające

przewidziane w art. 468 KPC, wynik sprawy byłby inny. W myśl wymienionego

przepisu sąd podejmuje czynności wtedy, gdy jest to celowe, zwłaszcza ze względu

na potrzebę usunięcia braków formalnych pism procesowych i dokładniejszego

określenia zgłoszonego żądania, ustalenia, jakie okoliczności są sporne między

stronami i jakie dowody należy przeprowadzić w celu ich wyjaśnienia. Gdy chodzi o

przedmiotową sprawę, to podjęcie czynności wyjaśniających nie było potrzebne,

gdyż żądanie wnioskodawczyni było zrozumiałe, odwołanie nie posiadało braków,

które wymagałyby uzupełnienia, zaś niezbędny do rozstrzygnięcia o żądaniu dowód z

opinii lekarzy biegłych został dopuszczony i przeprowadzony.

Nie jest również zasadny zarzut naruszenia art. 5 KPC. W postępowaniu

apelacyjnym reprezentował wnioskodawczynię ustanowiony z urzędu pełnomocnik

procesowy, który był także obecny na rozprawie przed Sądem Apelacyjnym, po której zapadł zaskarżony wyrok. Tymczasem art. 5 KPC przewiduje obowiązek sądu

udzielania stronom potrzebnych wskazówek wtedy, gdy występują bez adwokata lub

radcy prawnego.

Wreszcie, nie jest trafny zarzut naruszenia art. 316 § 1 KPC wskutek tego, że

Sąd Apelacyjny zastosował art. 9 ust 4 ustawy z dnia grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą oraz ich rodzin, zamiast przepisów ustawy z dnia 28 czerwca 1996 r. o zmianie niektórych ustaw o zaopatrzeniu emerytalnym i o ubezpieczeniu społecznym. Wbrew stanowisku skarżącej,

art. 9 ust. 4 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. miał zastosowanie w sprawie. Do powyższego wniosku upoważnia regulacja zawarta w art. 11 i 12 ustawy z dnia 28

czerwca 1996 r.

Przede wszystkim należy stwierdzić, że we wskazanych przepisach została

unormowana sytuacja prawna dwóch różnych podmiotów prawa ubezpieczeniowego:

w art. 11 - sytuacja osób mających ustalone prawo do świadczeń wskutek zaliczenia

na podstawie przepisów dotychczasowych do jednej z grup inwalidów (ust. 1 ) i osób,

którym przyznano na podstawie dotychczasowych przepisów renty inwalidzkie (ust.

3) oraz w art. 12 - sytuacja osób, które złożyły wnioski o świadczenia przed dniem

wejścia w życie ustawy, to jest przed 1 lipca 1997 r. Jest niewątpliwe, że

wnioskodawczyni należy do drugiej z wymienionych grup, gdyż nie miała ustalonego

prawa do świadczeń z tytułu zaliczenia do jednej z grup inwalidów i nie miała także

przyznanej renty inwalidzkiej na podstawie przepisów dotychczasowych. Złożyła

natomiast wniosek o przyznanie renty inwalidzkiej przed dniem wejścia w życie nowej

ustawy. Wobec tego rozpoznając powyższy wniosek należało zastosować przepisy

dotychczasowe, to jest ocenić prawo do renty inwalidzkiej na podstawie art. 9 ust. 4

ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących

działalność gospodarczą. Tak też uczynił Sąd Apelacyjny w zaskarżonym wyroku, a

przedtem Sąd I instancji i organ rentowy.

Z przedstawionych względów brak jest podstaw do uznania, że zaskarżony

wyrok narusza powołane w kasacji przepisy prawa materialnego i procesowego.

dlatego też stosownie do art. 39312 KPC Sąd Najwyższy oddalił kasację.