II UKN 76/98 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 5 czerwca 1998 r.

II UKN 76/98

Dziecko rolnika spełniające przesłanki uznania za "osobę najbliższą" jest

uprawnione do jednorazowego odszkodowania na warunkach określonych w

art. 10 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity tekst: Dz.U. z 1993 r. Nr 71, poz. 342 ze zm.). Fakt, że

miało ono jedynie 8 lat, nie pozbawia go prawa do jednorazowego odszkodowania, jeżeli uległo wypadkowi pomagając rodzicom (ubezpieczonym rolnikom) w pracach rolniczych.

Przewodniczący SSN: Maria Tyszel, Sędziowie SN: Jerzy Kuźniar (sprawozdawca), Jadwiga Skibińska-Adamowicz.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 5 czerwca 1998 r. sprawy z wniosku

Sławomira M. przeciwko Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego-Oddziałowi

Regionalnemu w W. o jednorazowe odszkodowanie, na skutek kasacji wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku z dnia 12 listopada 1997 r. [...]

z m i e n i ł zaskarżony wyrok i oddalił apelację Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego-Oddziału Regionalnego w W. od wyroku Sądu WojewódzkiegoSądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Toruniu z dnia 18 czerwca 1997 r. [...].

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 18 czerwca 1997 r., Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Toruniu uwzględnił odwołanie wnioskodawcy Sławomira M.,

działającego w imieniu małoletniego syna, od decyzji Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego-Oddziału Regionalnego w W. i przyznał prawo do jednorazowego

odszkodowania z tytułu wypadku przy pracy w gospodarstwie rolnym, któremu uległ

w dniu 17 września 1996 r. jego syn Mateusz, pozostawiając organowi rentowemu

ustalenie wysokości odszkodowania.

Sąd ustalił, że małoletni (liczący w chwili wypadku 8 lat) syn wnioskodawcy ubezpieczonego rolnika - podczas zbierania ziemniaków z pola, został „pochwycony,

a następnie odrzucony” przez ładowacz mechaniczny, doznając obrażeń obu kończyn górnych i twarzy. W ocenie Sądu małoletni syn wnioskodawcy pomagał ojcu w

pracy związanej z prowadzeniem działalności rolniczej (kopanie ziemniaków), stąd

doznany przez niego uraz był wynikiem wypadku przy pracy rolniczej, co uzasadnia

przyznanie jednorazowego odszkodowania na podstawie art. 10 ust. 1 pkt 2 ustawy z

dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity tekst: Dz. U.

z 1993 r. Nr 71, poz. 342 ze zm.). Do wypadku doszło na skutek nieuwagi małoletniego, któremu nie można przypisać winy umyślnej ani rażącego niedbalstwa, a

tylko te okoliczności uzasadniałyby odmowę przyznania prawa do odszkodowania.

Wobec apelacji organu rentowego, Sąd Apelacyjny w Gdańsku zmienił zaskarżony wyrok i oddalił odwołanie, przyjmując, że wypadek „był przejawem rażącej

nieodpowiedzialności rodziców małoletniego”, którzy dopuścili ośmioletniego syna do

wykonywania pracy. Stanowi to rażące niedbalstwo, które należy przypisać rodzicom,

a to nie rodzi uprawnienia do odszkodowania, gdy dziecko dozna urazu. Nadto - w

ocenie Sądu Apelacyjnego - 8-letnie dziecko „nie spełnia podmiotowej przesłanki

jako osoba najbliższa w rozumieniu art. 10 ust. 1 pkt 2 ustawy o u.s.r.”.

Powyższy wyrok zaskarżył kasacją wnioskodawca i zarzucając naruszenie

prawa materialnego - art. 10 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. przez jego

„błędną wykładnię”, wniósł o zmianę wyroku i oddalenie apelacji pozwanego organu

rentowego. W ocenie skarżącego prawidłowe ustalenia faktyczne poczynione przez

Sąd pierwszej instancji, dawały podstawę do uznania zdarzenia za wypadek przy

pracy rolniczej w okolicznościach nie pozbawiających wnioskodawcy prawa do

świadczenia. Małoletni Mateusz faktycznie pomagał ojcu w pracy związanej z prowadzeniem przez niego gospodarstwa rolnego „co jest zwyczajowo przyjęte w indywidualnych gospodarstwach rolnych i nie ma nic wspólnego z naruszeniem prawnego zakazu zatrudniania dzieci”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Stan faktyczny sprawy będący podstawą wydania zaskarżonego wyroku nie

jest kwestionowany. W dniu 17 września 1996 r. około godz. 10 00 małoletni Mateusz

M. urodzony 15 marca 1989 r. pomagał rodzicom przy zbieraniu i załadunku wykopanych ziemniaków. Praca polegała na tym, że małoletni wnioskodawca wraz z

matką i rodzeństwem zbierał ziemniaki z pola, a jego ojciec Sławomir M. jechał ciągnikiem z maszyną ładując zebrane ziemniaki na przyczepę. W pewnej chwili małoletni zbliżył się do ładowacza „cyklop” ciągnionego przez ciągnik i został pochwycony

i odrzucony przez tzw. wałek przekaźnika mocy, doznając obrażeń obu kończyn

górnych i twarzy. Obecność wnioskodawcy w pewnej odległości od maszyny była

usprawiedliwiona wykonywaną pracą, która nie wymagała zbyt dużej siły i zwyczajowo w warunkach wiejskich wykonywana jest także przez dzieci. Przedstawione

ustalenia zostały poczynione na podstawie przeprowadzonego przez Sąd pierwszej

instancji postępowania dowodowego i nie były kwestionowane w toku postępowania

apelacyjnego.

Podstawa kasacji - naruszenie przez Sąd Apelacyjny art. 10 ust. 1 pkt. 2

ustawy o ubezpieczeniu rolników przez jego błędną wykładnię - jest usprawiedliwiona. Przepis ten uprawnia osoby najbliższe ubezpieczonemu rolnikowi, nie podlegające ubezpieczeniu, do jednorazowego odszkodowania, gdy doznały one stałego lub

długotrwałego uszczerbku na zdrowiu na skutek wypadku przy pracy rolniczej, któremu uległy pomagając ubezpieczonemu rolnikowi w pracach związanych z prowadzeniem działalności rolniczej, nie będąc pracownikiem rolnika. Osobą najbliższą

rolnika jest między innymi także jego zstępny. Wykładnia tego przepisu nie nasuwa

wątpliwości, szczególnie co do jego zakresu podmiotowego. Dziecko rolnika spełnia

podmiotową przesłankę „osoby najbliższej” i jest uprawnione do jednorazowego

odszkodowania na warunkach wskazanych w tym przepisie, w szczególności jeżeli

uległo wypadkowi przy pracy rolniczej. Fakt, że dziecko to miało niespełna 8 lat, nie

pozbawia je prawa do jednorazowego odszkodowania, gdy się weźmie pod uwagę,

że uległo ono wypadkowi, pomagając rodzicom w pracach rolniczych. Prawny zakaz

zatrudnienia dzieci - na który powołuje się Sąd Apelacyjny - nie może pozbawiać

zdarzenia - sam przez się - cech wypadku przy pracy rolniczej, nie może on nadto

nie uwzględniać warunków społeczno-ekonomicznych wsi. Jest faktem notoryjnie

znanym, że dzieci wykorzystywane są szczególnie w warunkach wiejskich do lżejszych prac rolnych i niezależnie od tego, czy praktyka ta jest właściwa, jest ona fak-

tem, którego nie można pomijać przy rozpoznawaniu sprawy. W tym stanie rzeczy

odmienne stanowisko Sądu Apelacyjnego nie może być uznane za trafne.

Nie można też podzielić stanowiska Sądu Apelacyjnego, iż świadczenie nie

przysługuje małoletniemu poszkodowanemu, skoro do wypadku doszło na skutek

rażącego niedbalstwa rodziców wnioskodawcy, których odpowiedzialność wynika z

faktu, że „posługiwali się dzieckiem w sposób nieodpowiedzialny”. Przepis art. 10 ust.

2 pkt 1 i 2 ustawy (nie powołany przez Sąd i nie wskazany w związku z tym jako

podstawa kasacji) wyłącza prawo poszkodowanego do odszkodowania, jeżeli spowodował on wypadek umyślnie albo wskutek rażącego niedbalstwa lub też będąc w

stanie nietrzeźwym, sam w znacznym stopniu przyczynił się do wypadku. Powyższa

przesłanka - zawarta w pkt 1 dotyczy samego poszkodowanego i jego zachowania i

w okolicznościach sprawy nie może być przypisana małoletniemu. Nie można mu

bowiem zarzucić rażącego niedbalstwa, czy tym bardziej winy umyślnej, ze względu

na jego stan świadomości związanej z wiekiem. Nie są tu też przydatne uregulowania prawa cywilnego (na które powołuje się w sposób opisowy Sąd Apelacyjny), dotyczą one bowiem nieponoszenia przez małoletniego, który nie ukończył 13 lat, odpowiedzialności za wyrządzoną przez siebie szkodę (art. 426 KC) i odpowiedzialności odszkodowawczej z tego tytułu osób zobowiązanych do nadzoru (tu rodziców) art. 427 KC, nie zaś rozstrzyganej w sprawie materii.

Z tych względów, gdy nie ma istotnych naruszeń przepisów postępowania, a

zachodzi jedynie naruszenie prawa materialnego, orzeczono co do istoty sprawy na

postawie art. 39315 KPC, zmieniając zaskarżony wyrok i oddalając apelację organu

rentowego od wyroku Sądu pierwszej instancji.